ნიუტონის კანონები ხსნის, როგორ იცვლება სხეულის მოძრაობა მასზე მოქმედი ძალების გავლენით. პირველი კანონი ინერციას აღწერს, მეორე ძალას, მასასა და აჩქარებას აკავშირებს, მესამე კი ურთიერთქმედების ძალების წყვილს ეხება. მათი დახმარებით შეგვიძლია ავხსნათ როგორც ავტობუსის დამუხრუჭება, ისე ბურთის მოძრაობა და რაკეტის აფრენა.
ძალა და მოძრაობა: ძირითადი ცნებები
მოძრაობის აღწერამდე საჭიროა ვიცოდეთ, რომელ სხეულს ვაკვირდებით და რა საცნობარო სისტემას ვიყენებთ. მაგალითად, ავტობუსში მჯდომი მგზავრი უძრავია სავარძლის მიმართ, მაგრამ მოძრაობს გზის მიმართ. სიჩქარე განსაზღვრავს როგორც მოძრაობის სისწრაფეს, ისე მიმართულებას. თუ რომელიმე მათგანი იცვლება, სხეულს აჩქარება აქვს.
ძალა სხეულებს შორის ურთიერთქმედების აღწერის საშუალებაა. მას მიმართულებაც აქვს და სიდიდეც. სხეულზე შესაძლოა რამდენიმე ძალა ერთდროულად მოქმედებდეს; მათი ვექტორული ჯამი არის ჯამური, ანუ შედეგობრივი ძალა. მოძრაობის ცვლილების შესაფასებლად სწორედ ჯამურ ძალას განვიხილავთ და არა მხოლოდ ერთ ცალკეულ ზემოქმედებას.
ნიუტონის პირველი კანონი: ინერცია
ინერციულ ათვლის სისტემაში სხეული ინარჩუნებს უძრაობას ან თანაბარ წრფივ მოძრაობას, თუ მასზე მოქმედი ჯამური გარე ძალა ნულის ტოლია. ეს ნიშნავს, რომ სხეულის მოძრაობის შესანარჩუნებლად მუდმივი წინ მიმართული ძალა აუცილებელი არ არის. ძალა საჭიროა სიჩქარის ან მიმართულების შესაცვლელად.
ყოველდღიურ ცხოვრებაში მოცურებული ბურთი საბოლოოდ ჩერდება, რადგან მას ხახუნი და ჰაერის წინააღმდეგობა ანელებს. ეს პირველი კანონის დარღვევა არ არის: ძალების ჯამი ნული არ არის. ხახუნის შემცირებისას ბურთი გაჩერებამდე უფრო დიდ მანძილს გადის, თუმცა სრულიად იდეალური პირობების შექმნა რთულია.
ინერციის მაგალითს ავტობუსის უეცარი დამუხრუჭებისას ვხედავთ. მგზავრის სხეული მოძრაობის შენარჩუნებისკენ მიისწრაფვის, სანამ სავარძელი, უსაფრთხოების ღვედი ან სხვა ძალა მის სიჩქარეს არ შეცვლის. ამიტომ უსაფრთხოების ღვედი მგზავრის დაცვაში მნიშვნელოვან როლს ასრულებს.
მეორე კანონი: ძალა, მასა და აჩქარება
მუდმივი მასის სხეულისთვის ნიუტონის მეორე კანონი ასე იწერება: F = m × a. აქ F სხეულზე მოქმედი ჯამური ძალაა, m არის მასა, a კი აჩქარება. აჩქარების მიმართულება ჯამური ძალის მიმართულებას ემთხვევა. ფორმულის გამოყენებისას მნიშვნელოვანია, რომ ყველა გარე ძალა გავითვალისწინოთ.
თუ ერთსა და იმავე მასაზე უფრო დიდი ჯამური ძალა მოქმედებს, აჩქარებაც იზრდება. თუ ძალა უცვლელია, უფრო დიდი მასის მქონე სხეულს ნაკლები აჩქარება ექნება. ცარიელი საყიდლების ურიკის დაძვრა ჩვეულებრივ უფრო ადვილია, ვიდრე დატვირთულისა, თუმცა რეალურ მაგალითში ხახუნსაც თავისი გავლენა აქვს.
ძალის საერთაშორისო ერთეულია ნიუტონი, რომელიც აღინიშნება N ასოთი. ერთი ნიუტონი არის ძალა, რომელიც ერთკილოგრამიან სხეულს ერთ მეტრი წამში კვადრატ აჩქარებას ანიჭებს. მასა კილოგრამებში, ხოლო აჩქარება მეტრი წამში კვადრატში გამოისახება. ერთეულების შემოწმება ამოცანის ამოხსნის სასარგებლო ნაწილია.
მარტივი ამოცანა მეორე კანონზე
ვთქვათ, ორი კილოგრამის მასის ურიკაზე მოძრაობის მიმართულებით მოქმედი ჯამური ძალა ექვსი ნიუტონია. აჩქარების საპოვნელად ფორმულას ვცვლით: a = F / m. შესაბამისად, a = 6 / 2 = 3 მ/წმ². მიღებული პასუხი ნიშნავს, რომ ამ მოდელში სიჩქარე ყოველ წამში სამი მეტრით წამში იცვლება.
მოცემულობაში მითითებულია ჯამური ძალა. თუ ცალკე გვექნებოდა წინ მიმართული ბიძგი და საწინააღმდეგო ხახუნი, ჯერ მათი ვექტორული ჯამი უნდა გვეპოვა. მაგალითად, რვა ნიუტონის ბიძგისა და ორი ნიუტონის საწინააღმდეგო ხახუნის შემთხვევაში შედეგობრივი ძალა ექვსი ნიუტონია.
