ატომი ქიმიური ელემენტის უმცირესი ერთეულია, რომელიც ამ ელემენტის ქიმიურ თვისებებს ინარჩუნებს. მას ცენტრში ბირთვი აქვს, ბირთვის გარშემო კი ელექტრონებია განაწილებული. ბირთვში პროტონები და, უმეტეს შემთხვევაში, ნეიტრონები გვხვდება. ამ ნაწილაკების რაოდენობა გვეხმარება გავიგოთ, რომელ ელემენტთან, იზოტოპთან ან იონთან გვაქვს საქმე.
რა ნაწილაკებისგან შედგება ატომი?
პროტონი დადებითად დამუხტული ნაწილაკია და ატომბირთვში მდებარეობს. ნეიტრონს ელექტრული მუხტი არ აქვს; ისიც ბირთვის შემადგენელია. ელექტრონი უარყოფითადაა დამუხტული და ბირთვის გარეთ გვხვდება. პროტონისა და ელექტრონის მუხტების სიდიდე ტოლია, თუმცა ნიშნები საწინააღმდეგოა.
პროტონისა და ნეიტრონის მასები ერთმანეთთან ახლოსაა, ელექტრონი კი მათთან შედარებით გაცილებით მსუბუქია. ატომის მასის უდიდესი ნაწილი ბირთვშია თავმოყრილი. ამასთან, ბირთვი ატომის მთელ ზომასთან შედარებით ძალიან მცირეა. ატომის გამოსახულებები ხშირად საგრძნობლად ამარტივებს ამ მასშტაბურ განსხვავებას.
ატომური ნომერი და ელემენტის ამოცნობა
ატომური ნომერი, რომელსაც Z ასოთი აღნიშნავენ, ბირთვში პროტონების რაოდენობაა. სწორედ ეს რიცხვი განსაზღვრავს ელემენტს. ნახშირბადის ყველა ატომს ექვსი პროტონი აქვს, ჟანგბადისას კი რვა. თუ ბირთვში პროტონების რაოდენობა შეიცვლება, სხვა ქიმიურ ელემენტს მივიღებთ.
პერიოდულ სისტემაში ელემენტები ატომური ნომრების ზრდის მიხედვითაა დალაგებული. ელემენტის უჯრაში ასევე ნახავთ მის სიმბოლოსა და სხვა ინფორმაციას. მაგალითად, C ნახშირბადის სიმბოლოა, ხოლო O ჟანგბადის. ცხრილის გამოყენებისას დააკვირდით, რომ ატომური ნომერი და ცხრილში მოცემული საშუალო ატომური მასა სხვადასხვა მონაცემია.
მასური რიცხვი და ნეიტრონების დათვლა
კონკრეტული ატომის მასური რიცხვი, A, მის ბირთვში პროტონებისა და ნეიტრონების რაოდენობათა ჯამია. ამიტომ ნეიტრონების რაოდენობას ვპოულობთ ფორმულით: A − Z. თუ ატომს ექვსი პროტონი და ექვსი ნეიტრონი აქვს, მისი მასური რიცხვი თორმეტია.
მაგალითად, ნახშირბად-14-ის ატომური ნომერია 6, ხოლო მასური რიცხვი 14. ნეიტრონების რაოდენობა იქნება 14 − 6 = 8. ნეიტრალური ატომის შემთხვევაში ელექტრონების რაოდენობა პროტონების რაოდენობას ემთხვევა, ამიტომ მას ექვსი ელექტრონიც ექნება.
რა არის იზოტოპი?
იზოტოპები ერთი და იმავე ელემენტის ატომებია, რომლებსაც პროტონების თანაბარი, მაგრამ ნეიტრონების განსხვავებული რაოდენობა აქვთ. ნახშირბად-12 და ნახშირბად-14 ორივე ნახშირბადია, რადგან თითოეულს ექვსი პროტონი აქვს. მათი მასური რიცხვები განსხვავდება, რადგან ბირთვებში ნეიტრონების რიცხვი განსხვავებულია.
ზოგი იზოტოპი სტაბილურია, ზოგიც რადიოაქტიურ დაშლას განიცდის. რადიოაქტიურ იზოტოპებს იყენებენ კვლევაში, მედიცინასა და დათარიღების ზოგიერთ მეთოდში, თუმცა მათი გამოყენება შესაბამის ცოდნასა და უსაფრთხოების წესებს მოითხოვს. იზოტოპის არსებობა თავისთავად არ ნიშნავს, რომ ის რადიოაქტიურია.
იონები: ელექტრონის დაკარგვა და მიღება
ნეიტრალურ ატომში დადებითი და უარყოფითი მუხტები ერთმანეთს აბალანსებს: პროტონებისა და ელექტრონების რაოდენობა ტოლია. თუ ატომი ელექტრონს დაკარგავს ან მიიღებს, წარმოიქმნება დამუხტული ნაწილაკი, რომელსაც იონი ეწოდება. ელექტრონის დაკარგვისას მიღებული იონი დადებითია და კათიონი ჰქვია.
ელექტრონის მიღებისას იონი უარყოფით მუხტს იძენს და ანიონი ეწოდება. მაგალითად, ნატრიუმის ნეიტრალურ ატომს 11 პროტონი და 11 ელექტრონი აქვს; ერთი ელექტრონის დაკარგვის შემდეგ Na⁺ იონს 11 პროტონი და 10 ელექტრონი რჩება. ჩვეულებრივი იონის წარმოქმნისას ბირთვში პროტონების რაოდენობა არ იცვლება.
როგორ არიან ელექტრონები განაწილებული?
