უჯრედული სუნთქვა არის ერთმანეთთან დაკავშირებული ქიმიური პროცესების ერთობლიობა, რომლის მეშვეობითაც უჯრედი საკვები ნივთიერებების ენერგიის ნაწილს მისთვის გამოსადეგ ფორმაში გარდაქმნის. გლუკოზის აერობული დაშლისას ამ პროცესში ჟანგბადი მონაწილეობს, ხოლო მიღებული ენერგიის მნიშვნელოვანი ნაწილი ატფ-ის წარმოქმნას ხმარდება. ატფ უჯრედს სხვადასხვა სასიცოცხლო მოქმედების შესასრულებლად სჭირდება.
რა არის უჯრედული სუნთქვა?
როდესაც ვსაუბრობთ სუნთქვაზე, ხშირად წარმოგვიდგენია ჰაერის ჩასუნთქვა და ამოსუნთქვა. უჯრედული სუნთქვა განსხვავებული პროცესია: ის უჯრედში მიმდინარე ქიმიური რეაქციებია. ადამიანში ფილტვები ჟანგბადის ორგანიზმში მოხვედრას უწყობს ხელს, სისხლი მას ქსოვილებამდე მიიტანს, შემდეგ კი უჯრედები მას აერობული ენერგეტიკული პროცესების ერთ-ერთ ეტაპზე იყენებენ.
სუნთქვა მხოლოდ ადამიანებისა და ცხოველების უჯრედებისთვის არ არის მნიშვნელოვანი. მცენარეებიც ასრულებენ უჯრედულ სუნთქვას. ისინი ფოტოსინთეზით ორგანულ ნივთიერებებს წარმოქმნიან, მაგრამ ამ ნივთიერებებიდან გამოსადეგი ენერგიის მისაღებად უჯრედულ სუნთქვასაც იყენებენ. ეს ორი პროცესი სხვადასხვა ფუნქციას ასრულებს და ერთმანეთს არ გამორიცხავს.
რეაქციის ზოგადი სქემა
გლუკოზის სრული აერობული დაშლის გამარტივებული განტოლებაა: C₆H₁₂O₆ + 6O₂ → 6CO₂ + 6H₂O + ენერგია. მარცხენა მხარეს გლუკოზა და ჟანგბადია, მარჯვენა მხარეს კი ნახშირორჟანგი და წყალი. ეს ფორმულა მთლიან სურათს აჩვენებს და არ ნიშნავს, რომ გარდაქმნა უჯრედში ერთი მყისიერი რეაქციით ხდება.
სინამდვილეში პროცესი მრავალი თანმიმდევრული რეაქციისგან შედგება და მას ფერმენტები არეგულირებენ. ენერგიის ნაწილი ატფ-ის ფორმით ინახება, ნაწილი კი სითბოს სახით გარემოში გადადის. უჯრედი ამ ენერგიას იყენებს, მაგალითად, ნივთიერებების გადასატანად, მოლეკულების ასაგებად და კუნთის შეკუმშვაში მონაწილე პროცესებისთვის.
რა არის ატფ?
ატფ, ანუ ადენოზინტრიფოსფატი, უჯრედში ენერგიის გადაცემის მნიშვნელოვანი მოლეკულაა. მისი გარდაქმნა სხვა რეაქციებთან არის დაკავშირებული და ენერგიას ისეთ პროცესებს აწვდის, რომელთა მიმდინარეობასაც ენერგია სჭირდება. ატფ-ის მუდმივი წარმოქმნა და გამოყენება უჯრედის საქმიანობის აუცილებელი ნაწილია.
მარტივი შედარებით, ატფ შეიძლება მოკლევადიან ენერგეტიკულ საშუალებად წარმოვიდგინოთ, თუმცა ის სიტყვასიტყვით ბატარეა არ არის. გლუკოზაში არსებული ქიმიური ენერგიის გარდაქმნა რამდენიმე ეტაპს გადის და უჯრედი მიღებულ შესაძლებლობას სხვადასხვა ფუნქციისთვის იყენებს. ენერგია არ იქმნება არაფრისგან: ის ერთი ფორმიდან მეორეში გადადის.
