ელენე დარიანი ქართული ლიტერატურის ერთ-ერთი ყველაზე საინტერესო და საკამათო ავტორული იდენტობაა. „დარიანული ციკლის“ 14 ლექსი დიდი ხნის განმავლობაში პაოლო იაშვილის სახელთან იყო დაკავშირებული, მაგრამ მოგვიანებით აღმოჩენილმა საარქივო მასალებმა მნიშვნელოვანი კითხვა გააჩინა: რა როლი ჰქონდა რეალურ პოეტ ელენე ბაქრაძეს ამ ტექსტების შექმნაში?
ელენე ბაქრაძის ბიოგრაფია
ელენე ბაქრაძე (1897–1979) ქართველი პოეტი და პედაგოგი იყო. ეროვნული ბიბლიოთეკის ბიოგრაფიულ ცნობარში ის ელენე დარიანის ფსევდონიმთან არის დაკავშირებული. მისი ცხოვრებისა და პოეტური საქმიანობის შესახებ წარმოდგენა ნაწილობრივ საარქივო მასალებით ჩამოყალიბდა.
რა არის „დარიანული ციკლი“?
ეს არის 14 ლექსისგან შემდგარი ციკლი, რომელიც ქართული მოდერნისტული პოეზიისა და ცისფერყანწელთა წრის ისტორიის ნაწილია. ლექსები გამოირჩევა ინტიმური ლირიკული ხმით, სიყვარულისა და სურვილის თემებით და იმ დროის ტრადიციულ ლიტერატურულ ნორმებთან დაპირისპირებით.
პაოლო იაშვილი და ავტორობის საკითხი
წლების განმავლობაში ტექსტები პაოლო იაშვილის შემოქმედებად მიიჩნეოდა. 1990-იან წლებში მკვლევარმა გიორგი ჯავახიშვილმა ელენე ბაქრაძის არქივზე იმუშავა; მასალებმა ავტორობის საკითხი თავიდან წამოსწია. ამ თემაზე საჭიროა სიფრთხილე: საარქივო მტკიცებულებების ინტერპრეტაცია ლიტერატურული კვლევის ნაწილია და გამარტივებული საბოლოო პასუხი ყველაფერს ვერ ხსნის.
რატომ არის ეს ისტორია მნიშვნელოვანი?
ელენე დარიანის საკითხი გვაფიქრებინებს, როგორ ფიქსირდება ქალი ავტორების ხმა ლიტერატურის ისტორიაში და რამდენად ცვლის არქივების აღმოჩენა ავტორობის შესახებ უკვე დამკვიდრებულ წარმოდგენებს. ქართული მოდერნიზმის სხვა ტექსტებთან შესადარებლად იხილეთ „სილაჟვარდეს“ ანალიზი.
რატომ არსებობს ავტორობის განსხვავებული ვერსიები?
„დარიანული ციკლის“ ტექსტები თავდაპირველად პაოლო იაშვილის ლიტერატურულ გარემოსთან იყო დაკავშირებული. მოგვიანებით ელენე ბაქრაძის საარქივო მასალების განხილვამ ცალკე ავტორის არსებობისა და ტექსტების კუთვნილების ახალი ინტერპრეტაციები წარმოშვა. მკვლევართა ნაწილს ციკლი მოდერნისტულ ლიტერატურულ მისტიფიკაციად მიაჩნია, ნაწილი კი ბაქრაძის ავტორობის დასამტკიცებლად საარქივო დოკუმენტებს მნიშვნელოვნად თვლის.
როგორ უნდა წარმოვადგინოთ დისკუსია სამართლიანად?
ერთი ვერსიის საბოლოო ჭეშმარიტებად გამოცხადება მტკიცებულებათა სრულ შეფასებას არ ცვლის. საჭიროა ტექსტების პირველი პუბლიკაციების, ხელნაწერების, ავტორთა მიმოწერისა და მოგვიანებითი კვლევების ერთმანეთთან შედარება. 2024 წელს გამოცემულ ფილოლოგიურ ნაშრომში ციკლი პაოლო იაშვილის მოდერნისტულ მისტიფიკაციად განიხილება; სხვა კვლევები ელენე ბაქრაძის მონაწილეობას უსვამს ხაზს. განსხვავებული სამეცნიერო ინტერპრეტაცია.
რატომ არის „დარიანული ციკლი“ მნიშვნელოვანი?
