VIII საუკუნის თბილისი არ ჰგავდა დღევანდელს, თუმცა ერთი რამ საერთო ჰქონდათ: ეს იყო ქალაქი, სადაც ერთმანეთს სხვადასხვა ენები, რელიგიები და ინტერესები კვეთდა. სწორედ ამ ქაოსურ, არაბთა ბატონობის ხანაში დაიწერა ტექსტი, რომელიც დღემდე ქართული ცნობიერების საძირკვლად ითვლება — იოანე საბანისძის „აბო თბილელის წამება“.
რატომ არის ეს ნაწარმოები საინტერესო თანამედროვე მკითხველისთვის? რატომ იქცა ბაღდადელი არაბი ახალგაზრდა თბილისის მთავარ სიმბოლოდ და რას გვეუბნება ეს ტექსტი მულტიკულტურალიზმზე? მოდით, ჩავუღრმავდეთ.
კონტექსტი: VIII საუკუნის „გლობალური“ თბილისი
სანამ აბოზე ვისაუბრებთ, უნდა წარმოვიდგინოთ იმდროინდელი საქართველო. ქვეყანა არაბთა სახალიფოს გავლენის ქვეშაა, თბილისში ზის ამირა, ქალაქი კი აღმოსავლური სავაჭრო გზების ცენტრშია. თბილისი ამ დროს იყო „მინიატურული ბაღდადი“ კავკასიაში — აქ გვერდიგვერდ ცხოვრობდნენ მუსლიმი მმართველები, ქრისტიანი აზნაურები, ებრაელი ვაჭრები და ხაზარების თუ ბიზანტიელების წარმომადგენლები.
იოანე საბანისძე თავის ნაწარმოებში გვიხატავს სურათს, სადაც ქართველთა იდენტობა საფრთხის ქვეშაა. ბევრი ქართველი, პოლიტიკური თუ ეკონომიკური სარგებლის გამო, იცვლის რელიგიას და „ირევა“ დამპყრობელში. სწორედ ამ დროს ჩნდება აბო — უცხოელი, რომელიც გარედან შემოდის და ქართველებს საკუთარი ფასეულობების ფასს აჩვენებს.
ვინ იყო აბო? ბაღდადელი სუნამომკვლევი
აბო არ ყოფილა მეომარი ან პოლიტიკოსი. ის იყო „სუნამომკვლევი“ — დღევანდელი ენით რომ ვთქვათ, პარფიუმერი ან ქიმიკოსი. ის ბაღდადში, მაშინდელი მსოფლიოს კულტურულ და სამეცნიერო ცენტრში გაიზარდა.
აბო საქართველოში ნერსე ერისთავის ამალასთან ერთად ჩამოდის. რატომ? იმიტომ, რომ მას აინტერესებდა სხვა კულტურები. მისი პიროვნება თავიდანვე მულტიკულტურულია — ის თავისუფლად ფლობს არაბულს, სწავლობს ქართულს, ეცნობა ბიბლიას და ყურანს. მისი გადაწყვეტილება, გამხდარიყო ქრისტიანი, არ ყოფილა ემოციური აფეთქება; ეს იყო ინტელექტუალური და სულიერი ძიების შედეგი.
მულტიკულტურალიზმი და რელიგიური დიალოგი
იოანე საბანისძის ტექსტში ჩანს საინტერესო დეტალი: აბო თბილისში ცხოვრებისას თავიდანვე არ ამჟღავნებს თავის ქრისტიანობას. ის დადის მეჩეთშიც და ეკლესიაშიც, აკვირდება ორივე მხარეს.
ეს მიგვანიშნებს იმაზე, რომ იმდროინდელი თბილისი იყო ადგილი, სადაც რელიგიური დებატები ჩვეულებრივი მოვლენა იყო. აბო არ მოკლეს უბრალოდ იმის გამო, რომ ქრისტიანი გახდა. ის მოკლეს იმიტომ, რომ ის იყო არაბი, რომელმაც უარყო ისლამი. ეს იყო პოლიტიკური აქტი — დამპყრობელი ერის წარმომადგენელმა აღიარა დაპყრობილი ერის კულტურული უპირატესობა.
