1907 წლის 30 აგვისტო (ახალი სტილით 12 სექტემბერი). წიწამურის ტყე. ეტლში სხედან ილია ჭავჭავაძე და მისი მეუღლე ოლღა გურამიშვილი. უეცრად გაისმის გასროლის ხმა. ეტლი ჩერდება, ბუჩქებიდან კი შეიარაღებული ბრბო გამოდის.
რამდენიმე წუთში „ერის მამა“ მკვდარია.
ისტორიამ იცის შემსრულებლების სახელები: გიგლა ბერბიჭაშვილი და მისი ბანდა. მაგრამ უკვე 100 წელზე მეტია, საქართველოს აწუხებს მთავარი კითხვა: ვინ იყო დამკვეთი? ვის აწყობდა ილიას სიკვდილი?
გთავაზობთ 3 მთავარ ისტორიულ ვერსია, რომელთა ირგვლივ კამათი დღემდე არ წყდება.
ვერსია 1: სოციალ-დემოკრატები (ბოლშევიკები) — იდეოლოგიური მტერი
საბჭოთა პერიოდში ეს ვერსია ტაბუდადებული იყო, მაგრამ დღეს ის ყველაზე რეალურად მიიჩნევა. მე-20 საუკუნის დასაწყისში ილია ჭავჭავაძე სოციალ-დემოკრატების (რევოლუციონერების) მთავარი იდეოლოგიური მოწინააღმდეგე იყო.
- მიზეზი: ილია ქადაგებდა ერის მთლიანობას („მამული, ენა, სარწმუნოება“), სოციალ-დემოკრატები კი — კლასთა ბრძოლას (გლეხების დაპირისპირებას თავადებთან).
- მტკიცებულება: ფილიპე მახარაძე და სერგო ორჯონიკიძე ღიად აკრიტიკებდნენ ილიას. მათი აგიტაციით, ილია იყო „თავადი“, რომელიც გლეხს სისხლს სწოვდა.
- ფრაზა: როდესაც გიგლა ბერბიჭაშვილს ჰკითხეს, როგორ მოკალი ილიაო, მან უპასუხა: „ილია კი არა, თავადი მოვკალითო“. ეს ფრაზა ადასტურებს, რომ მკვლელები ტვინგამოერეცხილი ფანატიკოსები იყვნენ.
ვერსია 2: მეფის რუსეთის „ოхранკა“ (საიდუმლო პოლიცია)
ეს ვერსია პოპულარული გახდა მოგვიანებით, როცა სურდათ ბრალის მთლიანად რუსეთის იმპერიაზე გადატანა. თუმცა, ამ ვერსიასაც აქვს სერიოზული საფუძველი.
- მიზეზი: ილია ჭავჭავაძე, სიცოცხლის ბოლო წლებში, რუსეთის სახელმწიფო საბჭოს წევრი გახდა. ის ითხოვდა საქართველოს ავტონომიას და ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენას. ილია ხდებოდა პოლიტიკურად ძალიან საშიში ფიგურა იმპერიისთვის.
- სქემა: „ოхранკას“ შეეძლო გამოეყენებინა სოციალ-დემოკრატები „ბრმა იარაღად“. ანუ, ხელი შეუწყო მკვლელობას, რათა ერთი გასროლით ორი კურდღელი მოეკლა: მოეშორებინა ეროვნული ლიდერი და მკვლელობა დაებრალებინა რევოლუციონერებისთვის, რითაც ხალხს მათ წინააღმდეგ განაწყობდა.
ვერსია 3: ფატალური დამთხვევა და გაუგებრობა
ყველაზე ნაკლებად პოპულარული, მაგრამ განსახილველი ვერსია. ამ თეორიის მიხედვით, ბერბიჭაშვილის ბანდას არ ჰქონდა მიღებული კონკრეტულად ილიას ლიკვიდაციის ბრძანება „ზემოდან“.
- სცენარი: ეს იყო ყაჩაღური თავდასხმა ან ადგილობრივი კონფლიქტი საგურამოს მამულებთან დაკავშირებით, რომელიც ტრაგიკულად დასრულდა.
- კონტრარგუმენტი: ილიას მკვლელობა იმდენად ორგანიზებული იყო და ისე ზუსტად იყო შერჩეული დრო და ადგილი, რომ „შემთხვევის“ ვერსია ნაკლებად სავარაუდოა.
დასკვნა: ვინ არის დამნაშავე?
დღეს ისტორიკოსების დიდი ნაწილი თანხმდება ე.წ. „თანხვედრის თეორიაზე“. ილიას სიკვდილი აწყობდა ორივე მხარეს:
- წითლებს (ბოლშევიკებს): როგორც კლასობრივ მტერს.
- იმპერიას: როგორც ეროვნულ ლიდერს.
სავარაუდოდ, ეს იყო ეშმაკური ალიანსი, სადაც ქართველმა რენეგატებმა შეასრულეს იმპერიის დავალება, ან პირიქით — იმპერიამ თვალი დახუჭა რადიკალების გეგმაზე.
ერთი რამ ფაქტია: წიწამურის ტყვიამ ილია ვერ მოკლა. პირიქით, ამ ტრაგედიამ ის წმინდანად და უკვდავ იდეად აქცია.
