აკაკი წერეთლის შემოქმედებაში პოემა „გამზრდელი“ (1898 წ.) განსაკუთრებულ ადგილს იკავებს. ეს არ არის მხოლოდ ამბავი ღალატსა და შურისძიებაზე; ეს არის ღრმა ფსიქოლოგიური და ფილოსოფიური ნაწარმოები ადამიანურ ზნეობაზე, აღზრდის პასუხისმგებლობასა და სინდისის ქენჯნაზე.
ქვემოთ მოცემულია ნაწარმოების დეტალური განხილვა, რომელიც დაგეხმარებათ როგორც სასკოლო/სასაუნივერსიტეტო პროგრამის დაძლევაში, ასევე პერსონაჟების შინაგანი სამყაროს გაგებაში.
ნაწილი 1: პოემის შინაარსი (სიუჟეტის დეტალური აღწერა)
პოემა იწყება ავბედითი ღამის აღწერით. აფხაზეთში, ბზიფის ხეობაში, საშინელი ქარიშხალია. ბუნების ეს მღელვარება წინასწარმეტყველებს იმ ტრაგედიას, რომელიც მალე დატრიალდება.
1. სტუმრის გამოჩენა
ღამის სიბნელეში, მარტოდმარტო მდგარ ფაცხას ცხენოსანი მიადგება. ეს საფარ-ბეგია, აფხაზი თავადიშვილი. მასპინძელი, ბათუ, სიხარულით ეგებება სტუმარს. ირკვევა, რომ ისინი უბრალო ნაცნობები არ არიან — ბათუ საფარ-ბეგის გამზრდელია (ძიძიშვილ-მამიშვილი).
ბათუ და მისი ცოლი, ნაზიბროლა, სტუმარს ისე იღებენ, როგორც ღმერთს. სუფრას უშლიან, უმასპინძლდებიან და საუკეთესო ადგილს სთავაზობენ. საფარ-ბეგი დაღლილია, მაგრამ მის გონებაში ბნელი ზრახვები იღვიძებს.
2. საბედისწერო ღალატი
როდესაც მასპინძლებს ჩაეძინებათ, საფარ-ბეგს ეშმაკი შეუჩნდება. მას თვალში მოუვა მასპინძლის მშვენიერი ცოლი, ნაზიბროლა. ვნება იმდენად ძლიერია, რომ თავადიშვილს ავიწყდება ყველაზე წმინდა ადათები:
- მასპინძლის პატივისცემა.
- გამზრდელის (მამობილის) ხათრი.
- ძიძიშვილობის (რძის) ნათესაობა.
საფარ-ბეგი ნაზიბროლასთან მიდის და მის გაუპატიურებას ცდილობს (ნაწარმოებში ეს მომენტი დელიკატურადაა გადმოცემული, მაგრამ ნათელია ქალის შეურაცხყოფა). ნაზიბროლა წინააღმდეგობას უწევს, ყვირის, საფარ-ბეგი კი შეშინებული გარბის ფაცხიდან და ღამის სიბნელეში უჩინარდება.
3. სიმართლის გაგება
ხმაურზე გამოსული ბათუ ხედავს ატირებულ ცოლს. ნაზიბროლა ქმარს ყველაფერს უყვება: „შენმა გაზრდილმა, შენმა შვილმა შეგვარცხვინა“. ბათუ თავიდან ვერ იჯერებს, რომ მისმა გაზრდილმა ასეთი სიმდაბლე ჩაიდინა, მაგრამ ფაქტი სახეზეა — სტუმარი გაიქცა.
ბათუ იღებს თოფს, ჯდება ცხენზე და იწყებს მდევარს. ეს არ არის უბრალო დევნა, ეს არის ღირსების აღდგენის მცდელობა.
4. სამსჯავრო
ბათუ ეწევა საფარ-ბეგს. დამნაშავე თავადიშვილი ხვდება, რომ გაქცევას აზრი არ აქვს. ის ელოდება, რომ ბათუ თოფს ესვრის და მოკლავს, რაც მისთვის, როგორც ვაჟკაცისთვის, ერთგვარი შვებაც იქნებოდა.
თუმცა ბათუ სულ სხვაგვარად იქცევა. ის არ კლავს საფარს. ბათუ მას უყურებს არა ზიზღით, არამედ უდიდესი მწუხარებით. გამზრდელი ეუბნება:
“მე შენ ვერ მოგკლავ! მამა ვარ… ხელი არ მომიმართება! თვითონ სინდისმა დაგხოცოს, თუკი რამ გადაგრჩენია!”
ბათუ იღებს სარკეს (ან უბრალოდ აიძულებს ჩაიხედოს სულში) და ეუბნება საფარს, შეხედოს საკუთარ თავს. საფარ-ბეგი, რომელიც ფიზიკურ სიკვდილს გადაურჩა, ვერ უძლებს მორალურ განადგურებას. სინდისის ქენჯნა იმდენად ძლიერია, რომ ის იკლავს თავს.
5. ფინალი
შურისძიება აღსრულებულია, მაგრამ ბათუს ტრაგედია ამით არ მთავრდება. ის ბრუნდება სახლში. მას მიაჩნია, რომ მისი, როგორც აღმზრდელის მისია კრახით დასრულდა. მან ვერ შეძლო ღირსეული ადამიანის გაზრდა. ამ სირცხვილისა და ტკივილის გამო, ბათუ წვავს საკუთარ სახლ-კარს (ზოგიერთი ინტერპრეტაციით, ის და ნაზიბროლა ამ ცეცხლში იღუპებიან ან უბრალოდ ტოვებენ იქაურობას და მთებში იკარგებიან).
