მიწისძვრა: წარმოშობა, შედეგები და უსაფრთხოება

მიწისძვრა: წარმოშობა, შედეგები და უსაფრთხოება

მიწისძვრა: წარმოშობა, შედეგები და უსაფრთხოება

Home » მიწისძვრა: წარმოშობა, შედეგები და უსაფრთხოება

მიწისძვრა დედამიწის ქერქში ენერგიის უეცარ გამოთავისუფლებას და მის შედეგად წარმოქმნილ რხევას უკავშირდება. სეისმური ტალღები მიწის შიგნით და ზედაპირზე ვრცელდება. მიწისძვრების მნიშვნელოვანი ნაწილი ტექტონიკური ფილების მოძრაობასთან და რღვევებთანაა დაკავშირებული, თუმცა რყევა სხვა მიზეზებითაც შეიძლება წარმოიშვას.

რატომ ხდება მიწისძვრა?

დედამიწის გარე მყარი გარსი დიდ ტექტონიკურ ფილებად იყოფა. ფილები ძალიან ნელა გადაადგილდება და ერთმანეთს უახლოვდება, სცილდება ან გასწვრივ უვლის. მათი საზღვრების მახლობლად ქანებში დაძაბულობა შეიძლება დაგროვდეს. როდესაც რღვევის გასწვრივ ქანები უეცრად გადაადგილდება, გამოთავისუფლებული ენერგია სეისმურ ტალღებს წარმოქმნის.

მიწისძვრები მხოლოდ ფილების საზღვრებზე არ ხდება. ისინი ფილების შიგნით არსებულ რღვევებსაც შეიძლება უკავშირდებოდეს. მიწის რყევა შესაძლოა ვულკანურ პროცესებთან ან ადამიანის გარკვეულ საქმიანობასთანაც იყოს დაკავშირებული. კონკრეტული მოვლენის მიზეზს სპეციალისტები სეისმური და გეოლოგიური მონაცემებით ადგენენ.

ჰიპოცენტრი და ეპიცენტრი

ჰიპოცენტრი, ანუ მიწისძვრის კერა, დედამიწის შიგნით ის ადგილია, სადაც რღვევის პროცესი იწყება. ეპიცენტრი კი დედამიწის ზედაპირზე, კერის პირდაპირ ზემოთ მდებარე წერტილია. ეს ორი ცნება სხვადასხვა ადგილს აღნიშნავს: ერთი მიწის შიგნითაა, მეორე ზედაპირზე.

ყველაზე ძლიერი დაზიანება ყოველთვის ზუსტად ეპიცენტრში არ ხდება. გავლენას ახდენს კერის სიღრმე, მანძილი, ნიადაგის პირობები, შენობების მდგრადობა და მიწისძვრის სხვა მახასიათებლები. რღვევის პროცესი სივრცეში ვრცელდება და მხოლოდ ერთი წერტილით მისი სრულად აღწერა შეუძლებელია.

სეისმური ტალღები

მიწისძვრის დროს წარმოიქმნება სხვადასხვა ტიპის სეისმური ტალღა. სხეულის ტალღები დედამიწის შიგნით ვრცელდება; მათ შორისაა P და S ტალღები. P ტალღა ჩვეულებრივ უფრო სწრაფად მოძრაობს და სეისმურ სადგურამდე ადრე აღწევს. S ტალღა უფრო ნელია და სითხეში არ ვრცელდება.

ზედაპირული ტალღები დედამიწის ზედაპირთან ვრცელდება და ძლიერ რხევას შეიძლება იწვევდეს. სეისმური ხელსაწყოები მიწის მოძრაობას აღრიცხავს. სხვადასხვა სადგურის ჩანაწერების შედარება სპეციალისტებს მიწისძვრის მდებარეობისა და სხვა პარამეტრების შეფასებაში ეხმარება.

მაგნიტუდა და ინტენსივობა

მაგნიტუდა მიწისძვრის ზომის საზომია, რომელიც სეისმური მონაცემებიდან გამოითვლება. თანამედროვე ანგარიშებში ფართოდ გამოიყენება მომენტის მაგნიტუდა. ინტენსივობა კი კონკრეტულ ადგილზე განცდილ რყევასა და დაკვირვებულ გავლენას აღწერს. ერთ მიწისძვრას ერთი შეფასებული მაგნიტუდა აქვს, მაგრამ სხვადასხვა ადგილზე ინტენსივობა განსხვავდება.

