ერნესტო ჩე გევარა XX საუკუნის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობადი და ამავე დროს ყველაზე სადავო პოლიტიკური ფიგურაა. არგენტინელი ექიმი, მარქსისტი რევოლუციონერი, პარტიზანული ომის თეორეტიკოსი და ფიდელ კასტროს თანამებრძოლი კუბის რევოლუციის ერთ-ერთ მთავარ სახედ იქცა. მისი პორტრეტი მსოფლიოს სხვადასხვა ქვეყანაში თავისუფლების, აჯანყების და ანტიიმპერიალიზმის სიმბოლოდ გამოიყენება, თუმცა მისი პოლიტიკური საქმიანობა, რევოლუციური ძალადობის მხარდაჭერა და კუბის რევოლუციის შემდეგ რეპრესიულ სისტემაში მონაწილეობა დღემდე მწვავე დებატების თემაა.
ჩე გევარას მიმართ დამოკიდებულება მკვეთრად პოლარიზებულია. მისი მხარდამჭერები მას სოციალურ უთანასწორობასთან და კოლონიალიზმთან მებრძოლ რევოლუციონერად ხედავენ. კრიტიკოსები კი ყურადღებას ამახვილებენ შეიარაღებული რევოლუციის მხარდაჭერაზე, რევოლუციურ ტრიბუნალებსა და სიკვდილით დასჯებში მის როლზე. ამიტომ მისი ბიოგრაფიის გასაგებად საჭიროა არა მხოლოდ ცნობილი ფოტოსა და ლეგენდის, არამედ ისტორიული კონტექსტის ნახვაც.
ვინ იყო ერნესტო ჩე გევარა?
ერნესტო გევარა დე ლა სერნა 1928 წლის 14 ივნისს არგენტინის ქალაქ როსარიოში დაიბადა. იგი საშუალო კლასის ოჯახში გაიზარდა და ბავშვობიდან ასთმით იტანჯებოდა. მიუხედავად ამისა, ახალგაზრდობაში აქტიურად მოგზაურობდა, კითხულობდა ისტორიას, ფილოსოფიასა და პოლიტიკურ ლიტერატურას.
გევარა ბუენოს-აირესის უნივერსიტეტში მედიცინას სწავლობდა და 1953 წელს ექიმის ხარისხი მიიღო. მისი ცხოვრების ერთ-ერთი გარდამტეხი პერიოდი ლათინურ ამერიკაში მოგზაურობებს უკავშირდება. ახალგაზრდობაში მან მეგობარ ალბერტო გრანადოსთან ერთად მოტოციკლით და სხვა საშუალებებით მოიარა სამხრეთ ამერიკის რამდენიმე ქვეყანა.
ამ მოგზაურობების დროს იგი უშუალოდ შეხვდა სიღარიბეს, დაავადებებსა და სოციალურ უთანასწორობას. მოგვიანებით გევარას პოლიტიკური შეხედულებები უფრო მკვეთრად მარქსისტული გახდა. მისი ადრეული ბიოგრაფიისა და მოგზაურობების შესახებ დეტალებს აჯამებს Encyclopedia.com-ის ბიოგრაფიული მიმოხილვა.
საიდან მოდის სახელწოდება „ჩე“?
„ჩე“ მისი დაბადების სახელი არ ყოფილა. არგენტინულ ესპანურში სიტყვა „che“ ყოველდღიური მიმართვის ფორმაა და შეიძლება დაახლოებით „ჰეი“, „მეგობარო“ ან „კაცო“-ს მნიშვნელობით გამოიყენებოდეს.
გევარა ამ სიტყვას ხშირად იყენებდა საუბარში, რის გამოც კუბელმა თანამებრძოლებმა მას მეტსახელად „ჩე“ შეარქვეს. საბოლოოდ სწორედ ეს მოკლე მეტსახელი გახდა მსოფლიო მასშტაბით უფრო ცნობილი, ვიდრე მისი სრული სახელი.
