ევკარიოტული უჯრედი არის უჯრედის ტიპი, რომელსაც მემბრანით შემოსაზღვრული ბირთვი აქვს. ბირთვში მისი გენეტიკური მასალის დიდი ნაწილია მოთავსებული. ასეთ უჯრედებს აქვთ სხვა მემბრანული ორგანელებიც, რომლებიც სხვადასხვა ფუნქციას ასრულებს. მცენარეები, ცხოველები, სოკოები და მრავალი ერთუჯრედიანი ორგანიზმი ევკარიოტულია.
რა განასხვავებს ევკარიოტულ უჯრედს?
ევკარიოტული უჯრედის ერთ-ერთი მთავარი ნიშანია ბირთვი, რომელსაც ორმაგი მემბრანა გარს აკრავს. მის შიგნით ქრომოსომებში ორგანიზებული დნმ მდებარეობს. უჯრედის დანარჩენ ნაწილში სხვადასხვა ორგანელაა განლაგებული. თითოეულ მათგანს განსაკუთრებული ფუნქციები აქვს, თუმცა უჯრედი ერთიან სისტემად მუშაობს.
პროკარიოტულ უჯრედებს, როგორიცაა ბაქტერიები და არქეები, მემბრანით შემოსაზღვრული ბირთვი არ აქვთ. მათი დნმ უჯრედის შიგნით, ნუკლეოიდის რეგიონში მდებარეობს. ორივე ტიპის უჯრედს აქვს მემბრანა, ციტოპლაზმა, გენეტიკური მასალა და რიბოსომები. განსხვავების გასაგებად წაიკითხეთ პროკარიოტული უჯრედების მიმოხილვა.
უჯრედის მემბრანა და ციტოპლაზმა
პლაზმური მემბრანა უჯრედს გარემოსგან გამოყოფს და ნივთიერებების გადაადგილების რეგულირებაში მონაწილეობს. მისი ძირითადი სტრუქტურა ფოსფოლიპიდების ორმაგი შრეა, რომელშიც ცილებიც არის განლაგებული. ზოგი ცილა ნივთიერებების ტრანსპორტს უზრუნველყოფს, ზოგი კი სიგნალების მიღებასა და სხვა პროცესებში მონაწილეობს.
ციტოპლაზმა მოიცავს ბირთვის გარეთ არსებულ შიგთავსს, მათ შორის ციტოზოლსა და ორგანელებს. ციტოზოლი სითხის მსგავსი გარემოა, სადაც მრავალი ქიმიური რეაქცია მიმდინარეობს. უფრო დეტალურად იხილეთ უჯრედის მემბრანის აგებულება და ფუნქციები. მემბრანა მხოლოდ უჯრედის საზღვარი არ არის: ის აქტიურად მონაწილეობს გარემოსთან ურთიერთობაში.
ბირთვი და გენეტიკური ინფორმაცია
ბირთვი გენეტიკური ინფორმაციის შენახვასა და გამოყენებასთან დაკავშირებული პროცესების მნიშვნელოვანი ადგილია. ბირთვის გარსში არსებული ფორები ბირთვსა და ციტოპლაზმას შორის გარკვეული მოლეკულების გადაადგილებას არეგულირებს. ბირთვაკი ბირთვის რეგიონია, სადაც რიბოსომების წარმოქმნასთან დაკავშირებული მნიშვნელოვანი პროცესები მიმდინარეობს.
დნმ-ის მონაკვეთის მიხედვით რნმ-ის წარმოქმნას ტრანსკრიფცია ეწოდება. მიღებული ინფორმაციის გამოყენებით უჯრედი ცილებს ქმნის. ზოგი რნმ ცილის წარმოქმნის გარდა სხვა ფუნქციასაც ასრულებს. დნმ-ისა და რნმ-ის შედარება დაგეხმარებათ გაიგოთ, როგორ განსხვავდება ინფორმაციის შენახვა და მისი გამოყენება.
