საქართველო ციხესიმაგრეების ქვეყანაა, თუმცა ბევრი მათგანი მხოლოდ უსიცოცხლო ქვების გროვა არაა — თითოეული მათგანის მიღმა წარმოუდგენელი სტრატეგია, ბრძოლები და ლეგენდები იმალება. ერთ-ერთი ასეთი უნიკალური ძეგლი ქსნის ციხეა, რომელსაც ისტორიულ წყაროებში მტვერის ციხის სახელითაც მოიხსენიებენ.
ის მცხეთის მუნიციპალიტეტში, მდინარეების — მტკვრისა და ქსნის შესართავთან, სარკინეთის მთაზე ამაყად გადმოჰყურებს ხეობას.
რა არის ქსნის ციხის საიდუმლო და რატომ ვერ მოახერხა მისმა მტერმა მისი აღება?
1. ვინ და როდის ააშენა?
ქსნის ციხე 1512 წელს ააგო ქართლის მეფის, დავით X-ის ძმამ — ბაგრატ მუხრანბატონმა.
მე-16 საუკუნის დასაწყისი საქართველოსთვის უმძიმესი პერიოდი იყო. ქვეყანა სამეფო-სამთავროებად იყო დაშლილი. ქართლის სამეფოს განსაკუთრებით ავიწროებდა კახეთის მეფე გიორგი II, რომელსაც სისასტიკის გამო ისტორიამ „ავ-გიორგი“ შეარქვა. ბაგრატ მუხრანბატონმა სწორედ კახეთის შემოსევებისგან ქართლის დასაცავად გადაწყვიტა ამ სტრატეგიულ სიმაღლეზე მიუვალ ციხესიმაგრის აგება.
2. ლეგენდარული ალყა და „ღვინით სავსე საჩუქარი“
ციხის მშენებლობა ჯერ დასრულებულიც არ იყო, როცა ავ-გიორგიმ შეიტყო ამის შესახებ და უზარმაზარი ჯარით ქსნის ხეობას მიადგა. მან ციხეს ალყა შემოარტყა და გადაწყვიტა, შიმშილითა და წყურვილით დაენებებინა ბაგრატის გარნიზონი. ალყა სამი თვე გაგრძელდა.
ავ-გიორგი დარწმუნებული იყო, რომ ციხეში მყოფებს სურსათი ელეოდათ, მაგრამ ბაგრატ მუხრანბატონმა წარმოუდგენელი ფსიქოლოგიური სვლა გააკეთა. ციხეს ჰქონდა საიდუმლო გვირაბი, რომელიც პირდაპირ მდინარე ქსანში ჩადიოდა. ბაგრატმა თავის მებრძოლებს მდინარიდან ახალი ორაგული ამოაყვანინა, საუკეთესო ღვინო მოატანინა და ეს ყველაფერი საჩუქრად ავ-გიორგის გაუგზავნა შეტყობინებით:
„ჩვენ აქ არაფერი გვაკლია. სანამ მდინარეში თევზია და მარანში ღვინო, ამ ციხეს ვერ აიღებ!“
ამან ავ-გიორგიზე ისე იმოქმედა, რომ მიხვდა ალყის უაზრობას, ჯარი მოხსნა და უკან, კახეთში გაბრუნდა. ასე გადაარჩინა ჭკუამ და ხერხმა ახალაშენებული ქსნის ციხე დანგრევას.
3. სტრატეგიული მნიშვნელობა
რატომ აირჩიეს მაინცდამაინც სარკინეთის მთა?
- სავაჭრო გზების კონტროლი: ციხე ზედ დაჰყურებდა აღმოსავლეთიდან დასავლეთისკენ და ჩრდილოეთიდან (ქსნის ხეობიდან) სამხრეთისკენ მიმავალ მთავარ სავაჭრო და სამხედრო გზებს.
- ბუნებრივი დაცვა: სამი მხრიდან მთა თითქმის მიუდგომელია. ციხემდე მისვლა მხოლოდ ერთი, ციცაბო და ვიწრო ბილიკით შეიძლებოდა, რაც მცირერიცხოვან გარნიზონს დიდი არმიის მოგერიების საშუალებას აძლევდა.
4. არქიტექტურა და საიდუმლო გვირაბი
დღეს ქსნის ციხე საქართველოს ერთ-ერთი საუკეთესოდ შემონახული ფორტიფიკაციული ნაგებობაა. მისი არქიტექტურა გამოირჩევა:
- არასწორი მრავალკუთხედის ფორმით, რომელიც იდეალურად მიყვება მთის რელიეფს.
- ციხეს აქვს ოთხი მძლავრი კოშკი (სამი ცილინდრული და ერთი პრიზმული), რომლებიც სხვადასხვა პერიოდშია დაშენებული.
- გალავანში ჩატანებულია სათოფურები და სალოდეები, საიდანაც მტერზე ქვებსა და მდუღარეს ასხამდნენ.
- შიდა ეზოში დღემდე შემორჩენილია უზარმაზარი წყლის რეზერვუარი (აბაზანა) და იმ ცნობილი საიდუმლო გვირაბის ნაშთები, რომელმაც ბაგრატ მუხრანბატონი იხსნა.
