მე-17 და მე-18 საუკუნეების მიჯნაზე შექმნილი ეს წიგნი ქართული ლიტერატურის ერთ-ერთი ფუნდამენტური ნაშრომია. სულხან-საბა ორბელიანმა — დიდმა განმანათლებელმა, ლექსიკოგრაფმა და დიპლომატმა — შექმნა ნაწარმოები, რომელიც დღესაც ისეთივე აქტუალურია, როგორც 300 წლის წინ.
რაზეა ეს წიგნი? „სიბრძნე სიცრუისა“ არ არის უბრალოდ იგავ-არაკების კრებული. ეს არის ერთიანი სიუჟეტის მქონე ნაწარმოები, სადაც მთავარი გმირი, უფლისწული ლეონი, მოგზაურობს და სხვადასხვა ადამიანს ხვდება. წიგნის მთავარი კონფლიქტი არის კამათი მეფეს (რომელსაც სჯერა მკაცრი, სწორხაზოვანი აღზრდის) და მის ვეზირებს (რუქასა და სედრაქს) შორის.
სწორედ ამ კამათის დროს ყვებიან პერსონაჟები იგავებს, ანუ „მოგონილ ამბებს“ (სიცრუეს), რათა დაამტკიცონ თავიანთი სიმართლე (სიბრძნე). აქედან მოდის სათაურიც: სიბრძნე, რომელიც სიცრუით (იგავით) გადმოიცემა.
განვიხილოთ წიგნის სამი ყველაზე ცნობილი და მნიშვნელოვანი იგავი, მათი შინაარსი და მთავარი სათქმელი (მორალი).
1. იგავი: „კუ და მორიელი“
ეს არის სულხან-საბას ყველაზე პოპულარული იგავი, რომელიც ადამიანის ბუნებასა და უმადურებაზე გვიყვება.
მოკლე შინაარსი: კუ და მორიელი ძმობას შეფიცავენ და გზას ერთად გაუდგებიან. წინ მდინარე შეხვდებათ. მორიელმა ცურვა არ იცის, კუ კი შესთავაზებს: „ზურგზე შეგისვამ და ისე გაგიყვანო“. როცა მდინარის შუაგულში არიან, კუ იგრძნობს, რომ მორიელი ზურგზე კბენს (ნესტარს არჭობს). კუ ჰკითხავს: „ძმაო, რას შვრები, ხომ იცი, ჩემს ბაკანს ვერ გახვრეტ და ტყუილად რატომ ირჯებიო?“ მორიელი პასუხობს: „არც მე მინდა, მაგრამ რა ვქნა, ასეთი ბუნება მაქვს, მტრისა და მოყვრის კბენა ჩემი ჩვევააო“. მაშინ კუ ყვინთავს, მორიელს წყალში ჩაყრის და დაახრჩობს: „ეგეც ჩემი ბუნებაა, გესლიანსა და უმადურს არ გავიტანო“.
ანალიზი და მორალი:
- მთავარი იდეა: „ზნე-ჩვეულებანი მტკიცე არიან“ — ადამიანის ბუნების შეცვლა ძალიან რთულია, ზოგჯერ კი შეუძლებელი.
- საბას გაკვეთილი: ფრთხილად უნდა ვიყოთ მეგობრის არჩევისას. ბოროტი და შურიანი ადამიანი (მორიელი), რაც არ უნდა სიკეთე გაუკეთო, მაინც გიღალატებს, რადგან ეს მისი ხასიათია. სიკეთით ბოროტების გამოსწორება ყოველთვის არ გამოდის.
2. იგავი: „მეფე და მხატვარი“
ეს იგავი დიპლომატიის, ტაქტისა და ჭეშმარიტების გადმოცემის ფორმებზე მოგვითხრობს.
მოკლე შინაარსი: იყო ერთი მეფე, რომელიც ცალი თვალით ბრმა იყო და ცალი ფეხით კოჭლი. მან მოინდომა თავისი პორტრეტის დახატვა.
- პირველმა მხატვარმა დახატა ზუსტად ისეთი, როგორიც იყო (ბრმა და კოჭლი). მეფემ ის დასაჯა — ჩემი ნაკლი გამოაჩინა და თავი მომჭრაო.