გუატემალა და პოლიტიკური რადიკალიზაცია
1953 წელს უნივერსიტეტის დასრულების შემდეგ გევარამ არგენტინა დატოვა. ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი გაჩერება გუატემალა იყო, სადაც პრეზიდენტ ხაკობო არბენსის მემარცხენე რეფორმისტული მთავრობა მოქმედებდა.
1954 წელს არბენსის ხელისუფლება აშშ-ის მხარდაჭერილი სამხედრო და პოლიტიკური ზეწოლის შედეგად დაემხო. გევარამ ეს მოვლენა აღიქვა როგორც მტკიცებულება იმისა, რომ ლათინურ ამერიკაში რადიკალური სოციალური ცვლილებები შეიარაღებული წინააღმდეგობის გარეშე რთული იქნებოდა.
შემდეგ იგი მექსიკაში გადავიდა. სწორედ აქ შეხვდა რაულ და ფიდელ კასტროებს, რომლებიც კუბის დიქტატორ ფულხენსიო ბატისტას წინააღმდეგ შეიარაღებულ ბრძოლას გეგმავდნენ.
ჩე გევარა და ფიდელ კასტრო
1955 წელს მექსიკაში შეხვედრის შემდეგ გევარა ფიდელ კასტროს „26 ივლისის მოძრაობას“ შეუერთდა. თავდაპირველად ჯგუფში ექიმის ფუნქცია უნდა შეესრულებინა, თუმცა მალევე საბრძოლო საქმიანობაშიც აქტიურად ჩაერთო.
1956 წლის დეკემბერში 82 რევოლუციონერი იახტა „გრანმათი“ კუბაში გადავიდა. გადასხდომა კატასტროფულად დაიწყო: ჯგუფის დიდი ნაწილი მოკლეს ან დაატყვევეს, გადარჩენილები კი სიერა-მაესტრას მთებში გადავიდნენ და პარტიზანული ბრძოლა დაიწყეს.
გევარა თანდათან ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი სამხედრო მეთაური გახდა და „კომანდანტეს“ წოდება მიიღო. კუბის რევოლუციის ბოლო ეტაპზე მისი ძალები მონაწილეობდნენ სანტა-კლარას ბრძოლაში, რომელიც ბატისტას რეჟიმის დაცემის ერთ-ერთ გადამწყვეტ მომენტად ითვლება.
1959 წლის 1 იანვარს ბატისტა კუბიდან გაიქცა და რევოლუციური ძალები ხელისუფლებაში მოვიდნენ. ამ პროცესში ჩე გევარა უკვე ფიდელ კასტროს უახლოეს თანამებრძოლთა შორის იყო. მისი როლის მოკლე მიმოხილვა მოცემულია History.com-ის ბიოგრაფიულ სტატიაში.
ლა კაბანია და რევოლუციური ტრიბუნალები
ჩე გევარას ბიოგრაფიის ერთ-ერთი ყველაზე სადავო ნაწილი 1959 წლის შემდეგ იწყება.
რევოლუციის გამარჯვების შემდეგ იგი ჰავანის ლა კაბანიას ციხე-სიმაგრეში სამხედრო მეთაურად დაინიშნა. ამ პერიოდში რევოლუციური ხელისუფლება ბატისტას რეჟიმთან თანამშრომლობაში, წამებასა და მკვლელობებში ბრალდებულ პირებს ასამართლებდა.
გევარა მონაწილეობდა ამ რევოლუციური ტრიბუნალების ზედამხედველობაში და მხარს უჭერდა სიკვდილით დასჯების გამოყენებას იმ ადამიანების წინააღმდეგ, რომლებსაც რევოლუციის მტრად ან მძიმე დანაშაულებში დამნაშავედ მიიჩნევდნენ.
ზუსტი რაოდენობა სხვადასხვა წყაროში განსხვავდება და ისტორიკოსებს შორის დისკუსიის საგანია. ამიტომ სწორი იქნება იმის თქმა, რომ მისი პასუხისმგებლობის მასშტაბზე არსებობს განსხვავებული შეფასებები, მაგრამ გევარას მონაწილეობა ლა კაბანიას ტრიბუნალებისა და სიკვდილით დასჯების სისტემაში ისტორიულად დადასტურებულია.
