შოთა რუსთაველის უკვდავი პოემა „ვეფხისტყაოსანი“ არა მხოლოდ სიყვარულის ჰიმნია, არამედ მეგობრობისა და ადამიანური ურთიერთობების უმაღლესი გამოვლინება. პოემის მთავარი სამი გმირი — ტარიელი, ავთანდილი და ფრიდონი — წარმოადგენენ ვაჟკაცობის, ერთგულებისა და რაინდობის იდეალებს.
ხშირად ამბობენ, რომ რუსთაველმა ამ სამი პერსონაჟით დახატა ერთი „იდეალური ადამიანის“ პორტრეტი, სადაც თითოეულს თავისი უნიკალური თვისება და ფუნქცია აქვს. ქვემოთ მოცემულია თითოეული მათგანის დეტალური დახასიათება და მათი შედარებითი ანალიზი.
1. ტარიელი — ტრაგიკული გმირი და ემოციის სიმბოლო
ტარიელი პოემის მთავარი მოქმედი პირი და სათაურის პერსონაჟია („ვეფხისტყაოსანი“ სწორედ მას ეწოდება). ის არის ინდოეთის ამირბარი, რომელსაც მეფის ასული, ნესტან-დარეჯანი უყვარს.
ძირითადი თვისებები:
- უკიდეგანო ემოცია: ტარიელი გრძნობების კაცია. მისი სიყვარული ნესტანისადმი იმდენად დიდია, რომ საყვარელი ქალის დაკარგვის შემდეგ ის კარგავს საღ აზროვნებას, ტოვებს საზოგადოებას და უდაბნოში გადადის.
- ფიზიკური ძალა: რუსთაველი მას აღწერს, როგორც ზეადამიანური ძალის პატრონს. ის შიშველი ხელით ებრძვის ლომსა და ვეფხვს. მისი ძალა დამანგრეველია, როცა ის განრისხებულია.
- მარტოობა: ვეფხის ტყავი, რომელსაც ის ატარებს, სიმბოლურია. ეს არის ნიშანი მისი გაუცხოებისა ადამიანურ სამყაროსთან და მისი გაიგივებისა მხეცთან (ვეფხვთან), რომელიც ნესტანის სიმბოლოცაა.
შეფასება: ტარიელი არის „გული“. ის მოქმედებს იმპულსებით, გრძნობებით. როდესაც ნესტანი არ არის, ის პარალიზებულია, ტირის, გონს კარგავს და სიკვდილს ნატრობს. მას სჭირდება გარეშე ძალა (ავთანდილი), რომ კვლავ იპოვოს საკუთარი თავი.
2. ავთანდილი — გონიერი გმირი და მოქმედების სიმბოლო
ავთანდილი არაბეთის სპასპეტი და თინათინის მიჯნურია. ის პოემის „ძრავია“ — სწორედ მისი მოქმედებებით ვითარდება სიუჟეტი და მიდის კვანძის გახსნამდე.
ძირითადი თვისებები:
- სიბრძნე და გონება: ტარიელისგან განსხვავებით, ავთანდილი არ ემორჩილება მხოლოდ ემოციებს. როცა უჭირს, ის ფიქრობს გამოსავალზე. მისი იარაღი არა მხოლოდ ხმალი, არამედ ენა (დიპლომატია) და გონებაა.
- ერთგულება: ავთანდილი სწირავს საკუთარ ბედნიერებას (თინათინთან ყოფნას), რათა უცხო კაცს (ტარიელს) დაეხმაროს. ეს მეგობრობის უმაღლესი აქტია.
- ოპტიმიზმი და ნებისყოფა: ის არის „იმედის“ სიმბოლო. როცა ტარიელი ამბობს „მე ვარ მკვდარი“, ავთანდილი პასუხობს მოქმედებით. მან იცის, რომ „არას გარგებს სიმძიმილი, უსარგებლო ცრემლთა დენა“.
შეფასება: ავთანდილი არის „გონება“. ის მართავს სიტუაციას. მან იცის, როდის უნდა იბრძოლოს და როდის უნდა გამოიყენოს ეშმაკობა (მაგალითად, ფატმანთან ურთიერთობა ნესტანის კვალის მისაგნებად). ავთანდილის გარეშე ტარიელის ფიზიკური ძალა უშედეგო იქნებოდა.