ნაწილი 2: პერსონაჟების დახასიათება
- ბათუ: პოემის მთავარი გმირი, მაღალი ზნეობის მატარებელი ადამიანი. ის არის ტრადიციული ღირებულებების, ვაჟკაცობისა და სიბრძნის სიმბოლო. ბათუსთვის ფიზიკურ გადარჩენაზე მაღლა მორალური სისუფთავე დგას. ის თავს დამნაშავედ გრძნობს სხვის ცოდვაშიც კი, რადგან თვლის, რომ ცუდი შვილი – ცუდი აღმზრდელის ბრალია.
- საფარ-ბეგი: უარყოფითი გმირი, რომელიც ემორჩილება ცხოველურ ინსტინქტებს. თუმცა, აკაკი მას არ ხატავს როგორც დაბადებიდან ბოროტს. ის არის ადამიანი, რომელმაც წამიერ სისუსტეს შესწირა ყველაფერი წმინდა. მისი თვითმკვლელობა მიუთითებს იმაზე, რომ მასში სინდისის ნატამალი ჯერ კიდევ არსებობდა.
- ნაზიბროლა: უდანაშაულო მსხვერპლი, პატიოსნების სიმბოლო. ის არის კატალიზატორი, რომელიც ააშკარავებს საფარ-ბეგის ზნეობრივ დაცემას.
ნაწილი 3: ლიტერატურული ანალიზი და მთავარი თემები
1. რატომ ჰქვია პოემას „გამზრდელი“ და არა „მოღალატე“?
ეს არის ნაწარმოების მთავარი იდეური გასაღები. აკაკი წერეთელი აქცენტს აკეთებს არა დანაშაულზე (საფარის საქციელზე), არამედ პასუხისმგებლობაზე. ბათუ თვლის, რომ თუ შვილი (გაზრდილი) ავაზაკი დადგა, ეს გამზრდელის მარცხია. ფრაზა „ნეტავი იმას, ვინც ამას ზრდიდა“ — თავდაპირველად დალოცვად ჟღერს, მაგრამ ფინალში უმძიმეს წყევლად იქცევა. ბათუ საკუთარ თავს სჯის იმით, რომ ანადგურებს საკუთარ კერას, რადგან თვლის, რომ მან ვერ შეასრულა ადამიანის აღზრდის ვალი.
2. სასჯელის ფორმა: სინდისი, როგორც ჯალათი
აკაკი წერეთელი გვაჩვენებს, რომ ყველაზე დიდი სასჯელი არა ტყვია, არამედ სინდისია. ბათუმ რომ საფარი მოეკლა, ეს იქნებოდა ჩვეულებრივი სისხლის აღება. საფარი მოკვდებოდა როგორც ვაჟკაცი (ბრძოლაში). მაგრამ ბათუმ მას სიცოცხლე აჩუქა, რითაც მას სარკეში ჩაახედა. საფარმა დაინახა საკუთარი სულიერი სიმახინჯე. „სინდისის სასამართლო“ გაცილებით სასტიკია, ვიდრე ნებისმიერი ფიზიკური ტკივილი.
3. მასპინძლობისა და ძიძიშვილობის ინსტიტუტი
პოემაში მკაფიოდ ჩანს მთის ადათ-წესები. ძიძიშვილობა (როცა თავადიშვილს გლეხი ზრდიდა) აკავშირებდა სხვადასხვა სოციალურ ფენას და მათ შორის ნათესაურ კავშირზე მტკიცე ერთობას ქმნიდა. საფარ-ბეგმა სწორედ ეს უწმინდესი კავშირი გაწყვიტა. მან უღალატა არა მხოლოდ მეგობარს, არამედ მამას (გამზრდელს) და ღმერთს (მასპინძლობის წესს).
4. ბუნების როლი (პეიზაჟი)
პოემის დასაწყისში აღწერილი ავდარი, ქარი და წვიმა არ არის მხოლოდ ფონი. ეს არის მხატვრული პარალელიზმი. ბუნება თითქოს გრძნობს, რომ ირღვევა ჰარმონია და ადამიანური კანონები. ქარიშხალი ადამიანის სულში დატრიალებული ვნებების მეტაფორაა.
დასკვნა: რას გვასწავლის „გამზრდელი“?
აკაკი წერეთლის ეს უკვდავი პოემა დღესაც აქტუალურია, რადგან ის სვამს კითხვებს, რომლებზეც პასუხი ყველა თაობამ უნდა გასცეს:
- სად გადის ზღვარი ინსტინქტსა და ადამიანობას შორის?
- არის თუ არა მშობელი/აღმზრდელი პასუხისმგებელი შვილის ცოდვებზე?
- რა უფრო მნიშვნელოვანია — სიცოცხლის შენარჩუნება თუ ღირსების გადარჩენა?
ბათუს სახით აკაკიმ დაგვიტოვა უდიდესი ჰუმანიზმის მაგალითი — ადამიანი, რომელიც ბოროტებას ბოროტებით კი არ პასუხობს, არამედ სინდისის მაღალი საზომით ზომავს.
გამოიყენეთ ეს მასალა თემების, ესეებისა და საკლასო განხილვებისთვის. თუ სტატია დაგეხმარათ, გაუზიარეთ მეგობრებს!
