ქიმიური ბმები: იონური, კოვალენტური და მეტალური ბმა

ქიმიური ბმები: იონური, კოვალენტური და მეტალური ბმა

ქიმიური ბმები: იონური, კოვალენტური და მეტალური ბმა

Home » ქიმიური ბმები: იონური, კოვალენტური და მეტალური ბმა

ქიმიური ბმა არის მიზიდულობა, რომელიც ატომებს ან იონებს ნივთიერებაში ერთად აკავებს. სასკოლო ქიმიაში ძირითადად განიხილავენ იონურ, კოვალენტურ და მეტალურ ბმებს. მათი განსხვავება დაკავშირებულია გარე ელექტრონების განაწილებასთან. ბმის ტიპი გვეხმარება ავხსნათ, რატომ განსხვავდება მარილი, წყალი და სპილენძი ერთმანეთისგან.

რატომ წარმოიქმნება ქიმიური ბმა?

ატომებს შორის ურთიერთქმედებისას სისტემა შეიძლება უფრო ხელსაყრელ, დაბალი ენერგიის მდგომარეობაში გადავიდეს. ამის შედეგად ატომები ან იონები ერთმანეთთან დაკავშირებულ სტრუქტურას ქმნიან. ბმის აღსაწერად განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს ვალენტურ ელექტრონებს, რომლებიც ატომის გარე ენერგეტიკულ დონეზე მდებარეობს.

სასკოლო განმარტებებში ხშირად გვხვდება ოქტეტის წესი: მრავალი ატომი ბმის წარმოქმნისას ისეთ ელექტრონულ განაწილებას აღწევს, რომ მის გარე შრეზე რვა ელექტრონია. ეს სასარგებლო მოდელია, მაგრამ უნივერსალური კანონი არ არის. წყალბადის სტაბილურობას, მაგალითად, ორი ელექტრონი უკავშირდება; არსებობს სხვა გამონაკლისებიც.

იონური ბმა: მიზიდულობა იონებს შორის

იონური ბმა საწინააღმდეგო მუხტის მქონე იონებს შორის ელექტროსტატიკური მიზიდულობაა. მარტივ მაგალითებში ერთი ატომი ელექტრონს კარგავს, მეორე კი იღებს. ელექტრონის დაკარგვით დადებითი იონი, კათიონი, წარმოიქმნება; მიღებით კი უარყოფითი იონი, ანიონი.

ნატრიუმის ქლორიდში ნატრიუმი დადებით, ქლორი კი უარყოფით იონთან არის დაკავშირებული. მყარ მარილში ცალკეული წყვილები იზოლირებულად არ ცურავს: იონები მოწესრიგებულ კრისტალურ მესერშია განლაგებული. ფორმულა NaCl გვიჩვენებს იონების შეფარდებას და არა მარილის ცალკეულ მოლეკულას.

იონური ნივთიერებების ბევრ წარმომადგენელს მაღალი ლღობის ტემპერატურა აქვს. მყარ მდგომარეობაში იონები თავისუფლად ვერ მოძრაობენ, ამიტომ ელექტრობას ჩვეულებრივ ვერ ატარებენ. როდესაც ნივთიერება დადნება ან წყალში გაიხსნება და მოძრავი იონები წარმოიქმნება, ხსნარს ან ნადნობს დენის გატარება შეუძლია. კონკრეტული თვისებები ნივთიერებაზეა დამოკიდებული.

კოვალენტური ბმა: საერთო ელექტრონული წყვილი

კოვალენტური ბმა ატომებს შორის ელექტრონების გაზიარებას უკავშირდება. წყალბადის მოლეკულაში ორი წყალბადის ატომი ელექტრონულ წყვილს იზიარებს. ჟანგბადის მოლეკულაში ორი ატომი ორი წყვილის გაზიარებით ორმაგ ბმას წარმოქმნის. მოდელებში გაზიარებული წყვილი ხშირად ხაზით აღინიშნება.