- მეორემ, შეეშინდა რა სასჯელის, დახატა სრულიად ჯანმრთელი (ორივე თვალით მხედველი და სწორი ფეხებით). მეფემ ისიც დასაჯა — მატყუარაა, პირფერობს და დამცინისო.
- მესამე მხატვარი ჭკვიანი აღმოჩნდა. მან მეფე დახატა ნადირობისას: ცალი თვალი (ბრმა) მოჭუტული ჰქონდა (თითქოს მიზანში იყურებოდა), ხოლო კოჭლი ფეხი — მუხლზე მოხრილი (თითქოს სროლისას ჩაიჩოქაო). მეფემ ეს მხატვარი დაასაჩუქრა.
ანალიზი და მორალი: ეს იგავი გვასწავლის, რომ სიმართლე ყოველთვის პირდაპირ არ უნდა ვთქვათ, თუ ის დამანგრეველია.
- მთავარი იდეა: საჭიროა ტაქტი და დიპლომატია. პირველი მხატვარი იყო უხეში რეალისტი, მეორე — მლიქვნელი მატყუარა, ხოლო მესამე — ბრძენი დიპლომატი. მან არც იცრუა (ნაკლი არ გაუქრია) და არც მეფეს აწყენინა (ნაკლი ბუნებრივად შენიღბა).
- საბას გაკვეთილი: ჭეშმარიტება ისე უნდა მიაწოდო ადამიანს, რომ მისაღები იყოს მისთვის. ეს არის ცხოვრებისეული სიბრძნე.
3. იგავი: „უსამართლო შირვან-შაჰი“ (მეფე და მელიის წერილი)
ეს იგავი აჩვენებს გონების უპირატესობას უხეშ ძალაზე და იმას, თუ როგორ შეიძლება „კეთილშობილმა ტყუილმა“ დიდი ბოროტება შეაჩეროს.
მოკლე შინაარსი: იყო ერთი ძალიან სასტიკი და უსამართლო შირვან-შაჰი (მეფე), რომელიც ხალხს ჩაგრავდა. ერთხელ, ნადირობისას, დაინახა მელა, რომელსაც პირში ქაღალდი ეჭირა და თითქოს კითხულობდა. მეფეს გაუკვირდა და თავის ბრძენ ვეზირს ჰკითხა, ეს რას ნიშნავსო. ვეზირმა (რომელსაც მეფის გამოსწორება სურდა) მოიფიქრა ტყუილი: „დიდებულო მეფევ, ეს მელა შიკრიკი ყოფილა. მელიების მეფე გწერს: გავიგე, ძალიან უსამართლო გამხდარხარ და შენს ქვეყანაში ბევრი დანგრეული შენობააო. თუ არ გამოსწორდები, იმდენ მელას შემოგისევ, რომ მთელ შენს სამეფოს ბუდოებად ვაქცევთო“. მეფეს შეეშინდა, დაიჯერა ეს „ზღაპარი“ და მას შემდეგ სამართლიანი გახდა.
ანალიზი და მორალი: ამ იგავში ვეზირი იყენებს „სიცრუეს“ (მოგონილ ამბავს მელიების მეფეზე), რათა მიაღწიოს „სიბრძნეს“ (მეფის გამოსწორებას).
- მთავარი იდეა: ზოგჯერ პირდაპირი დაპირისპირება ძლიერ მტერთან (ამ შემთხვევაში, მეფესთან) უაზროა. საჭიროა მოხერხება და გამჭრიახობა. ვეზირმა იცოდა მეფის ხასიათი (რომ ის ცრუმორწმუნე და მშიშარა იყო) და ეს მისსავე სასიკეთოდ გამოიყენა.
- საბას გაკვეთილი: გონება ყოველთვის ამარცხებს უხეშ ძალას. ბრძენი ადამიანი რთული სიტუაციიდან გამოსავალს არა ხმლით, არამედ ჭკუით პოულობს.
დასკვნა
სულხან-საბა ორბელიანის „სიბრძნე სიცრუისა“ არის სახელმძღვანელო ცხოვრებისთვის. ის არ გვაძლევს მზა რეცეპტებს, მაგრამ იგავების საშუალებით გვაჩვენებს, რომ სამყარო რთულია და მასში თავის გასატანად საჭიროა არა მხოლოდ ცოდნა, არამედ დაკვირვება, მოქნილობა და ადამიანის ფსიქოლოგიის ცოდნა.
