საქართველოს ისტორიაში არ არსებობს უფრო დიდებული სახელი, ვიდრე თამარ მეფე. „ოქროს ხანის“ შემოქმედი, რომელმაც საქართველო ნიკოფსიიდან დარუბანდამდე გადაჭიმა, 1213 წელს გარდაიცვალა. თუმცა, მისი სიკვდილი ისევე იდუმალია, როგორც მისი ცხოვრება იყო ლეგენდარული.
უკვე 8 საუკუნეა, ისტორიკოსები, არქეოლოგები და განძის მაძიებლები სვამენ კითხვას: სად განისვენებს წმინდა მეფე?
არსებობს ათობით ლეგენდა, თუმცა ისტორიული წყაროებისა და ხალხური გადმოცემების შეჯერებით, შეგვიძლია გამოვყოთ 3 ყველაზე რეალური და გავრცელებული ვერსია.
ვერსია 1: გელათის მონასტერი (ისტორიული სიმართლე?)
ყველაზე ავტორიტეტული ისტორიული წყაროები მიუთითებენ, რომ თამარ მეფე გელათშია დაკრძალული. თამარის ისტორიკოსი, ბასილ ეზოსმოძღვარი წერს:
*„და დამარხეს ახალსა მონასტერსა გელათსა“. *
გელათი ბაგრატიონთა საგვარეულო საძვალე იყო და ლოგიკურია, რომ თამარიც იქ დაეკრძალათ, თავისი დიდი წინაპრის, დავით აღმაშენებლის გვერდით.
რატომ არის ეს ვერსია საეჭვო? მიუხედავად წყაროებისა, თამარის საფლავი გელათში დღემდე იდენტიფიცირებული არ არის. 1920 წელს ექვთიმე თაყაიშვილმა გელათში არქეოლოგიური გათხრები ჩაატარა, თუმცა მეფის ნეშტს ვერ მიაკვლია. არსებობს მოსაზრება, რომ საფლავი იატაკის ქვეშ, საიდუმლო აკლდამაშია, რომლის შესასვლელიც საუკუნეების წინ ჩაიკეტა.
ვერსია 2: იერუსალიმი და ჯვრის მონასტერი (რაინდული კვალი)
ეს ვერსია ერთ-ერთი ყველაზე პოპულარულია და მას ზურგს უმაგრებს ვატიკანის არქივებში დაცული წერილები. ლეგენდის თანახმად, თამარ მეფეს სიცოცხლეში უნდოდა იერუსალიმის მოლოცვა, მაგრამ სახელმწიფო საქმეების გამო ვერ შეძლო. მან დაიბარა, რომ გარდაცვალების შემდეგ მისი გული (ან სხეული) წმინდა მიწაზე გადაესვენებინათ.
მტკიცებულება: მე-13 საუკუნის დასაწყისში, ფრანგი რაინდი დე ბუა რომის პაპს წერდა: „მესმის ხმა, რომ ქრისტიანი ქართველები მოდიან წმინდა მიწისკენ, მათ მოაქვთ თავიანთი დიადი დედოფლის ნეშტი, რათა დაასაფლავონ იერუსალიმში“.
ბევრი ფიქრობს, რომ თამარი დაკრძალულია იერუსალიმის ჯვრის მონასტერში, სადაც სვეტზე მისი ფრესკაც არის გამოსახული.
ვერსია 3: საიდუმლო დაკრძალვა (12 კუბოს ლეგენდა)
ეს არის ყველაზე გავრცელებული ხალხური ლეგენდა, რომელიც ეფუძნება შიშს — ქართველებს ეშინოდათ, რომ მტრები (ხარაზმელები ან მონღოლები) მეფის საფლავს შეურაცხყოფდნენ და გაძარცვავდნენ.
როგორ მოხდა ეს? გადმოცემის თანახმად, დამზადდა 12 (ზოგი ვერსიით 4 ან 9) ერთნაირი ოქროს კუბო. დაკრძალვის ღამეს სასახლიდან 12 სხვადასხვა მიმართულებით გავიდნენ სამგლოვიარო პროცესიები.
- ერთმა კუბომ გელათში წაიღო ნეშტი (ან ცარიელი კუბო).
- დანარჩენები სხვადასხვა საიდუმლო ადგილას დამარხეს.
ლეგენდა ამბობს, რომ ის მესაფლავეები, რომლებმაც ნამდვილი ადგილი იცოდნენ, „თვითონვე დაიხოცნენ“ (ან მოკლეს), რათა საიდუმლო სამუდამოდ დაცული ყოფილიყო. ეს მეთოდი ძალიან ჰგავს ჩინგიზ ყაენისა და ატილას დაკრძალვის ისტორიებს.
სხვა საინტერესო ადგილები
ხალხური თქმულებები თამარის საფლავს თითქმის მთელ საქართველოს „მიაწერენ“:
- ვარძია: არსებობს ვერსია, რომ ის თავის საყვარელ ქალაქში, ვარძიის სიღრმეშია დამარხული.
- სვანეთი: სვანური ლეგენდები ამტკიცებენ, რომ თამარი სვანეთში განისვენებს და მისი საფლავის გახსნა ქვეყანას უბედურებას მოუტანს.
დასკვნა
სად არის სინამდვილეში თამარ მეფის საფლავი? პასუხი დღემდე უცნობია. შესაძლოა, ეს ასეც იყოს საჭირო. როგორც ქართველი მწერლები ამბობენ, თამარ მეფე მთელ საქართველოს ეკუთვნის, ამიტომაც მისი საფლავი მთელი საქართველოა.
მისი დაკარგული საფლავი კი კიდევ უფრო აძლიერებს ინტერესს და შარავანდედს, რომელიც ამ დიდებულ მონარქს უკვე 800 წელია ადგას.