კოვალენტური ბმა შეიძლება იყოს არაპოლარული ან პოლარული. როდესაც საერთო ელექტრონები ატომებს შორის დაახლოებით თანაბრად ნაწილდება, ბმა არაპოლარულია. თუ ერთ-ერთი ატომი ელექტრონებს უფრო ძლიერად იზიდავს, განაწილება არათანაბარია და ბმა პოლარული ხდება. ამას ატომების ელექტროუარყოფითობის განსხვავება უკავშირდება.

წყლის მოლეკულაში ჟანგბადსა და წყალბადს შორის ბმები პოლარულია. მოლეკულის ფორმასთან ერთად ეს განაწილება წყლის პოლარობას განსაზღვრავს. მნიშვნელოვანია ბმისა და მთელი მოლეკულის პოლარობის გარჩევა: მოლეკულის სივრცულ ფორმას შეუძლია ცალკეული ბმების გავლენა ნაწილობრივ ან მთლიანად დააბალანსოს.

მეტალური ბმა და ლითონების თვისებები

ლითონებში ატომების ვალენტური ელექტრონები მთელ სტრუქტურაში განაწილებულ სისტემას ქმნის და მხოლოდ ერთ ატომს არ მიეკუთვნება. დადებითად დამუხტულ მეტალურ ცენტრებსა და დელოკალიზებულ ელექტრონებს შორის მიზიდულობა მეტალური ბმის აღწერის გამარტივებული გზაა.

მოძრავი ელექტრონები ლითონების ელექტროგამტარობის გაგებაში გვეხმარება. მეტალებს ხშირად ახასიათებთ სითბოს კარგი გამტარობა, ბზინვარება და ფორმის შეცვლის შესაძლებლობა. ყველა მეტალი ერთნაირი არ არის: სიმტკიცე, ლღობის ტემპერატურა და სხვა მახასიათებლები მათში განსხვავდება.

ქიმიური ბმა და მოლეკულათაშორისი ურთიერთქმედება

არ აურიოთ ერთმანეთში ატომებს შორის კოვალენტური ბმა და სხვადასხვა მოლეკულას შორის მოქმედი მიზიდულობა. წყლის მოლეკულაში წყალბადი და ჟანგბადი კოვალენტური ბმებითაა დაკავშირებული. წყლის სხვადასხვა მოლეკულას შორის კი წყალბადური ურთიერთქმედებაც შეიძლება წარმოიქმნას.

ეს განსხვავება მნიშვნელოვანია, როცა ლღობას ან დუღილს განვიხილავთ. წყლის ადუღებისას ძირითადად მოლეკულებს შორის ურთიერთქმედებები სუსტდება და წყალი ორთქლად გადადის; ცალკეული წყლის მოლეკულები ჩვეულებრივ წყალბადისა და ჟანგბადის ატომებად არ იშლება. ქიმიური რეაქცია და ფიზიკური მდგომარეობის ცვლილება ერთი და იგივე არ არის.

როგორ განვასხვაოთ ბმის ტიპები?

პირველ რიგში დააკვირდით, რა ნაწილაკები ქმნიან ნივთიერებას და რა მოდელს იყენებს სახელმძღვანელო. ლითონსა და არალითონს შორის წარმოქმნილი ნაერთი ხშირად იონურია, არალითონების ატომებს შორის ბმა კი ხშირად კოვალენტური. სუფთა ლითონში მეტალური ბმის მოდელს ვიყენებთ. ეს საწყისი ორიენტირია და ყველა რთულ შემთხვევას ავტომატურად ვერ გადაწყვეტს.

მაგალითად, NaCl იონური ნაერთია, H₂O-ში ატომებს შორის კოვალენტური ბმებია, ხოლო სპილენძის ნაჭერში მეტალური ბმა გვხვდება. ზოგი ნივთიერება რამდენიმე ტიპის ურთიერთქმედებას აერთიანებს: იონური ნაერთი შეიძლება შეიცავდეს მრავალატომიან იონს, რომლის შიგნით ატომები კოვალენტურად არის დაკავშირებული.