ეს ფაქტი მისი მემკვიდრეობის შეფასებაში ერთ-ერთი მთავარი გამყოფი ხაზია: მხარდამჭერები ამას ბატისტას რეჟიმის ძალადობისთვის ანგარიშსწორების პროცესად აღწერენ, კრიტიკოსები კი რევოლუციურ რეპრესიად.
ჩე გევარა კუბის ხელისუფლებაში
რევოლუციის შემდეგ გევარა მხოლოდ სამხედრო მეთაური აღარ ყოფილა. მას რამდენიმე მნიშვნელოვანი სახელმწიფო თანამდებობა ეკავა.
- ხელმძღვანელობდა აგრარული რეფორმის ინდუსტრიულ მიმართულებას;
- 1959 წელს გახდა კუბის ეროვნული ბანკის პრეზიდენტი;
- შემდგომში დაინიშნა მრეწველობის მინისტრად;
- წარმოადგენდა კუბას საერთაშორისო ვიზიტებსა და დიპლომატიურ შეხვედრებზე.
მისი ეკონომიკური ხედვა ემყარებოდა სწრაფ ინდუსტრიალიზაციას, სახელმწიფოს ძლიერ როლს და ეკონომიკური საქმიანობისთვის所谓 „მორალური სტიმულების“ მნიშვნელობას. პრაქტიკაში კუბის ეკონომიკური პოლიტიკა მძიმე პრობლემებს შეხვდა და გევარას ზოგი პროექტი შედეგიანი არ აღმოჩნდა.
ჩე გევარა გაეროში
1964 წლის 11 დეკემბერს ჩე გევარამ კუბის წარმომადგენლის სტატუსით გაეროს გენერალურ ასამბლეას მიმართა. მან ისაუბრა კოლონიალიზმზე, აშშ-ის პოლიტიკაზე, რასიზმზე, სამხრეთ აფრიკის აპარტეიდზე და კუბის რევოლუციურ პოზიციებზე.
გაეროს ციფრული ბიბლიოთეკა ადასტურებს, რომ გევარა 1964 წლის გენერალური ასამბლეის მე-19 სესიაზე კუბის სახელით გამოვიდა. გამოსვლის ჩანაწერი და აუდიო მასალა დაცულია გაეროს აუდიოვიზუალურ ბიბლიოთეკაში.
ამ ეტაპზე იგი უკვე არა მხოლოდ პარტიზანული მოძრაობის ლიდერი, არამედ კუბის რევოლუციური მთავრობის საერთაშორისო წარმომადგენელიც იყო.
რატომ დატოვა ჩე გევარამ კუბა?
1965 წელს გევარა საჯარო სივრციდან გაქრა. მოგვიანებით ფიდელ კასტრომ მისი წერილი გაასაჯაროვა, რომელშიც გევარა კუბის სამთავრობო თანამდებობებსა და მოქალაქეობაზე უარის თქმას აცხადებდა და სხვა ქვეყნებში რევოლუციური ბრძოლის გაგრძელებას გეგმავდა.
მისი მიზანი იყო კუბის მოდელის მსგავსი შეიარაღებული რევოლუციური მოძრაობების გავრცელება სხვა ქვეყნებში.
პირველი მნიშვნელოვანი მცდელობა კონგოში მოხდა, სადაც გევარა ადგილობრივი აჯანყებული ძალების მხარდაჭერას ცდილობდა. კამპანია წარუმატებელი აღმოჩნდა: ცუდი ორგანიზაცია, შიდა დაპირისპირება და ადგილობრივი მხარდაჭერის ნაკლებობა მისი მთავარი პრობლემები იყო.
შემდეგი და საბოლოო კამპანია ბოლივიაში დაიწყო.
ჩე გევარა ბოლივიაში
1966 წელს გევარა ფარულად ჩავიდა ბოლივიაში და პარტიზანული ჯგუფის ორგანიზებას შეუდგა. მისი მიზანი იყო ანდების რეგიონში რევოლუციური მოძრაობის შექმნა, რომელიც სხვა ლათინოამერიკულ ქვეყნებზეც გავრცელდებოდა.