3. ფრიდონი — საიმედო მოკავშირე და მასპინძელი
ნურადინ-ფრიდონი მულღაზანზარის მეფეა. ის სიუჟეტში მოგვიანებით შემოდის, მაგრამ გადამწყვეტ როლს თამაშობს ქაჯეთის ციხის აღებაში.
ძირითადი თვისებები:
- უშიშარი ლიდერი: ფრიდონი დაბადებულია ლიდერად. მას აქვს უნარი, სწრაფად იცნოს ვაჟკაცი (ტარიელთან პირველი შეხვედრა) და დააფასოს იგი.
- საუკეთესო მასპინძელი: ფრიდონი განასახიერებს სტუმარ-მასპინძლობის ქართულ (და ზოგადად კავკასიურ) იდეალს. ის ყველაფერს უთმობს სტუმრებს.
- სამხედრო ძალა: მას ჰყავს უსწრაფესი ცხენი და ფლობს უნიკალურ საბრძოლო უნარებს. ქაჯეთის ციხის აღებისას ფრიდონის სისწრაფე და სიმარჯვე გადამწყვეტია.
შეფასება: ფრიდონი არის „საყრდენი“. ის არის ის ძალა, რომელიც აერთიანებს გულსა (ტარიელი) და გონებას (ავთანდილი). ის არის მეგობრობის ის მესამე წევრი, რომლის გარეშეც წრე შეკრული არ იქნებოდა.
შედარებითი ანალიზი: რით გვანან და რით განსხვავდებიან?
მსგავსებები:
- სოციალური სტატუსი: სამივე მაღალი წრის წარმომადგენელია (მეფე ან სარდალი).
- ფიზიკური სილამაზე და ძალა: სამივე აღწერილია, როგორც მზისდარი და უძლეველი მეომარი.
- ღირებულებები: სამივესთვის უზენაესია სიყვარული, ერთგულება და ფიცის გატეხვის შიში.
განსხვავებები (კონტრასტი):
| მახასიათებელი | ტარიელი | ავთანდილი | ფრიდონი |
| დომინანტი თვისება | გრძნობა / ემოცია | გონება / სიბრძნე | სიმარჯვე / მეგობრობა |
| რეაქცია ჭირზე | გონების დაკარგვა, უარყოფა | გამოსავლის ძიება, მოქმედება | დახმარების გაწევა |
| როლი სიყვარულში | ტრაგიკული მიჯნური | გონიერი მიჯნური | დამხმარე მეგობარი |
Export to Sheets
მთავარი იდეა: „სამი ერთში“
ლიტერატურათმცოდნეები თანხმდებიან, რომ რუსთაველს სურდა ეჩვენებინა: გამარჯვებისთვის საჭიროა სამივე თვისების გაერთიანება.
- მხოლოდ ემოცია (ტარიელი) თავს იღუპავს.
- მხოლოდ გონება (ავთანდილი) უძლურია ფიზიკური ძალის გარეშე.
- მხოლოდ ძალა (ფრიდონი) მიზანს ვერ მიაღწევს სტრატეგიის გარეშე.
ქაჯეთის ციხე (ბოროტების სიმბოლო) ეცემა მხოლოდ მაშინ, როდესაც ეს სამი გმირი ერთიანდება. ეს არის პოემის მთავარი ფილოსოფიური გზავნილიც: „ძალა ერთობაშია“.
დასკვნა
„ვეფხისტყაოსნის“ გმირების დახასიათებისას ვხედავთ, რომ შოთა რუსთაველმა შექმნა არა შაბლონური პერსონაჟები, არამედ რთული ფსიქოლოგიური პორტრეტები.
- ტარიელი გვასწავლის, თუ როგორ უნდა გვიყვარდეს თავდავიწყებით.
- ავთანდილი გვასწავლის, რომ მეგობრისთვის თავგანწირვა უმაღლესი ღირსებაა და რომ გონება ყოველთვის ამარცხებს სასოწარკვეთას.
- ფრიდონი გვასწავლის თანადგომასა და ერთგულებას.
საბოლოო ჯამში, ავთანდილი, ტარიელი და ფრიდონი ქმნიან ჰარმონიულ სამყაროს, სადაც სიკეთე ყოველთვის ამარცხებს ბოროტებას.