პირველი ეტაპი: გლიკოლიზი
გლიკოლიზი უჯრედის ციტოზოლში მიმდინარეობს. ამ პროცესში გლუკოზის ექვსნახშირბადიანი მოლეკულა რამდენიმე რეაქციის შედეგად ორ სამნახშირბადიან პირუვატად გარდაიქმნება. პროცესში წარმოიქმნება ატფ და ელექტრონების გადამტანი მოლეკულა NADH. გლიკოლიზის დასაწყისში გარკვეული რაოდენობის ატფ იხარჯება, მოგვიანებით კი მეტი წარმოიქმნება.
ერთი გლუკოზის მოლეკულიდან გლიკოლიზის წმინდა შედეგია ორი ატფ და ორი NADH. თავად გლიკოლიზი ჟანგბადს უშუალოდ არ მოიხმარს. შემდგომი გზები დამოკიდებულია უჯრედის ტიპსა და პირობებზე. სწორედ ამიტომ აუცილებელია განვასხვავოთ გლიკოლიზი მთლიანად აერობული სუნთქვისგან.
პირუვატის დაჟანგვა და კრებსის ციკლი
ევკარიოტულ უჯრედებში, აერობული პროცესის მიმდინარეობისას, პირუვატი მიტოქონდრიაში გადადის. იქ მისი გარდაქმნის შედეგად წარმოიქმნება აცეტილ-კოენზიმი A, გამოიყოფა ნახშირორჟანგი და წარმოიქმნება NADH. შემდეგ აცეტილური ჯგუფი ლიმონმჟავას ციკლში შედის, რომელსაც კრებსის ციკლსაც უწოდებენ.
ციკლში მიმდინარე რეაქციებისას დამატებითი ნახშირორჟანგი გამოიყოფა. წარმოიქმნება მცირე რაოდენობის ატფ ან მისი ენერგეტიკული ეკვივალენტი და ელექტრონების გადამტანები NADH და FADH₂. ეს გადამტანები შემდეგ ეტაპზე ელექტრონებს აწვდიან პროცესს, რომლის შედეგადაც ატფ-ის დიდი ნაწილი წარმოიქმნება.
ელექტრონების ტრანსპორტი და ატფ-ის წარმოქმნა
ევკარიოტებში ელექტრონების ტრანსპორტის ჯაჭვი მიტოქონდრიის შიდა მემბრანაზე მდებარეობს. გადამტანებიდან მიღებული ელექტრონები ჯაჭვის გასწვრივ გადაადგილდება. ამ დროს გამოთავისუფლებული ენერგია პროტონების განაწილების განსხვავების შესაქმნელად გამოიყენება. შემდეგ პროტონების ნაკადი ატფ-სინთაზას მეშვეობით ატფ-ის წარმოქმნას უწყობს ხელს.
აერობულ სუნთქვაში ჟანგბადი ელექტრონების საბოლოო მიმღებია და რეაქციების შედეგად წყლის წარმოქმნაში მონაწილეობს. უჯრედის პირობებისა და გამოყენებული გამოთვლის მიხედვით, ერთი გლუკოზიდან მიღებული ატფ-ის საერთო რაოდენობა განსხვავდება. ამიტომ ყველა ორგანიზმისთვის ერთი უცვლელი რიცხვის დამახსოვრებაზე მნიშვნელოვანია ეტაპებისა და მათი ფუნქციების გაგება.
უჯრედული სუნთქვა და ფოტოსინთეზი
ფოტოსინთეზისას მცენარეები სინათლის ენერგიას იყენებენ ორგანული ნივთიერებების წარმოსაქმნელად. უჯრედული სუნთქვისას კი უჯრედები ორგანული ნივთიერებების დაშლით მიღებულ ენერგიას იყენებენ. ფოტოსინთეზის ზოგი პროდუქტი სუნთქვისთვის გამოსადეგია, ხოლო სუნთქვის ზოგი პროდუქტი ფოტოსინთეზში მონაწილეობს. თუმცა პროცესები ერთმანეთის ზუსტი შებრუნებული, ერთსაფეხურიანი რეაქციები არ არის.
მცენარეთა უჯრედები უჯრედულ სუნთქვას დღე-ღამის განმავლობაში ასრულებენ, თუ შესაბამისი პირობები აქვთ. ფოტოსინთეზის სინათლეზე დამოკიდებულ რეაქციებს კი სინათლე სჭირდება. განსხვავების უკეთ გასაგებად წაიკითხეთ ფოტოსინთეზის ეტაპებისა და მნიშვნელობის შესახებ.