თუმცა კუბისგან განსხვავებით, ბოლივიაში პარტიზანებმა საკმარისი ადგილობრივი მხარდაჭერა ვერ მოიპოვეს. მათ ასევე პრობლემები ჰქონდათ კომუნიკაციაში, მომარაგებასა და ადგილობრივ პოლიტიკურ ძალებთან ურთიერთობაში.
ბოლივიის არმია აშშ-ის მხარდაჭერით აძლიერებდა გევარას ჯგუფის ძებნას. CIA-ის მუზეუმის ისტორიულ ჩანაწერშიც აღნიშნულია, რომ აშშ და CIA ბოლივიის ხელისუფლებას მის ძებნაში ეხმარებოდნენ. წყარო: CIA Museum.
როგორ გარდაიცვალა ჩე გევარა?
1967 წლის 8 ოქტომბერს ბოლივიის სამხედროებმა გევარა სოფელ ლა იგერასთან ბრძოლაში დაჭრეს და დაატყვევეს.
იგი ახლომდებარე სკოლის შენობაში გადაიყვანეს. მეორე დღეს, 9 ოქტომბერს, ბოლივიის სამხედრო ხელისუფლების ბრძანებით გევარა დახვრიტეს.
ისტორიულ წყაროებში აღნიშნულია, რომ CIA-ის წარმომადგენლები ბოლივიაში მისი ძებნის პროცესში მონაწილეობდნენ, თუმცა სიკვდილით დასჯის გადაწყვეტილება ბოლივიის ხელისუფლებამ მიიღო. CIA-ის გასაჯაროებულ მასალებშიც აღწერილია მისი 8 ოქტომბერს დატყვევება და მომდევნო დღეს სიკვდილით დასჯა.
ჩე გევარა 39 წლის იყო.
რა მოხდა მისი სიკვდილის შემდეგ?
გევარას სხეული თავდაპირველად ფარულად დაკრძალეს. მისი გარდაცვალების შემდეგ ფოტომასალა სწრაფად გავრცელდა და იგი ბევრ ქვეყანაში რევოლუციური მოძრაობების სიმბოლოდ იქცა.
1997 წელს ბოლივიაში აღმოჩენილი მისი ნეშტი იდენტიფიცირდა და კუბაში გადაასვენეს, სადაც სანტა-კლარაში დაკრძალეს.
მისი სიკვდილის შემდეგ მის შესახებ შექმნილი პოლიტიკური და კულტურული მითოლოგია ბევრად უფრო მასშტაბური გახდა, ვიდრე თავად მისი ცხოვრების პერიოდში იყო.
რატომ გახდა ჩე გევარას ფოტო მსოფლიო სიმბოლო?
ჩე გევარას სახის ყველაზე ცნობილი გამოსახულება კუბელი ფოტოგრაფის ალბერტო კორდას ფოტოს ეფუძნება, რომელიც 1960 წელს ჰავანაში გადაიღო. მოგვიანებით ეს გამოსახულება პლაკატებზე, მაისურებზე, ალბომების ყდებზე და ქუჩის ხელოვნებაში გავრცელდა.
ირონიულია, რომ ადამიანი, რომელიც კაპიტალიზმის ერთ-ერთი მკვეთრი კრიტიკოსი იყო, საბოლოოდ ერთ-ერთ ყველაზე ფართოდ კომერციალიზებულ პოლიტიკურ სახედ იქცა.
ბევრი ადამიანისთვის ეს პორტრეტი რევოლუციას, ახალგაზრდულ პროტესტსა და წინააღმდეგობას ნიშნავს. სხვებისთვის კი ის ძალადობრივი რევოლუციური პოლიტიკის რომანტიზების მაგალითია.
ჩე გევარას პოლიტიკური იდეები
გევარა მარქსისტ-ლენინისტი იყო და კაპიტალიზმს ლათინური ამერიკის უთანასწორობის ერთ-ერთ მთავარ მიზეზად მიიჩნევდა. მისი აზრით, შეიარაღებულ პარტიზანულ ჯგუფს შეეძლო რევოლუციური პირობების შექმნა ისეთ გარემოშიც, სადაც ფართომასშტაბიანი აჯანყება ჯერ არ დაწყებულიყო.
