ძველი ეგვიპტე ჩრდილო-აღმოსავლეთ აფრიკაში, მდინარე ნილოსის ველზე ჩამოყალიბდა. ბერძენი ისტორიკოსი ჰეროდოტე მას „ნილოსის ნობათს“ (საჩუქარს) უწოდებდა, რადგან უდაბნოში სიცოცხლე და სოფლის მეურნეობა მხოლოდ მდინარის ყოველწლიური ადიდებისა და ნოყიერი შლამის დატოვების შედეგად იყო შესაძლებელი.
1. სახელმწიფოს ჩამოყალიბება
ძვ. წ. IV ათასწლეულში ეგვიპტის ტერიტორიაზე 40-მდე მცირე სახელმწიფო — ნომი არსებობდა. დროთა განმავლობაში ისინი ორ დიდ სამეფოდ გაერთიანდნენ:
- ზემო ეგვიპტე (სამხრეთით, მდინარის სათავეებთან).
- ქვემო ეგვიპტე (ჩრდილოეთით, ნილოსის დელტაში).
ძვ. წ. 3000 წლისთვის ზემო ეგვიპტის მმართველმა მენესმა (ნარმერმა) დაიპყრო ქვემო ეგვიპტე და შექმნა ერთიანი, ცენტრალიზებული სახელმწიფო. მანვე დააარსა გაერთიანებული ეგვიპტის პირველი დედაქალაქი — მემფისი.
2. მმართველობის სისტემა და საზოგადოება
ეგვიპტე იყო მკაცრად ცენტრალიზებული დესპოტია, სადაც ძალაუფლება ერთი პირის ხელში იყო თავმოყრილი:
- ფარაონი: ქვეყნის აბსოლუტური მმართველი. მას ღმერთად (მზის ღმერთის, რას შვილად, ან ჰორის განსახიერებად) მიიჩნევდნენ. ფარაონი იყო უზენაესი მხედართმთავარი, უზენაესი მსაჯული და მთავარი ქურუმი.
- ვეზირი (ჩატი): ფარაონის მარჯვენა ხელი, მთავარი მინისტრი. ის განაგებდა სასამართლოს, ხაზინასა და საჯარო სამუშაოებს.
- ნომარქები: პროვინციების (ნომების) მმართველები, რომლებიც ფარაონს ემორჩილებოდნენ.
- ქურუმები და მწერლები: პრივილეგირებული კლასი. მწერლები აწარმოებდნენ აღრიცხვასა და აგროვებდნენ გადასახადებს.
3. საშინაო და საგარეო პოლიტიკა (მთავარი ფარაონები)
ეგვიპტის ისტორია პირობითად იყოფა ძველ, შუა და ახალ სამეფოებად.
ა) ძველი სამეფო (პირამიდების ეპოქა)
ამ პერიოდში ეგვიპტე შედარებით იზოლირებული იყო და უმთავრესად გიგანტური აკლდამების შენებით იყო დაკავებული.
- ყველაზე დიდი, ხეოფსის (ხუფუს) პირამიდა აშენდა გიზაში. აქვეა ხეფრენისა და მიკერინის პირამიდები და დიდი სფინქსი.
ბ) ახალი სამეფო (იმპერიის ეპოქა)
ეს არის ეგვიპტის ექსპანსიისა და უმაღლესი ძლიერების ხანა.
- ჰატშეფსუტი: ქალი-ფარაონი, რომლის დროსაც ეგვიპტე თითქმის არ ომობდა. მან გააძლიერა ვაჭრობა და მოაწყო დიდი ექსპედიცია პუნტის ქვეყანაში (საკმევლისა და ეგზოტიკური საქონლის მოსატანად).
- თუტმოს III: მას „ეგვიპტის ნაპოლეონს“ უწოდებენ. მან ჩაატარა 17 წარმატებული სამხედრო კამპანია და ეგვიპტის საზღვრები მაქსიმალურად გააფართოვა (ჩრდილოეთით ევფრატამდე, სამხრეთით ნუბიამდე).
- ამენხოტეპ IV (ეხნატონი): ფარაონი-რეფორმატორი. მან სცადა მრავალღმერთიანობის (პოლითეიზმის) გაუქმება და ერთი ღმერთის — მზის დისკოს, ატონის კულტის შემოღება. ეს იყო მონოთეიზმის პირველი ისტორიული მცდელობა, თუმცა მისი სიკვდილის შემდეგ ქურუმებმა ძველი რელიგია აღადგინეს.
- რამზეს II: ერთ-ერთი ყველაზე ძლევამოსილი ფარაონი. ის ებრძოდა ხეთების ძლიერ სახელმწიფოს. ძვ. წ. 1274 წელს გაიმართა ქადეშის ბრძოლა, რის შემდეგაც რამზესმა ხეთების მეფესთან დადო ისტორიაში პირველი წერილობითი სამშვიდობო ხელშეკრულება. მანვე ააგო გიგანტური ტაძარი აბუ-სიმბელში.
4. რელიგია
ეგვიპტელები პოლითეისტები იყვნენ. ღმერთებს ხშირად ცხოველის თავითა და ადამიანის ტანით გამოსახავდნენ.
- მთავარი ღმერთები: რა ან ამონ-რა (მზის ღმერთი, ღმერთების მეფე), ოსირისი (საიქიოსა და მკვდრეთით აღდგომის ღმერთი), ისიდა (დედობისა და ერთგულების ქალღმერთი), ჰორი (ფარაონთა მფარველი), ანუბისი (მიცვალებულთა მფარველი ტურისთავიანი ღმერთი).
- საიქიო ცხოვრება და მუმიფიკაცია: ეგვიპტელებს სწამდათ სიკვდილის შემდგომი ცხოვრების. სულის გადასარჩენად აუცილებელი იყო სხეულის შენარჩუნება, რისთვისაც მიმართავდნენ ბალზამირებას (მუმიფიკაციას). მიცვალებულს ატანდნენ „მკვდართა წიგნს“ — შელოცვების კრებულს, რომელიც მას ოსირისის სამსჯავროზე უნდა დახმარებოდა.
5. კულტურა და მეცნიერება
- დამწერლობა: ეგვიპტელებმა შექმნეს იეროგლიფური დამწერლობა (სურათოვანი დამწერლობა), რომელიც ძირითადად ტაძრების კედლებზე და პაპირუსზე იწერებოდა. იეროგლიფები 1822 წელს ფრანგმა მეცნიერმა ჟან-ფრანსუა შამპოლიონმა გაშიფრა როზეტის ქვის დახმარებით.
- მასალა: საწერად იყენებდნენ ნილოსის ლერწმისგან დამზადებულ ფურცლებს — პაპირუსს.
- მეცნიერება: მაღალ დონეზე იყო განვითარებული მედიცინა (ქირურგია, ანატომიის ცოდნა მუმიფიკაციის წყალობით), მათემატიკა (გეომეტრია — მიწის ნაკვეთების გამოსათვლელად) და ასტრონომია. მათ შექმნეს 365-დღიანი მზის კალენდარი, რომელიც 12 თვედ იყოფოდა.