ავტორობის საკითხის მიუხედავად, ეს ტექსტები მნიშვნელოვან ადგილს იკავებს ქართული მოდერნისტული პოეზიის ისტორიაში. მათი ინტიმური ლირიკა, ქალის ხმის გამოყენება და სიმბოლური ენა ეწინააღმდეგებოდა იმდროინდელ ტრადიციულ წარმოდგენებს ლიტერატურულ გამოხატვაზე. სწორედ ამიტომ ავტორობის დისკუსია თანაბრად ეხება ტექსტის მხატვრულ მახასიათებლებს, ავტორის იდენტობასა და ქალთა ლიტერატურული ისტორიის აღდგენას.
რატომ შეიქმნა ავტორობის საკითხზე დავა?
მრავალი წლის განმავლობაში „დარიანული ციკლის“ ტექსტები პაოლო იაშვილის შემოქმედების ნაწილად ქვეყნდებოდა. მოგვიანებით ელენე ბაქრაძესთან დაკავშირებულმა საარქივო მასალებმა ავტორობის განხილვა განაახლა. ეროვნული ბიბლიოთეკის ბიოგრაფიული ლექსიკონი დარიანის ფსევდონიმს ბაქრაძეს უკავშირებს, თუმცა ტექსტების ავტორობის საბოლოო შეფასება კვლავაც ტექსტოლოგიურ კვლევასა და სხვადასხვა მოსაზრებას მოითხოვს.
რა განსხვავებაა ფსევდონიმსა და ლირიკულ პერსონას შორის?
ფსევდონიმი შეიძლება კონკრეტული ადამიანის მიერ გამოყენებული ავტორის სახელი იყოს, ხოლო ლირიკული პერსონა — ტექსტში შექმნილი მეტყველი ხმა. ელენე დარიანის ისტორიის შემთხვევაში ეს ორი საკითხი მჭიდროდ გადაიკვეთა. ამიტომ ლექსში პირველი პირით ნათქვამი გრძნობა ავტომატურად კონკრეტული ავტორის ბიოგრაფიულ ფაქტად არ უნდა მივიჩნიოთ. ლექსის ინტერპრეტაცია და მისი რეალური ავტორის დადგენა ერთმანეთისგან განსხვავებული კვლევითი ამოცანებია.
როგორ შევაფასოთ განსხვავებული კვლევითი ვერსიები?
განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ხელნაწერები, ავტოგრაფები, გამოცემების ისტორია და ეპოქის მოწმეების ცნობები. მხოლოდ ერთი მონათხრობი ან მოგვიანებით წარმოთქმული ვარაუდი ავტორობას საბოლოოდ ვერ წყვეტს. მკითხველს შეუძლია ერთმანეთს შეადაროს ეროვნული ბიბლიოთეკის ცნობარი და ლიტერატურული კვლევა, რომელიც დარიანული ციკლის ავტორობის საკითხს განიხილავს.
ვის ეკუთვნის „დარიანული ციკლი“? ორი განსხვავებული სამეცნიერო პოზიცია
ლიტერატურის ისტორიაში „ელენე დარიანის“ საკითხი ბოლომდე ერთმნიშვნელოვნად გადაწყვეტილი არ არის. ეროვნული ბიბლიოთეკის ბიოგრაფიულ ცნობარში ელენე ბაქრაძის არქივი ავტორობის კვლევის მნიშვნელოვან წყაროდ არის წარმოდგენილი. თუმცა არსებობს სხვა სამეცნიერო პოზიციაც, რომლის მიხედვითაც დარიანული ლექსები პაოლო იაშვილის მიერ შექმნილი ლიტერატურული მისტიფიკაციაა.
2023 წელს თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში წარდგენილი კვლევითი კრებული სწორედ პაოლო იაშვილის ავტორობის სასარგებლოდ წარმოდგენილ არგუმენტებს განიხილავდა, ხოლო სხვა მკვლევრები ელენე ბაქრაძის ავტორობას ემხრობიან. ამიტომ სანდო სტატიამ ეს დავა მკაფიოდ უნდა დაასახელოს და არც ერთი პოზიცია უსაბუთოდ საბოლოო ჭეშმარიტებად არ წარმოაჩინოს.
ხშირად დასმული კითხვები
ვინ იყო ელენე დარიანი?
ელენე ბაქრაძესთან დაკავშირებული ლიტერატურული სახელი და საკვლევი ავტორული იდენტობა.
რამდენ ლექსს აერთიანებს დარიანული ციკლი?
14 ლექსს.