ბმის ტიპების შესწავლამდე სასარგებლოა ატომის აგებულებისა და იონების გამეორება. როცა იცით, როგორ განსხვავდება პროტონებისა და ელექტრონების რაოდენობა ნეიტრალურ ატომსა და იონში, ადვილად გაიგებთ მუხტის წარმოშობასაც. შემდეგ უკვე შეგიძლიათ ერთმანეთს შეადაროთ ელექტრონის გადაცემისა და გაზიარების მოდელები.

ხშირად დასმული კითხვები

რა არის ქიმიური ბმა? ეს არის მიზიდულობა, რომელიც ნივთიერებაში ატომებს ან იონებს ერთმანეთთან აკავშირებს.

როგორ წარმოიქმნება იონური ბმა? ის საწინააღმდეგოდ დამუხტულ იონებს შორის ელექტროსტატიკურ მიზიდულობას ეფუძნება.

რა ახასიათებს კოვალენტურ ბმას? ატომები ერთ ან მეტ ელექტრონულ წყვილს იზიარებენ.

რატომ ატარებს ბევრი ლითონი ელექტრობას? ლითონში არსებული დელოკალიზებული ელექტრონები ელექტრული მუხტის გადაადგილებას უწყობს ხელს.

წყალბადური ურთიერთქმედება იგივეა, რაც წყლის მოლეკულაში O–H ბმა? არა. O–H კოვალენტური ბმა მოლეკულის შიგნითაა; წყალბადური ურთიერთქმედება ხშირად მოლეკულებს შორის წარმოიქმნება.

ყველა კოვალენტური ბმა არაპოლარულია? არა. ატომების ელექტრონებისადმი მიზიდულობის განსხვავებამ შესაძლოა პოლარული ბმა წარმოქმნას.

წყარო: OpenStax Chemistry 2e: Chemical Bonding.

ბმების შედარება სასკოლო მაგალითებით

დავიწყოთ სამზარეულოს მარილით. მის მყარ კრისტალში დადებითი და უარყოფითი იონები მოწესრიგებულ სტრუქტურას ქმნის. წყალში გახსნისას იონები შეიძლება ერთმანეთს დასცილდეს და გადაადგილდეს. ამ მოძრაობით აიხსნება, რატომ ატარებს მარილის წყალხსნარი ელექტრულ დენს უკეთ, ვიდრე სუფთა წყალი. გამტარობის შედარებისას ყურადღება მიაქციეთ ხსნარის კონცენტრაციასა და პირობებსაც.

ახლა განვიხილოთ ჟანგბადი. მისი მოლეკულა ორი ერთნაირი ატომისგან შედგება, რომლებიც ელექტრონებს იზიარებენ. რადგან ატომები ერთნაირია, მათ საერთო ელექტრონებისადმი ერთნაირი მიზიდულობა აქვთ. წყალში კი ჟანგბადისა და წყალბადის ატომებს განსხვავებული ელექტროუარყოფითობა აქვს, ამიტომ კოვალენტური ბმები პოლარულია. ერთი მაგალითი მეორისგან მხოლოდ ფორმულით კი არა, ელექტრონების განაწილებითაც განსხვავდება.

სპილენძის მავთულში სურათი განსხვავებულია: მის მეტალურ სტრუქტურაში დელოკალიზებული ელექტრონები გადაადგილდება. ამ მოდელით შეიძლება აიხსნას მავთულის ელექტროგამტარობა. თითოეული მაგალითის განხილვისას დაუსვით თავს სამი კითხვა: რომელი ნაწილაკებია წარმოდგენილი, როგორ არის განაწილებული ელექტრონები და რა კავშირი აქვს სტრუქტურას ნივთიერების თვისებებთან? ასე ცნებები ერთმანეთისგან უფრო ადვილად გასარჩევი ხდება.

მოლეკულების მოდელები ქიმიის ლაბორატორიის მაგიდაზე