დნმ და რნმ ნუკლეინის მჟავებია, რომლებიც უჯრედში გენეტიკური ინფორმაციის შენახვასა და გამოყენებაში მონაწილეობს. დნმ ინფორმაციის გრძელვადიანი მატარებელია, ხოლო რნმ-ის სხვადასხვა სახეობა ინფორმაციის გადაცემასა და ცილების წარმოქმნაში მნიშვნელოვან როლს ასრულებს. მათი აგებულება მსგავსია, თუმცა შაქრით, ერთ-ერთი ფუძითა და ჩვეულებრივი სტრუქტურით განსხვავდებიან.
რისგან შედგება ნუკლეინის მჟავები?
დნმ და რნმ შედგება განმეორებადი ერთეულებისგან, რომლებსაც ნუკლეოტიდები ეწოდება. თითოეული ნუკლეოტიდი შეიცავს შაქარს, ფოსფატის ჯგუფს და აზოტოვან ფუძეს. ნუკლეოტიდების თანმიმდევრობა ქმნის ინფორმაციას, რომლის წაკითხვა და გამოყენებაც უჯრედს შეუძლია.
დნმ-ში შაქარია დეზოქსირიბოზა, რნმ-ში კი რიბოზა. ორივეში გვხვდება ფუძეები ადენინი, გუანინი და ციტოზინი. დნმ დამატებით შეიცავს თიმინს, რნმ კი მის ნაცვლად ურაცილს. ეს განსხვავება მარტივი გზაა ორი მოლეკულის შესადარებლად, თუმცა მათი ფუნქციების სრულ სურათს მხოლოდ ეს ფაქტი ვერ გადმოსცემს.
დნმ-ის აგებულება
უჯრედებში დნმ ჩვეულებრივ ორი ურთიერთდაკავშირებული ჯაჭვისგან შედგება, რომლებიც ორმაგ სპირალს ქმნის. ფუძეები განსაზღვრული წესით წყვილდება: ადენინი თიმინთან, გუანინი კი ციტოზინთან. ამ შესაბამისობას კომპლემენტარობა ეწოდება და ის ინფორმაციის კოპირების პროცესში მნიშვნელოვანია.
გენები დნმ-ის მონაკვეთებია, რომელთა ინფორმაცია ფუნქციური პროდუქტის წარმოქმნას უკავშირდება. ზოგიერთ გენს ცილის შესაქმნელი ინსტრუქცია აქვს, სხვებიდან კი ფუნქციური რნმ წარმოიქმნება. გენომი ორგანიზმის გენეტიკური მასალის სრულ ერთობლიობას აღნიშნავს და მხოლოდ ცილის მაკოდირებელ გენებს არ მოიცავს.
რნმ-ის აგებულება
რნმ ჩვეულებრივ ერთჯაჭვიანია, თუმცა ეს ჯაჭვი შეიძლება თავის თავზე გადაიკეცოს და სხვადასხვა ფორმა მიიღოს. ფუძეების კომპლემენტარული დაწყვილება რნმ-შიც გვხვდება: ადენინი ურაცილთან, გუანინი კი ციტოზინთან შეიძლება დაწყვილდეს. ასეთი სივრცული ფორმები რნმ-ის ფუნქციებისთვის მნიშვნელოვანია.
ერთჯაჭვიანობა და ორჯაჭვიანობა სასარგებლო ზოგადი განსხვავებაა, მაგრამ ყველა შესაძლო ბიოლოგიურ შემთხვევაში გამონაკლისებიც არსებობს. მაგალითად, ზოგი ვირუსის გენეტიკური მასალა რნმ-ია და მის ფორმებს შორის მრავალფეროვნებას ვხვდებით. სასკოლო შედარებისას მნიშვნელოვანია ზოგადი წესის ცოდნა და მისი საზღვრების გაცნობიერება.
სად მდებარეობს დნმ და რნმ?
ევკარიოტულ უჯრედებში დნმ-ის დიდი ნაწილი ბირთვში, ქრომოსომების შემადგენლობაშია. დნმ ასევე აქვთ მიტოქონდრიებს და მცენარეთა უჯრედების ქლოროპლასტებს. პროკარიოტებს მემბრანით შემოსაზღვრული ბირთვი არ აქვთ, თუმცა მათი გენეტიკური მასალაც ორგანიზებულად არის მოთავსებული უჯრედში.