ეს იდეები მან განსაკუთრებით წიგნში „პარტიზანული ომი“ ჩამოაყალიბა.
მისი შეხედულებების მნიშვნელოვანი ელემენტები იყო:
- ანტიიმპერიალიზმი;
- მარქსიზმი და სოციალისტური ეკონომიკა;
- შეიარაღებული რევოლუციის მხარდაჭერა;
- პარტიზანული მოძრაობების საერთაშორისო გავრცელება;
- ეკონომიკაში სახელმწიფოს ძლიერი როლი;
- „ახალი ადამიანის“ იდეა, რომელიც პირად მატერიალურ ინტერესებზე მეტად კოლექტიურ მიზნებს უნდა ემსახურებოდეს.
ამ იდეების ნაწილი 1960-იანი წლების მემარცხენე მოძრაობებისთვის ძლიერი შთაგონება გახდა, თუმცა პრაქტიკაში პარტიზანული მოდელის გამეორების ბევრი მცდელობა წარუმატებელი აღმოჩნდა.
რატომ არის ჩე გევარა ასეთი სადავო ფიგურა?
ჩე გევარას შეფასება განსაკუთრებით რთულია იმიტომ, რომ მისი ისტორიული ფიგურა რამდენიმე სრულიად განსხვავებულ ნარატივს აერთიანებს.
მისი მხარდამჭერების ხედვა
მხარდამჭერები ყურადღებას ამახვილებენ მის ბრძოლაზე სიღარიბის, სოციალური უთანასწორობის, რასიზმისა და კოლონიალიზმის წინააღმდეგ. მათთვის იგი ადამიანია, რომელმაც კარიერული კომფორტი დატოვა და საკუთარი პოლიტიკური რწმენისთვის სიცოცხლე გარისკა.
მისი კრიტიკოსების ხედვა
კრიტიკოსები ხაზს უსვამენ მის მიერ შეიარაღებული რევოლუციის მხარდაჭერას, რევოლუციურ ტრიბუნალებში მონაწილეობას, სიკვდილით დასჯების მიმართ დადებით დამოკიდებულებას და დემოკრატიული პოლიტიკური პროცესის მიმართ სკეპტიციზმს.
History.com-იც გევარას მემკვიდრეობას პირდაპირ აღწერს როგორც ღრმად პოლარიზებულს: ერთ ნაწილს იგი რევოლუციურ გმირად მიაჩნია, სხვები კი მას ავტორიტარული ძალადობის სიმბოლოდ განიხილავენ. წყარო: History.com.
ისტორიული შეფასებისთვის ორივე მხარის ფაქტობრივი საფუძვლის განხილვა მნიშვნელოვანია. მისი იდეალიზება ისეთივე პრობლემურია, როგორც მისი ცხოვრების მხოლოდ ყველაზე ბნელი ეპიზოდებით აღწერა.
ჩე გევარა მოკლედ: მნიშვნელოვანი თარიღები
| წელი | მოვლენა |
|---|---|
| 1928 | დაიბადა როსარიოში, არგენტინაში |
| 1953 | დაასრულა სამედიცინო განათლება |
| 1955 | მექსიკაში შეხვდა ფიდელ კასტროს და შეუერთდა „26 ივლისის მოძრაობას“ |
| 1956 | „გრანმათი“ ჩავიდა კუბაში და დაიწყო პარტიზანული ბრძოლა |
| 1959 | კუბის რევოლუციის გამარჯვება; გევარა ახალ ხელისუფლებაში მნიშვნელოვან თანამდებობებს იკავებს |
| 1964 | კუბის სახელით სიტყვით გამოვიდა გაეროს გენერალურ ასამბლეაზე |
| 1965 | დატოვა კუბის საჯარო პოლიტიკური ცხოვრება და წავიდა კონგოში |
| 1966 | დაიწყო პარტიზანული კამპანია ბოლივიაში |
| 1967 | 8 ოქტომბერს დაატყვევეს, 9 ოქტომბერს დახვრიტეს ბოლივიაში |
| 1997 | მისი ნეშტი კუბაში გადაასვენეს |
ხშირად დასმული კითხვები
ვინ იყო ჩე გევარა?
