ეროვნულ გამოცდებზე გეორგიევსკის ტრაქტატი ერთ-ერთი ყველაზე ხშირად განხილვადი თემაა. ტრადიციული ისტორიოგრაფია ხშირად ამ მოვლენას წარმოაჩენს, როგორც ერთადერთ, უალტერნატივო გზას ფიზიკური გადარჩენისთვის. თუმცა, თუ მე-18 საუკუნის ბოლოს განვითარებულ მოვლენებს კრიტიკულ ჭრილში შევხედავთ, დავინახავთ არა მხოლოდ გეოპოლიტიკურ ჩიხს, არამედ პოლიტიკურ მიამიტობასა და სტრატეგიულ გათვლებში დაშვებულ უხეშ შეცდომებს.
მოდით, გავაანალიზოთ ტრაქტატი როგორც დიპლომატიური სვლა — რა მიზანი ჰქონდა მას და რატომ იქცა იგი ქართლ-კახეთის სამეფოს დასასრულის დასაწყისად.
გეოპოლიტიკური ჩიხი: რატომ დასჭირდა ერეკლეს მფარველი?
XVIII საუკუნის მეორე ნახევარში ქართლ-კახეთის სამეფო ურთულეს მდგომარეობაში აღმოჩნდა. ერეკლე II-ის მრავალწლიანი მცდელობის მიუხედავად, შეექმნა ძლიერი ცენტრალიზებული სახელმწიფო, საგარეო და საშინაო საფრთხეები განუწყვეტლივ იზრდებოდა:
- ლეკიანობა: დაღესტნიდან მომდინარე მუდმივი მარბიელი თავდასხმები ფიტავდა ქვეყნის ეკონომიკას და დემოგრაფიას.
- აღა-მაჰმად-ხანის ფაქტორი: ირანში ყაჯართა დინასტია ძლიერდებოდა. აღა-მაჰმად-ხანი ღიად მოითხოვდა საქართველოსგან ძველი, ვასალური მორჩილების აღდგენას.
- ევროპის გულგრილობა: სულხან-საბა ორბელიანის მსგავსად, ერეკლეს ევროპული მისიებიც (მაგალითად, ავსტრიისა და საფრანგეთის მიმართულებით) უშედეგოდ დასრულდა. ევროპისთვის კავკასია ზედმეტად შორს იყო.
ამ ვითარებაში, ერთმორწმუნე, მზარდი იმპერიის — რუსეთის გამოჩენა კავკასიაში ერეკლესთვის ბუნებრივ და ლოგიკურ მოკავშირედ მოჩანდა.
ტრაქტატის პირობები: სუვერენიტეტის დათმობა
1783 წლის 24 ივლისს ჩრდილოეთ კავკასიაში, ციხესიმაგრე გეორგიევსკში, ხელი მოეწერა მეგობრობისა და მფარველობის ტრაქტატს. დოკუმენტი ერთი შეხედვით მომგებიანი ჩანდა, მაგრამ კრიტიკული ანალიზი მის ფარულ, დამღუპველ ბუნებას აჩვენებს:
რა მიიღო ერეკლემ:
- რუსეთის იმპერატორი ეკატერინე II იღებდა ვალდებულებას, დაეცვა ქართლ-კახეთი საგარეო მტრებისგან.
- რუსეთი აღიარებდა ერეკლესა და მის შთამომავლებს ტახტის კანონიერ მფლობელებად (რაც შიდა დინასტიური დაპირისპირებების ფონზე მეფისთვის მნიშვნელოვანი გარანტია იყო).
რა დათმო ერეკლემ (კრიტიკული შეცდომა):
- საგარეო პოლიტიკის დამოუკიდებლობა: ტრაქტატის მიხედვით, ქართლ-კახეთი უარს ამბობდა დამოუკიდებელ საგარეო ურთიერთობებზე. ნებისმიერი დიპლომატიური ნაბიჯი რუსეთთან უნდა შეთანხმებულიყო.
- ეს იყო სახელმწიფოებრიობის ქვაკუთხედის დათმობა. ამ მუხლით საქართველომ თავი მოიკვეთა რეგიონული პოლიტიკიდან და ირან-ოსმალეთის თვალში რუსეთის ფორპოსტად (და შესაბამისად, პირდაპირ სამიზნედ) იქცა.
კრიტიკული ანალიზი: რატომ აღმოჩნდა ტრაქტატი ფიქცია?
ერეკლე II-ის მთავარი შეცდომა რუსეთის იმპერიული ინტერესების არასწორი შეფასება იყო.
- რელიგიური ილუზია გეოპოლიტიკაში: მეფემ გადაჭარბებულად შეაფასა „ერთმორწმუნეობის“ ფაქტორი. რუსეთისთვის საქართველო არ იყო „ქრისტიანი ძმა“, ის იყო მხოლოდ ბუფერული ზონა და პლაცდარმი აღმოსავლეთში გასაფართოებლად.
- პროვოკაცია დაცვის გარეშე: ტრაქტატის გაფორმებამ უკიდურესად გააღიზიანა ირანი. აღა-მაჰმად-ხანმა ერეკლეს მოსთხოვა რუსეთთან კავშირის გაწყვეტა. როდესაც 1795 წელს ირანის უზარმაზარი არმია თბილისისკენ დაიძრა, რუსეთმა დაარღვია ტრაქტატით ნაკისრი ვალდებულება და ქართლ-კახეთს რეალური სამხედრო დახმარება არ აღმოუჩინა.
- კრწანისის ტრაგედია: 1795 წლის კრწანისის ბრძოლა და თბილისის გადაწვა სწორედ ამ წარუმატებელი დიპლომატიური სვლის შედეგი იყო. საქართველომ მტერიც გაიღიზიანა და დამცველიც ვერ მიიღო.
შედეგები: ანექსიის ლეგიტიმაცია
გეორგიევსკის ტრაქტატმა ვერ გადაარჩინა ქართლ-კახეთის სამეფო, პირიქით — მან სამართლებრივი საფუძველი შეუმზადა მის გაუქმებას.
1801 წელს, ერეკლესა და გიორგი XII-ის გარდაცვალების შემდეგ, რუსეთის იმპერატორმა ალექსანდრე I-მა ცალმხრივად გამოსცა მანიფესტი ქართლ-კახეთის სამეფოს გაუქმებისა და რუსეთის იმპერიასთან მიერთების შესახებ. რუსეთმა გამოიყენა ტრაქტატით მინიჭებული მფარველის სტატუსი იმისთვის, რომ მფარველობიდან — სრულ ოკუპაციაზე გადასულიყო.
დასკვნა აბიტურიენტებისთვის
გეორგიევსკის ტრაქტატი არ უნდა განვიხილოთ მხოლოდ როგორც „ცუდი“ ან „კარგი“ მოვლენა. ეს იყო:
- გამოუვალი მდგომარეობით ნაკარნახევი პრაგმატული ნაბიჯი.
- მაგრამ, ამავდროულად, დიპლომატიური მარცხი, რომელიც ეფუძნებოდა მოკავშირის ძალისა და კეთილსინდისიერების გადაჭარბებულ ნდობას.
- სუვერენიტეტის ნებაყოფლობითი შეზღუდვა, რამაც საბოლოოდ სახელმწიფოებრიობის სრული დაკარგვა გამოიწვია.