მაგნიტუდის სკალა ლოგარითმულია. ერთი ერთეულით უფრო მაღალი მაგნიტუდა სეისმური ტალღის გაზომილ ამპლიტუდასთან დაკავშირებულ მასშტაბზე ათჯერად განსხვავებას შეესაბამება, ხოლო გამოთავისუფლებული ენერგიის შეფასება დაახლოებით 32-ჯერ იზრდება. ზუსტი შედარება გამოყენებულ საზომსა და მოდელზეა დამოკიდებული.

რატომ განსხვავდება დაზიანების დონე?

მიწისძვრის გავლენა დამოკიდებულია არა მხოლოდ მაგნიტუდაზე, არამედ კერის სიღრმეზე, დასახლების მანძილზე, ნიადაგის ტიპსა და შენობების ხარისხზე. რბილმა ნიადაგმა ზოგ შემთხვევაში რხევა შეიძლება გააძლიეროს. სეისმომედეგი პროექტირება და შენობების სათანადო მოვლა რისკის შემცირებაში მნიშვნელოვან როლს ასრულებს.

მიწისძვრას ზოგჯერ თან სდევს მეწყერი, ქანების ჩამოშლა ან სხვა საფრთხე. ზღვის ფსკერის გარკვეულმა ძლიერმა გადაადგილებამ შესაძლოა ცუნამიც წარმოქმნას, მაგრამ ყველა წყალქვეშა მიწისძვრა ცუნამს არ იწვევს. ოფიციალური გაფრთხილებები და ადგილობრივი პირობების გათვალისწინება მნიშვნელოვანია.

რა არის განმეორებითი ბიძგი?

ძლიერ მიწისძვრას შეიძლება მოჰყვეს იმავე რეგიონში მომხდარი დამატებითი ბიძგები, რომლებსაც განმეორებით ბიძგებს უწოდებენ. მათი რაოდენობა და სიხშირე ხშირად დროთა განმავლობაში მცირდება, თუმცა თითოეული თანმიმდევრობა განსხვავებულია. წინასწარ ზუსტად თქმა, როდის მოხდება მომდევნო ბიძგი და რა სიძლიერის იქნება, შეუძლებელია.

ზოგი მიწისძვრა შეიძლება შემდგომ უფრო დიდი მოვლენის წინამორბედად ჩაითვალოს, მაგრამ ეს სტატუსი ჩვეულებრივ მხოლოდ შემდგომი მოვლენების შემდეგ დგინდება. მიწისძვრის ზუსტი დროის, ადგილისა და მაგნიტუდის საიმედო წინასწარი პროგნოზირება ამჟამად შესაძლებელი არ არის. საფრთხის გრძელვადიანი შეფასება და ზუსტი პროგნოზი სხვადასხვა რამეა.

როგორ მოვიქცეთ რყევისას?

თუ შენობაში ხართ, ჩამოჯექით, დაიფარეთ თავი და კისერი და მტკიცე მაგიდის ქვეშ დაიჭირეთ თავი, თუ ეს შესაძლებელია. დარჩით იქ, სანამ რყევა არ შეწყდება. მოერიდეთ ფანჯრებსა და ჩამოსავარდნ საგნებს. კიბისკენ ან გარეთ სირბილმა რყევის დროს ტრავმის საფრთხე შეიძლება გაზარდოს.

თუ გარეთ ხართ, შეძლებისდაგვარად მოშორდით შენობებს, ელექტროგადამცემ ხაზებსა და სხვა ჩამოსავარდნ ობიექტებს. რყევის შემდეგ გაითვალისწინეთ განმეორებითი ბიძგების შესაძლებლობა და მიჰყევით ადგილობრივი საგანგებო სამსახურების მითითებებს. დაზიანებულ შენობაში დაბრუნება შესაბამისი შეფასების გარეშე სახიფათოა.

როგორ მოვემზადოთ წინასწარ?