მესამე კანონი: მოქმედება და უკუმოქმედება
როდესაც ერთი სხეული მეორეზე ძალით მოქმედებს, მეორე პირველზე იმავე სიდიდის და საპირისპირო მიმართულების ძალას ახორციელებს. ეს ორი ძალა ერთდროულად ჩნდება და სხვადასხვა სხეულზე მოქმედებს. ამიტომ მათ ერთმანეთისგან არ ვაკლებთ, როცა მხოლოდ ერთ სხეულზე მოქმედ ჯამურ ძალას ვანგარიშობთ.
სიარულისას ფეხი მიწას უკან აწვება, მიწა კი ფეხზე წინ მიმართული ძალით მოქმედებს. მოცურავე წყალს უკან უბიძგებს, წყალი კი მას წინ მიაქანებს. რაკეტის შემთხვევაშიც გამოტყორცნილი აირები და რაკეტა ერთმანეთს საპირისპირო ძალებით მოქმედებენ. ეს მაგალითები საერთო წესს სხვადასხვა გარემოში გვაჩვენებს.
ხშირი შეცდომაა მოსაზრება, რომ მოქმედებისა და უკუმოქმედების ძალები ყოველთვის ერთ სხეულზე მოქმედებს და ერთმანეთს აუქმებს. სინამდვილეში ისინი სხვადასხვა სხეულს ეკუთვნის. ერთი სხეულის წონასწორობის შესასწავლად უნდა შევკრიბოთ მხოლოდ იმ სხეულზე მოქმედი ძალები.
როგორ გამოვიყენოთ კანონები ამოცანაში
თავდაპირველად განსაზღვრეთ, რომელ სხეულს იკვლევთ. შემდეგ დახატეთ მასზე მოქმედი ძალები ისრებით: სიმძიმის ძალა, საყრდენის რეაქცია, ხახუნი ან ძაფის დაჭიმულობა, თუ ისინი ამოცანაში არსებობს. შეარჩიეთ ღერძები და იპოვეთ თითოეული ძალის შესაბამისი მიმართულება.
შემდეგ განსაზღვრეთ შედეგობრივი ძალა და გამოიყენეთ F = ma შესაბამისი ღერძისთვის. თუ აჩქარება ნულია, ჯამური ძალაც ნულია, მაგრამ ეს არ ნიშნავს, რომ სხეულზე საერთოდ არანაირი ძალა არ მოქმედებს. მაგიდაზე უძრავად დადებულ წიგნზე, მაგალითად, სიმძიმის ძალა და საყრდენის ძალა ურთიერთსაწინააღმდეგოდ მოქმედებს.
ბოლოს შეამოწმეთ პასუხის ერთეულები და მიმართულება. თუ ძალის მიმართულება შეიცვალა, აჩქარებაც მის შესაბამისად შეიცვლება. ეს სამი ნაბიჯი: სხეულის არჩევა, ძალების დახაზვა და ფორმულის გამოყენება, ბევრ სასკოლო სავარჯიშოში გამოგადგებათ.
ხშირად დასმული კითხვები
რამდენი კანონი ჩამოაყალიბა ნიუტონმა მოძრაობის აღსაწერად? კლასიკურ მექანიკაში მოძრაობის სამი ძირითადი კანონი გამოიყენება.
რას ნიშნავს ინერცია? ინერცია არის სხეულის თვისება, შეინარჩუნოს უძრაობა ან თანაბარი წრფივი მოძრაობა, როდესაც მასზე მოქმედი ჯამური გარე ძალა ნულია.
რას აღნიშნავს ფორმულა F = ma? მუდმივი მასის სხეულზე მოქმედი ჯამური ძალა უდრის მასისა და აჩქარების ნამრავლს.
შეიძლება სხეული მოძრაობდეს, როცა ჯამური ძალა ნულია? დიახ. ინერციულ სისტემაში ასეთ სხეულს შეუძლია თანაბარი სიჩქარით სწორ ხაზზე მოძრაობა.
რატომ არ აუქმებს ერთმანეთს მესამე კანონის ძალები? იმიტომ, რომ ისინი სხვადასხვა სხეულზე მოქმედებს. ერთი სხეულის ძალთა ჯამში ორივეს ერთად არ ვათავსებთ.
რა განსხვავებაა მასასა და წონას შორის? მასა სხეულის ინერციის საზომია; წონა კი გრავიტაციულ ძალას უკავშირდება და ადგილობრივი გრავიტაციული ველის მიხედვით იცვლება.
წყაროები: OpenStax: ნიუტონის პირველი კანონი, მეორე კანონი და მესამე კანონი.
სად მუშაობს ნიუტონის კანონები?
ეს კანონები ჩვეულებრივ ძალიან კარგად აღწერს ყოველდღიური ზომის სხეულების მოძრაობას, როდესაც მათი სიჩქარე სინათლის სიჩქარესთან შედარებით მცირეა. უკიდურესად დიდი სიჩქარეების ან ატომურ მასშტაბებზე მოძრაობის შესასწავლად ფიზიკოსები უფრო ფართო თეორიებს იყენებენ. სასკოლო ამოცანებში ნიუტონის მოდელი სასარგებლოა, რადგან მარტივი წესებით მრავალ რეალურ მოვლენას ხსნის. ამასთან, პასუხის სიზუსტე დამოკიდებულია იმაზეც, რამდენად სწორად გავითვალისწინეთ გარემოს ძალები და ამოცანის საწყისი პირობები.