მიტოქონდრია და ენერგია
მიტოქონდრიები ორგანელებია, რომლებიც უჯრედული სუნთქვის აერობულ ეტაპებში მონაწილეობს. მათი შიდა მემბრანის ნაოჭები პროცესებისთვის დიდ ზედაპირს ქმნის. გლუკოზიდან მიღებული ენერგიის ნაწილი ატფ-ის წარმოქმნას ხმარდება, ხოლო ატფ უჯრედის სხვადასხვა პროცესში გამოიყენება.
მიტოქონდრიებს საკუთარი დნმ აქვთ, თუმცა მათი ფუნქციონირება ბირთვული გენების პროდუქტებზეც არის დამოკიდებული. მცენარეთა უჯრედებშიც გვხვდება მიტოქონდრიები: მცენარეები ფოტოსინთეზთან ერთად უჯრედულ სუნთქვასაც ახორციელებენ. მეტი ინფორმაციისთვის იხილეთ უჯრედული სუნთქვის ეტაპები.
რიბოსომები და ცილების წარმოქმნა
რიბოსომები ცილის სინთეზის პროცესში მონაწილეობს. ისინი ინფორმაციულ რნმ-ს კითხულობენ და ამინომჟავებისგან პოლიპეპტიდურ ჯაჭვს აწყობენ. რიბოსომებს საკუთარი მემბრანა არ აკრავს. ისინი შეიძლება ციტოზოლში თავისუფლად ან ენდოპლაზმურ ბადესთან დაკავშირებულად გვხვდებოდეს.
ცილებს უჯრედში მრავალი როლი აქვთ: ზოგი ფერმენტია, ზოგი სტრუქტურას ქმნის, ზოგი კი ნივთიერებების გადაადგილებასა და სიგნალების მიღებაში მონაწილეობს. უჯრედის მიერ წარმოქმნილი ცილების შემადგენლობა მის ტიპსა და მდგომარეობაზეა დამოკიდებული. ამიტომ სხვადასხვა ქსოვილის უჯრედები ერთნაირად არ მუშაობს.
ენდოპლაზმური ბადე და გოლჯის აპარატი
ენდოპლაზმური ბადე მემბრანების დაკავშირებული სისტემაა. ხორკლიან ენდოპლაზმურ ბადეს ზედაპირზე რიბოსომები აქვს და გარკვეული ცილების წარმოქმნასა და დამუშავებაში მონაწილეობს. გლუვი ენდოპლაზმური ბადე სხვა პროცესებთან ერთად ლიპიდების სინთეზს უკავშირდება. ორგანელების კონკრეტული ფუნქციები უჯრედის ტიპის მიხედვით იცვლება.
გოლჯის აპარატი იღებს უჯრედში წარმოებულ გარკვეულ ნივთიერებებს, ამუშავებს, ახარისხებს და მათ გადასატანად ამზადებს. მცირე მემბრანული ბუშტუკები მასალების გადაზიდვაში მონაწილეობს. ეს სისტემა შეგვიძლია განვიხილოთ როგორც დაკავშირებული ეტაპების ქსელი და არა ერთმანეთისგან სრულიად დამოუკიდებელი ნაწილები.
ლიზოსომები, ვაკუოლები და ციტოჩონჩხი
ლიზოსომებში არსებული ფერმენტები გარკვეული ნივთიერებებისა და დაზიანებული კომპონენტების დაშლაში მონაწილეობს. ვაკუოლებს სხვადასხვა ორგანიზმში განსხვავებული ფუნქცია აქვთ. მცენარის ბევრ უჯრედში დიდი ცენტრალური ვაკუოლი წყლისა და სხვა ნივთიერებების შენახვაში და უჯრედის შიდა წნევის შენარჩუნებაში მონაწილეობს.
ციტოჩონჩხი ცილოვანი ძაფების ქსელია, რომელიც უჯრედის ფორმის შენარჩუნებას, შიდა გადაადგილებასა და გაყოფასთან დაკავშირებულ პროცესებს უწყობს ხელს. ის ხისტი და უცვლელი ჩარჩო არ არის: მისი ნაწილები საჭიროების მიხედვით შეიძლება აეწყოს ან დაიშალოს. სხვადასხვა ტიპის ძაფს განსხვავებული აგებულება და დანიშნულება აქვს.