ელექტრონებს განსაზღვრული ენერგეტიკული მდგომარეობები აქვთ. სასკოლო მოდელში მათ ხშირად ენერგეტიკულ დონეებზე განლაგებულად წარმოადგენენ. ქიმიურ რეაქციებში განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია გარე დონის ელექტრონები, რადგან ისინი მნიშვნელოვან როლს ასრულებენ ატომებს შორის ბმების წარმოქმნაში.
მნიშვნელოვანია მოდელის შეზღუდვის გაგებაც: თანამედროვე ფიზიკაში ელექტრონი არ განიხილება როგორც პატარა პლანეტა, რომელიც ბირთვის გარშემო ზუსტად განსაზღვრულ წრიულ გზაზე მოძრაობს. ორბიტალი აღწერს სივრცეს, სადაც ელექტრონის აღმოჩენის ალბათობა მაღალია. მარტივი ნახატი სასწავლო დამხმარეა და სრული სურათი არ არის.
ატომი, მოლეკულა და ნაერთი
ატომი ელემენტის ერთეულია; მოლეკულა კი ერთმანეთთან ქიმიურად დაკავშირებული ორი ან მეტი ატომისგან შედგება. ჟანგბადის მოლეკულა O₂ ორი ჟანგბადის ატომს შეიცავს. წყლის მოლეკულაში H₂O ორი წყალბადისა და ერთი ჟანგბადის ატომია. ყველა მოლეკულა ერთი ელემენტისგან არ შედგება.
ქიმიური ნაერთი ორი ან მეტი განსხვავებული ელემენტისგან წარმოიქმნება. წყალი ნაერთია, O₂ კი ერთი ელემენტის მოლეკულური ფორმაა. ამ ცნებების გარჩევა ქიმიური ფორმულების წაკითხვაში გვეხმარება. დამატებით გაეცანით არაორგანული ნივთიერებების კლასიფიკაციას.
სავარჯიშო: როგორ ამოვიცნოთ ნაწილაკების რაოდენობა
დავუშვათ, გვაქვს ჟანგბად-16-ის ნეიტრალური ატომი. პერიოდული სისტემიდან ვიგებთ, რომ ჟანგბადის ატომური ნომერია 8. შესაბამისად, მას რვა პროტონი აქვს. მასური რიცხვიდან ატომურ ნომერს ვაკლებთ: 16 − 8 = 8 ნეიტრონი. რადგან ატომი ნეიტრალურია, მას რვა ელექტრონიც აქვს.
ახლა წარმოვიდგინოთ, რომ იგივე ატომმა ორი ელექტრონი მიიღო. ბირთვში ისევ რვა პროტონი და რვა ნეიტრონია, ელექტრონების რაოდენობა კი ათამდე გაიზარდა. მიღებული იონის მუხტია 2−. ამ ნაბიჯების ცალ-ცალკე გავლა გვეხმარება, ერთმანეთს არ ავურიოთ ელემენტის ვინაობა, იზოტოპი და ელექტრული მუხტი.
ხშირად დასმული კითხვები
რისგან შედგება ატომი? ატომს აქვს ბირთვი, რომელშიც პროტონები და ჩვეულებრივ ნეიტრონებია, ხოლო ბირთვის გარეთ ელექტრონები გვხვდება.
ყველა ატომს აქვს ნეიტრონი? არა. ჩვეულებრივი წყალბადის ყველაზე გავრცელებულ იზოტოპს, წყალბად-1-ს, ერთი პროტონი აქვს და ნეიტრონი არ აქვს.
რა განსაზღვრავს ელემენტს? ბირთვში პროტონების რაოდენობა, ანუ ატომური ნომერი.
რა განსხვავებაა იზოტოპსა და იონს შორის? იზოტოპები ერთი ელემენტის ატომებია ნეიტრონების განსხვავებული რაოდენობით; იონი კი ელექტრონების დაკარგვით ან მიღებით დამუხტული ნაწილაკია.
რა არის მასური რიცხვი? კონკრეტული ატომის ბირთვში პროტონებისა და ნეიტრონების რაოდენობათა ჯამი.
წყარო: OpenStax Chemistry 2e: Atomic Structure and Symbolism.
ატომის მოდელის განვითარება
მეცნიერების წარმოდგენა ატომზე დროთა განმავლობაში დაკვირვებებთან ერთად შეიცვალა. ადრეული მოდელები ატომს განუყოფელ ნაწილაკად განიხილავდა, მოგვიანებით კი მკვლევრებმა ელექტრონის არსებობა და ბირთვის როლი გამოავლინეს. რეზერფორდის ოქროს თხელი ფირფიტის ექსპერიმენტმა აჩვენა, რომ დადებითი მუხტის დიდი ნაწილი მცირე სივრცეშია თავმოყრილი. შემდგომმა კვლევებმა ბირთვისა და ელექტრონების აღწერა კიდევ უფრო დააზუსტა.
მოდელი მეცნიერული იდეების გამოსახვის საშუალებაა და მისი ღირებულება იმაშია, რამდენად კარგად ხსნის დაკვირვებულ მოვლენებს. სურათზე ნაჩვენები ხაზები ატომის კონცეპტუალური ილუსტრაციაა და ელექტრონების ზუსტ ტრაექტორიებს არ ასახავს. ახალი მტკიცებულების აღმოჩენისას მეცნიერები მოდელებს ამოწმებენ, ცვლიან ან უფრო სრულყოფილი აღწერით ანაცვლებენ. ამიტომ რამდენიმე ისტორიული სურათის გაცნობა თავად მეცნიერების განვითარების გაგებაშიც გვეხმარება.