ერნესტო „ჩე“ გევარა იყო არგენტინელი ექიმი, მარქსისტი რევოლუციონერი და პარტიზანული მეთაური, რომელმაც მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა კუბის რევოლუციაში და მოგვიანებით კუბის ხელისუფლებაში რამდენიმე მაღალი თანამდებობა დაიკავა.
სად დაიბადა ჩე გევარა?
იგი 1928 წლის 14 ივნისს არგენტინის ქალაქ როსარიოში დაიბადა.
იყო თუ არა ჩე გევარა ექიმი?
დიახ. მან ბუენოს-აირესის უნივერსიტეტში მედიცინა შეისწავლა და 1953 წელს სამედიცინო განათლება დაასრულა.
რატომ ჰქვია მას „ჩე“?
„Che“ არგენტინულ ესპანურში გავრცელებული მიმართვის სიტყვაა. გევარა მას ხშირად იყენებდა და კუბელმა თანამებრძოლებმა ეს სიტყვა მეტსახელად შეარქვეს.
რა როლი ჰქონდა ჩე გევარას კუბის რევოლუციაში?
იგი ფიდელ კასტროს პარტიზანულ არმიაში ერთ-ერთი მთავარი მეთაური იყო და მონაწილეობდა ბატისტას რეჟიმის დამხობაში. რევოლუციის შემდეგ კი კუბის ხელისუფლებაში რამდენიმე მაღალი თანამდებობა ეკავა.
როგორ გარდაიცვალა ჩე გევარა?
1967 წლის 8 ოქტომბერს ბოლივიის არმიამ იგი დაატყვევა, ხოლო 9 ოქტომბერს სამხედრო ხელისუფლების ბრძანებით დახვრიტეს სოფელ ლა იგერაში.
რატომ არის ჩე გევარა სადავო ფიგურა?
მისი მხარდამჭერები მას ანტიიმპერიალისტურ და სოციალური თანასწორობისთვის მებრძოლ რევოლუციონერად ხედავენ, ხოლო კრიტიკოსები ყურადღებას ამახვილებენ ძალადობრივი რევოლუციის მხარდაჭერასა და რევოლუციურ ტრიბუნალებში მის მონაწილეობაზე.
სანდო წყაროები
- Encyclopedia.com — Ernesto “Che” Guevara
- History.com — Che Guevara
- United Nations Audiovisual Library — Ernesto “Che” Guevara at the General Assembly
- CIA Museum — Guevara’s capture in Bolivia
დასკვნა
ერნესტო ჩე გევარას რეალური ბიოგრაფია გაცილებით რთულია, ვიდრე მისი ცნობილი პორტრეტი. იგი იყო ექიმი, მოგზაური, მარქსისტი მოაზროვნე, პარტიზანული მეთაური, კუბის სახელმწიფო მოხელე და ადამიანი, რომელმაც რევოლუციის ექსპორტი საკუთარი ცხოვრების მთავარ მიზნად აქცია.
მისი მემკვიდრეობა დღემდე ორ უკიდურესობას შორის არსებობს. ერთ მხარეს არის რევოლუციური გმირის სიმბოლო, რომელიც უთანასწორობასა და იმპერიალიზმს ებრძვის. მეორე მხარეს არის პოლიტიკური ფიგურა, რომელიც შეიარაღებულ ძალადობასა და სიკვდილით დასჯებს პოლიტიკურ ინსტრუმენტებად მიიჩნევდა.
ამიტომ ჩე გევარას ისტორიული მნიშვნელობის გასაგებად საჭიროა ორივე მხარის დანახვა. სწორედ ამ წინააღმდეგობებმა აქცია იგი XX საუკუნის ერთ-ერთ ყველაზე ცნობად და დღემდე ყველაზე სადავო პოლიტიკურ ფიგურად.