სახლში მძიმე ავეჯისა და ჩამოსავარდნი საგნების უსაფრთხოდ დამაგრება რისკს ამცირებს. სასარგებლოა ოჯახის წევრებთან შეთანხმებული შეხვედრის ადგილი, აუცილებელი ნივთების გეგმა და ოფიციალური საინფორმაციო არხების ცოდნა. სკოლაში გაიგეთ შენობის საგანგებო გეგმა და მონაწილეობა მიიღეთ ორგანიზებულ სწავლებაში.

სასკოლო დავალებისთვის დახაზეთ რღვევა, მიწისქვეშა კერა და მის ზემოთ მდებარე ეპიცენტრი. შემდეგ ცალკე ახსენით მაგნიტუდისა და ინტენსივობის განსხვავება. სქემას მიუწერეთ, რომ მიწისძვრის შედეგი როგორც ბუნებრივ პირობებზე, ისე შენობებისა და საზოგადოების მზადყოფნაზეა დამოკიდებული.

ხშირად დასმული კითხვები

რა არის მიწისძვრის კერა? მიწის შიგნით მდებარე ადგილი, სადაც რღვევის პროცესი იწყება.

რა არის ეპიცენტრი? ზედაპირზე მდებარე წერტილი კერის პირდაპირ ზემოთ.

მაგნიტუდა და ინტენსივობა ერთია? არა. მაგნიტუდა მიწისძვრის ზომას აფასებს, ინტენსივობა კი კონკრეტულ ადგილზე განცდილ გავლენას.

შეიძლება მიწისძვრის ზუსტად პროგნოზირება? ამჟამად მისი დროის, ადგილისა და ზომის საიმედო ზუსტი პროგნოზი შესაძლებელი არ არის.

რატომ ხდება განმეორებითი ბიძგები? ძირითადი მოვლენის შემდეგ რეგიონში ქანების დაძაბულობის გადანაწილებას შესაძლოა დამატებითი რღვევები მოჰყვეს.

ყველა წყალქვეშა მიწისძვრა იწვევს ცუნამს? არა. ეს დამოკიდებულია ზღვის ფსკერის გადაადგილებასა და სხვა პირობებზე.

წყაროები: USGS Earthquake Hazards; Ready.gov: Earthquakes.

სეისმური ჩანაწერის წაკითხვა

სეისმური სადგური მიწის მოძრაობას დროში აღრიცხავს. ჩანაწერზე სხვადასხვა ტალღის მოსვლის დრო ერთმანეთისგან განსხვავდება, რადგან ისინი სხვადასხვა სიჩქარით ვრცელდება. P ტალღის და S ტალღის მოსვლას შორის ინტერვალი მანძილის შეფასებაში გამოიყენება. ერთი სადგურის მონაცემი სრული სურათისთვის საკმარისი არ არის: რამდენიმე სადგურის შედარება კერის მდებარეობის განსაზღვრას ეხმარება.

სეისმური რისკის შეფასებისას მეცნიერები მხოლოდ ერთ ისტორიულ შემთხვევას არ ეყრდნობიან. ისინი სწავლობენ წარსულ მიწისძვრებს, რღვევების მდებარეობას, მიწის მოძრაობასა და ადგილობრივ გეოლოგიას. ინჟინრები ამ ინფორმაციას შენობების დაპროექტებისას იყენებენ. საფრთხე და რისკი დაკავშირებულია, თუმცა ერთი და იგივე არ არის: რისკზე გავლენას ახდენს ადამიანებისა და შენობების მოწყვლადობაც.

თუ რყევას იგრძნობთ, პირველ რიგში დაიცავით თავი ჩამოვარდნილი საგნებისგან და მიჰყევით ადგილობრივ მითითებებს. ოფიციალური ცნობების გადამოწმება მნიშვნელოვანია, რადგან სოციალურ ქსელში გავრცელებული დაუდასტურებელი პროგნოზები სანდო გაფრთხილებას ვერ შეცვლის. წინასწარი მზადყოფნა და ორგანიზებული სწავლება პრაქტიკული ნაბიჯებია.

ილუსტრაცია თემის მხატვრული გამოსახულებაა და დეტალურ სასწავლო სქემას არ ცვლის.

დაზიანებული ქუჩისა და შენობების მხატვრული გამოსახულება მიწისძვრის შემდეგ