რნმ გვხვდება როგორც ბირთვში, ისე ციტოპლაზმაში. მისი მდებარეობა სახეობასა და მიმდინარე პროცესზეა დამოკიდებული. ინფორმაციული რნმ ევკარიოტებში ბირთვში წარმოიქმნება და დამუშავების შემდეგ ციტოპლაზმაში გადადის, სადაც რიბოსომები მას ცილის სინთეზისას იყენებენ.
როგორ გადაიწერება ინფორმაცია დნმ-დან რნმ-ში?
ტრანსკრიფცია პროცესია, რომლის დროსაც დნმ-ის ერთ-ერთი ჯაჭვი რნმ-ის სინთეზის მატრიცად გამოიყენება. ფერმენტი რნმ-პოლიმერაზა შესაბამის ნუკლეოტიდებს აერთებს. მიღებული რნმ-ის თანმიმდევრობა მატრიცულ ჯაჭვთან კომპლემენტარულია; რნმ-ში თიმინის ნაცვლად ურაცილი გვხვდება.
ევკარიოტებში ცილის მაკოდირებელი გენის პირველადი რნმ ჩვეულებრივ დამატებით მუშავდება. პროცესის ერთ-ერთი ნაწილია სპლაისინგი, რომლის დროსაც გარკვეული მონაკვეთები იჭრება და დარჩენილი ნაწილები ერთიანდება. მომწიფებული ინფორმაციული რნმ რიბოსომამდე აღწევს. სხვადასხვა უჯრედსა და გენში დეტალები შეიძლება განსხვავდებოდეს.
რნმ-ის ძირითადი სახეები
ინფორმაციული რნმ, ანუ მრნმ, დნმ-დან მიღებულ ინფორმაციას რიბოსომამდე მიაქვს. რიბოსომული რნმ, ანუ რრნმ, რიბოსომის მნიშვნელოვანი სტრუქტურული და ფუნქციური ნაწილია. სატრანსპორტო რნმ, ანუ ტრნმ, შესაბამის ამინომჟავებს რიბოსომამდე მიიტანს და ინფორმაციის წაკითხვაში მონაწილეობს.
ტრანსლაციისას რიბოსომა მრნმ-ის ინფორმაციას კოდონებად, სამი ნუკლეოტიდის ჯგუფებად კითხულობს. ტრნმ შესაბამის ამინომჟავას აკავშირებს კოდონის ამოცნობასთან, ხოლო ამინომჟავები თანმიმდევრულად უერთდება ერთმანეთს. ამ გზით წარმოიქმნება პოლიპეპტიდი, რომელიც შემდგომ ცილის ფუნქციური ფორმის მისაღებად დამუშავებას შეიძლება საჭიროებდეს.
დნმ-ის რეპლიკაცია და ტრანსკრიფცია
რეპლიკაციისას დნმ-ის მოლეკულა კოპირდება, რათა უჯრედის გაყოფისას გენეტიკური მასალა გადაეცეს წარმოქმნილ უჯრედებს. ტრანსკრიფციისას კი დნმ-ის კონკრეტული მონაკვეთის მიხედვით რნმ წარმოიქმნება. ორივე პროცესი ფუძეთა შესაბამისობას იყენებს, მაგრამ მათი პროდუქტები და დანიშნულება განსხვავებულია.
ამ განსხვავების გასამეორებლად წაიკითხეთ დნმ-ის რეპლიკაციის ეტაპებისა და ფერმენტების შესახებ. მოკლე სქემა ასე გამოიყურება: რეპლიკაცია ქმნის დნმ-ის ასლს, ტრანსკრიფცია ქმნის რნმ-ს, ხოლო ტრანსლაცია მრნმ-ის ინფორმაციას ცილის წარმოქმნასთან აკავშირებს.
რატომ არის ეს განსხვავება მნიშვნელოვანი?