რა ხდება ჟანგბადის ნაკლებობისას?
ზოგიერთ უჯრედს შეუძლია დუღილის გზით NAD⁺ აღადგინოს, რაც გლიკოლიზის გაგრძელებას უწყობს ხელს. მაგალითად, ადამიანის კუნთის უჯრედებში გარკვეულ პირობებში ლაქტატის წარმოქმნა მიმდინარეობს. საფუარში კი ალკოჰოლური დუღილის პროდუქტებს შორის ეთანოლი და ნახშირორჟანგია. დუღილი გლიკოლიზთან ერთად გაცილებით ნაკლებ ატფ-ს იძლევა, ვიდრე გლუკოზის სრული აერობული დაშლა.
დუღილი და ანაერობული სუნთქვა ერთი და იგივე არ არის. ანაერობულ სუნთქვაში ზოგი მიკროორგანიზმი ელექტრონების ტრანსპორტის ჯაჭვს და ჟანგბადისგან განსხვავებულ საბოლოო მიმღებს იყენებს. ამ განსხვავების ცოდნა გვეხმარება თავიდან ავიცილოთ გავრცელებული გამარტივება, თითქოს ჟანგბადის გარეშე მიმდინარე ყველა პროცესი ერთნაირია.
ხშირად დასმული კითხვები
სად იწყება უჯრედული სუნთქვა? გლუკოზის დაშლის პირველი ეტაპი, გლიკოლიზი, ციტოზოლში მიმდინარეობს.
რა როლი აქვს მიტოქონდრიას? ევკარიოტებში ის პირუვატის დაჟანგვის, ლიმონმჟავას ციკლისა და ჟანგვითი ფოსფორილირების მთავარი ადგილია.
მხოლოდ ცხოველები სუნთქავენ უჯრედულად? არა. მცენარეებიც და მრავალი სხვა ორგანიზმიც უჯრედული სუნთქვით იღებენ გამოსადეგ ენერგიას.
სჭირდება თუ არა გლიკოლიზს ჟანგბადი უშუალოდ? არა. გლიკოლიზის რეაქციები ჟანგბადს უშუალოდ არ მოიხმარს.
რას წარმოქმნის აერობული სუნთქვა? გლუკოზის სრული დაჟანგვის ზოგად პროდუქტებს შორისაა ნახშირორჟანგი და წყალი; ენერგიის ნაწილი ატფ-ის წარმოქმნას ხმარდება.
არის დუღილი და ანაერობული სუნთქვა ერთი პროცესი? არა. დუღილი განსხვავდება ანაერობული სუნთქვისგან, რომელიც ელექტრონების ტრანსპორტის ჯაჭვს იყენებს.
წყარო: OpenStax Biology 2e: Cellular Respiration.
როგორ დავიმახსოვროთ ეტაპების თანმიმდევრობა
სასკოლო დავალებისთვის დახაზეთ მარტივი სქემა: გლიკოლიზი, პირუვატის დაჟანგვა, ლიმონმჟავას ციკლი და ჟანგვითი ფოსფორილირება. თითოეულ საფეხურთან მიუთითეთ, სად მიმდინარეობს ის ევკარიოტულ უჯრედში და რა მნიშვნელოვანი პროდუქტი წარმოიქმნება. გლიკოლიზი ციტოზოლში ხდება, მომდევნო საფეხურები კი მიტოქონდრიასთან არის დაკავშირებული.
შემდეგ შეადარეთ გლუკოზის გზა ჟანგბადის როლს: გლუკოზა თავიდანვე იშლება, ჟანგბადი კი აერობულ პროცესში ელექტრონების საბოლოო მიმღებად გამოიყენება. არ დაგავიწყდეთ, რომ სქემა გამარტივებულია და თითოეული ეტაპი მრავალ ფერმენტულ რეაქციას მოიცავს. საკითხის გამეორებისას სცადეთ საკუთარი სიტყვებით ახსნათ, რატომ არ არის ფილტვებით სუნთქვა და უჯრედში მიმდინარე ქიმიური გარდაქმნები ერთი და იგივე.