მცენარეული და ცხოველური უჯრედები
მცენარეულ და ცხოველურ უჯრედებს საერთო ნაწილები აქვთ, მათ შორის ბირთვი, მემბრანა, ციტოპლაზმა და მიტოქონდრიები. მცენარის უჯრედს, როგორც წესი, დამატებით აქვს უჯრედის კედელი და დიდი ვაკუოლი. ფოტოსინთეზის შემსრულებელ მცენარეულ უჯრედებში ქლოროპლასტებიც გვხვდება, თუმცა მცენარის ყველა უჯრედი მათ ერთნაირად არ შეიცავს.
ქლოროპლასტებში მიმდინარე ფოტოსინთეზი სინათლის ენერგიის გარდაქმნას უკავშირდება. უჯრედის კედელი კი მემბრანის გარეთ მდებარე საყრდენი სტრუქტურაა. ცხოველურ უჯრედებს მცენარის მსგავსი უჯრედის კედელი და ქლოროპლასტები არ აქვთ. სქემაში ეს განსხვავებები ისე უნდა აღვნიშნოთ, რომ ორგანელების ზომა და რაოდენობა კონკრეტულ უჯრედებში განსხვავდებოდეს.
როგორ ვისწავლოთ ორგანელების ფუნქციები?
დახაზეთ უჯრედის გამარტივებული სქემა და თითოეულ ნაწილს ერთი მთავარი ფუნქცია მიუწერეთ. შემდეგ ისრები გამოიყენეთ პროცესების დასაკავშირებლად: ბირთვიდან მიღებული ინფორმაცია, რიბოსომაზე ცილის წარმოქმნა და გოლჯის აპარატში მისი შემდგომი დამუშავება. გაითვალისწინეთ, რომ ყველა ცილა ერთსა და იმავე გზას არ გადის.
შეადარეთ მცენარეული და ცხოველური უჯრედები ორ სვეტად. ცალკე მონიშნეთ საერთო ნაწილები და მხოლოდ შემდეგ დაამატეთ დამახასიათებელი განსხვავებები. მესამე სვეტში შეგიძლიათ პროკარიოტებიც შეიტანოთ. ასეთი შედარება გეხმარებათ გაიგოთ, რომელი ნიშანი განასხვავებს უჯრედის დიდ ჯგუფებს და რომელი რამდენიმე ჯგუფისთვის საერთოა.
ხშირად დასმული კითხვები
რა არის ევკარიოტული უჯრედი? ეს არის უჯრედი, რომლის გენეტიკური მასალის დიდი ნაწილი მემბრანით შემოსაზღვრულ ბირთვშია.
რომელ ორგანიზმებს აქვთ ევკარიოტული უჯრედები? ცხოველებს, მცენარეებს, სოკოებს და მრავალ ერთუჯრედიან ევკარიოტს.
აქვს თუ არა მცენარეს მიტოქონდრია? დიახ. მცენარეულ უჯრედებში მიტოქონდრიები უჯრედულ სუნთქვაში მონაწილეობს.
რიბოსომა მემბრანული ორგანელაა? არა. რიბოსომას მემბრანა არ აკრავს, თუმცა ის ცილის სინთეზისთვის აუცილებელია.
ყველა მცენარეულ უჯრედს აქვს ქლოროპლასტი? არა. ქლოროპლასტები ძირითადად ფოტოსინთეზის შემსრულებელ უჯრედებში გვხვდება.
რა განსხვავებაა პროკარიოტსა და ევკარიოტს შორის? ევკარიოტს მემბრანით შემოსაზღვრული ბირთვი აქვს; პროკარიოტს ასეთი ბირთვი არ აქვს.
წყარო: OpenStax Biology 2e: Eukaryotic Cells.
ილუსტრაცია უჯრედის აგებულების გამარტივებული მხატვრული მოდელია. ორგანელების რაოდენობა, მდებარეობა და ზომები უჯრედის ტიპის, ფუნქციისა და მდგომარეობის მიხედვით განსხვავდება, ამიტომ ნახატი მიკროსკოპულ ფოტოს არ ცვლის.