დნმ და რნმ ერთად ქმნის ინფორმაციის შენახვისა და გამოყენების მოქნილ სისტემას. სხვადასხვა უჯრედში გენების მოქმედება განსხვავებულად რეგულირდება, რის გამოც ერთი ორგანიზმის უჯრედებს სხვადასხვა ფუნქციის შესრულება შეუძლიათ. რნმ მხოლოდ ინფორმაციის გადამტანი არ არის: ზოგი რნმ სტრუქტურულ ან მარეგულირებელ ფუნქციასაც ასრულებს.
საკითხის შესწავლისას შეადგინეთ შედარების ცხრილი: შაქარი, ფუძეები, ჯაჭვების ჩვეულებრივი რაოდენობა, მდებარეობა და ფუნქცია. შემდეგ თითოეულ მახასიათებელს მაგალითი დაურთეთ. განსაკუთრებული ყურადღება მიაქციეთ თიმინისა და ურაცილის განსხვავებას და არ აურიოთ გენის დნმ-ის ასლად გადაღება რნმ-ის წარმოქმნასთან.
ხშირად დასმული კითხვები
რომელი შაქარია დნმ-ში? დეზოქსირიბოზა; რნმ-ში კი რიბოზაა.
რომელი ფუძე გვხვდება რნმ-ში თიმინის ნაცვლად? ურაცილი.
ყველა რნმ მხოლოდ ერთ ფუნქციას ასრულებს? არა. მრნმ, ტრნმ და რრნმ სხვადასხვა როლს ასრულებს, ხოლო სხვა რნმ-ებს დამატებითი ფუნქციებიც აქვთ.
რა არის ტრანსკრიფცია? დნმ-ის მატრიცის მიხედვით რნმ-ის წარმოქმნა.
რა განსხვავებაა ტრანსკრიფციასა და ტრანსლაციას შორის? პირველი რნმ-ის შექმნას ნიშნავს; მეორე მრნმ-ის ინფორმაციის გამოყენებით პოლიპეპტიდის წარმოქმნას.
სად გვხვდება დნმ ევკარიოტულ უჯრედში? უმეტესად ბირთვში, ასევე მიტოქონდრიებში და მცენარეების ქლოროპლასტებში.
წყარო: OpenStax Biology 2e: DNA Structure and Function.
ფუძეთა დაწყვილების სასკოლო მაგალითი
წარმოიდგინეთ დნმ-ის მოკლე მონაკვეთი, რომელშიც ერთ ჯაჭვზე ფუძეები შემდეგი რიგითობითაა წარმოდგენილი: A, T, G, C. მის შესაბამის მეორე ჯაჭვზე წყვილები იქნება T, A, C, G. მაგალითი აჩვენებს კომპლემენტარობის პრინციპს, თუმცა სრული მოლეკულის აღწერისთვის ჯაჭვების მიმართულებების გათვალისწინებაც აუცილებელია.
თუ იგივე მონაკვეთს რნმ-ის სინთეზის მატრიცად განვიხილავთ, ადენინის შესაბამის პოზიციაზე რნმ-ში ურაცილი დაიწერება და არა თიმინი. გუანინისა და ციტოზინის შესაბამისობა უცვლელია. ამ სავარჯიშოში ყოველთვის მიუთითეთ, რომელი ჯაჭვი გამოიყენეთ მატრიცად და რა მიმართულებით კითხულობთ მას. წინააღმდეგ შემთხვევაში ერთი შეხედვით მარტივ ამოცანაშიც შესაძლებელია შეცდომის დაშვება.
სასკოლო ნახატი მოლეკულას ამარტივებს: ფერადი ხაზები ატომებისა და ქიმიური ბმების სრული გამოსახულება არ არის. მოდელი გვეხმარება ძირითადი განსხვავებების დანახვაში, ხოლო დეტალური ახსნისთვის სახელმძღვანელოს სქემასა და ტექსტს ერთად უნდა დავაკვირდეთ. ცოდნის შესამოწმებლად სცადეთ დამოუკიდებლად უპასუხოთ, რა იცვლება შაქარში, ფუძეებში და ფუნქციაში.

გენეტიკური ინფორმაციის გამოყენება უჯრედში რეგულირდება და სხვადასხვა პირობებში განსხვავებული გენების აქტივობას მოიცავს. ეს პროცესი ორგანიზმის ზრდასა და უჯრედების ფუნქციების ჩამოყალიბებას ეხმარება.