აბოს მოგზაურობის გეოგრაფია
აბოს გზა მხოლოდ ბაღდადიდან თბილისამდე არ ყოფილა. მისი მარშრუტი ნამდვილი შუასაუკუნეობრივი ოდისეაა:
- ბაღდადი: წარმოშობა, განათლება.
- თბილისი: პირველი კონტაქტი ქართველებთან.
- ხაზარეთი: ადგილი, სადაც მან პირველად იგრძნო თავისუფლება და მოინათლა (რადგან ხაზარეთი არაბთა გავლენის მიღმა იყო).
- აფხაზეთი: ქრისტიანული თავშესაფარი, სადაც აბომ საბოლოოდ გააცნობიერა თავისი მისია.
- დაბრუნება თბილისში: შეგნებული ნაბიჯი წამებისკენ.
იოანე საბანისძე — პირველი „PR მენეჯერი“
იოანე საბანისძე არ არის უბრალო მემატიანე. ის არის მოაზროვნე, რომელიც ხედავს, რომ ქართველი ერი „ირყევა“. ის იყენებს აბოს სახეს, რათა ქართველებს უთხრას: „შეხედეთ, ამ უცხოელმა არაბმა ჩვენს სჯულში იპოვა ის, რასაც თქვენ ასე ადვილად ყიდით“.
საბანისძე ნაწარმოებში ამკვიდრებს ტერმინს „ახალი ხალხი“. ის ამბობს, რომ ქართველები არიან ქრისტიანული სამყაროს ნაწილი, მიუხედავად იმისა, რომ ისინი გეოგრაფიულად „ისლამურ ოკეანეში“ იმყოფებიან. აბო ხდება ამ იდეის ცოცხალი მტკიცებულება.
სასამართლო პროცესი და წამება: კანონი vs რწმენა
აბოს გასამართლების სცენა ერთ-ერთი ყველაზე დრამატულია ქართულ მწერლობაში. ამირა აბოს სთავაზობს ყველაფერს: სიმდიდრეს, თანამდებობას, პატივს — ოღონდ დაბრუნდეს ისლამში. აქ ჩანს, რომ არაბთა მმართველობა თბილისში არ იყო მხოლოდ უხეში ძალა, ეს იყო რბილი ძალის (Soft Power) მცდელობაც.
აბოს პასუხი კი მტკიცეა. მისი სიკვდილი მტკვრის პირას, მეტეხის კლდესთან, იქცა იმ წერტილად, სადაც ქართული იდენტობა საბოლოოდ დაკრისტალდა.
რატომ არის ეს თემა „ოქრო“ Fabula.ge-სთვის?
სასკოლო პროგრამაში აბო თბილელს ხშირად მხოლოდ რელიგიურ კონტექსტში ასწავლიან, რაც დიდ შეცდომას უშვებს. აბო არის:
- ინტეგრაციის მაგალითი: როგორ ხდება უცხოელი ქვეყნის ნამდვილი პატრიოტი.
- არჩევანის თავისუფლების სიმბოლო: ადამიანმა უარი თქვა პრივილეგირებულ კლასზე (არაბობაზე) დევნილი იდეის გამო.
- ურბანული ისტორია: თბილისი, როგორც კოსმოპოლიტური ქალაქი.
რეზიუმე: აბო თბილელის მემკვიდრეობა
დღეს, როდესაც თბილისში კვლავ ბევრი სხვადასხვა ეროვნებისა და რწმენის ადამიანი ცხოვრობს, აბოს ისტორია გვახსენებს, რომ ამ ქალაქის ძალა სწორედ გახსნილობაშია. აბომ არაბული კულტურიდან მოიტანა ის დისციპლინა და ცოდნა, რომელიც შემდეგ ქართულ სულიერებას შეერწყა.
იოანე საბანისძის „აბო თბილელის წამება“ არის ტექსტი, რომელიც გვასწავლის, რომ იდენტობა არა მხოლოდ სისხლი და გენეტიკაა, არამედ პირველ რიგში — არჩევანი.
