მზის სისტემა შედგება მზისა და მის გარშემო გრავიტაციის გავლენით მოძრავი სხეულებისგან. მასში რვა პლანეტა, მათი ბუნებრივი თანამგზავრები, ჯუჯა პლანეტები, ასტეროიდები, კომეტები და სხვა მცირე ობიექტებია. მზესთან ყველაზე ახლოს მერკურია, ყველაზე შორს მდებარე აღიარებული პლანეტა კი ნეპტუნია.
რა არის მზის სისტემა?
მზე ვარსკვლავია და მზის სისტემის მასის უდიდეს ნაწილს შეიცავს. მისი გრავიტაცია პლანეტებისა და სხვა სხეულების მოძრაობაში მთავარ როლს ასრულებს. პლანეტები მზის გარშემო ორბიტებზე მოძრაობს; მათი ორბიტები ზუსტი წრეები არ არის, თუმცა ბევრი მათგანი წრეს საკმაოდ უახლოვდება.
მზის სისტემა დაახლოებით 4,6 მილიარდი წლის წინ გაზისა და მტვრის ღრუბლისგან ჩამოყალიბდა. ღრუბლის დიდი ნაწილი მზედ იქცა, ხოლო მის გარშემო არსებული დისკიდან პლანეტებისა და მცირე სხეულების წინამორბედები წარმოიქმნა. ამ ისტორიის დეტალებს მეცნიერები მეტეორიტების, კოსმოსური მისიებისა და მოდელების დახმარებით სწავლობენ.
პლანეტების თანმიმდევრობა
მზიდან დაშორების მიხედვით რვა პლანეტაა: მერკური, ვენერა, დედამიწა, მარსი, იუპიტერი, სატურნი, ურანი და ნეპტუნი. პირველი ოთხი ძირითადად კლდოვანი პლანეტაა. იუპიტერსა და სატურნს გაზის გიგანტებს უწოდებენ, ურანსა და ნეპტუნს კი ყინულის გიგანტებს.
სიტყვა „ყინულის“ ამ ჯგუფის აღწერისას პლანეტების ქიმიურ შემადგენლობას უკავშირდება და არ ნიშნავს, რომ ისინი მთლიანად ჩვეულებრივი ყინულის მყარი ბურთებია. პლანეტების შიდა აგებულება რთულია და თითოეულის თვისებები განსხვავდება. მათი ზომებისა და მანძილების დასამახსოვრებლად ხშირად გამარტივებულ სურათებს იყენებენ.
მერკური და ვენერა
მერკური მზესთან ყველაზე ახლო პლანეტაა და მზის სისტემის პლანეტებს შორის ყველაზე პატარაა. მას თითქმის არ აქვს ისეთი მკვრივი ატმოსფერო, როგორიც დედამიწას, ამიტომ ზედაპირის ტემპერატურა დღე-ღამის განმავლობაში მკვეთრად იცვლება. მისი ზედაპირი მრავალი კრატერით არის დაფარული.
ვენერა დედამიწას ზომით შედარებით უახლოვდება, მაგრამ მისი გარემო ძალიან განსხვავებულია. მკვრივი ატმოსფეროსა და ძლიერი სათბურის ეფექტის გამო მისი ზედაპირი ძალიან ცხელია. ვენერა მერკურიზე შორს მდებარეობს, თუმცა საშუალოდ უფრო ცხელი ზედაპირი აქვს. მზესთან მანძილი ტემპერატურის ერთადერთი განმსაზღვრელი ფაქტორი არ არის.
დედამიწა და მარსი
დედამიწაზე თხევადი წყალი ზედაპირზე ფართოდ გვხვდება და მის გარემოში სიცოცხლის მრავალი ფორმა არსებობს. დედამიწას ერთი ბუნებრივი თანამგზავრი, მთვარე, ჰყავს. დედამიწის ღერძის დახრილობა და მზის გარშემო მოძრაობა სეზონების წარმოქმნაში მნიშვნელოვან როლს ასრულებს.
მარსი კლდოვანი პლანეტაა თხელი ატმოსფეროთი. მისი ზედაპირის მოწითალო ფერი რკინის შემცველ მინერალებს უკავშირდება. მარსზე წარსულში თხევადი წყლის არსებობის მტკიცებულებები მოიპოვება, თუმცა ეს თავისთავად არ ამტკიცებს იქ სიცოცხლის არსებობას. მარსს ორი მცირე თანამგზავრი, ფობოსი და დეიმოსი, ჰყავს.
იუპიტერი და სატურნი
იუპიტერი მზის სისტემის უდიდესი პლანეტაა. ის ძირითადად წყალბადისა და ჰელიუმისგან შედგება და მრავალი ბუნებრივი თანამგზავრი ჰყავს. მისი დიდი წითელი ლაქა ხანგრძლივი ატმოსფერული შტორმია. იუპიტერს რგოლებიც აქვს, თუმცა ისინი სატურნის რგოლებივით თვალსაჩინო არ არის.
სატურნი განსაკუთრებით ცნობილია ფართო რგოლების სისტემით, რომელიც ყინულისა და ქანების ნაწილაკებს შეიცავს. მასაც მრავალი თანამგზავრი ჰყავს. რგოლები მხოლოდ სატურნისთვის დამახასიათებელი არ არის: იუპიტერს, ურანსა და ნეპტუნსაც აქვთ საკუთარი რგოლები, თუმცა განსხვავებული იერითა და ხილვადობით.
ურანი და ნეპტუნი
ურანი მზიდან მეშვიდე პლანეტაა. მისი ბრუნვის ღერძი ორბიტის მიმართ ძლიერ არის დახრილი, რის გამოც სეზონური პირობები დედამიწისგან განსხვავდება. ატმოსფეროში არსებული მეთანი მის მოლურჯო იერს უკავშირდება. ურანს აქვს რგოლები და ბუნებრივი თანამგზავრები.
ნეპტუნი მზიდან მერვე პლანეტაა. მისი ატმოსფერო დინამიკურია და ძლიერი ქარები ახასიათებს. მზიდან დიდი დაშორების გამო მზის გარშემო ერთ შემოვლას დედამიწის წლებთან შედარებით ბევრად მეტ დროს ანდომებს. მანძილებისა და მოძრაობის მასშტაბები პლანეტების ხილულ გამოსახულებებზე ხშირად გამარტივებულია.
ჯუჯა პლანეტები და მცირე სხეულები
პლუტონი ჯუჯა პლანეტაა. საერთაშორისო ასტრონომიული კავშირის კლასიფიკაციით, პლანეტას მზის გარშემო მოძრაობისა და თითქმის მრგვალი ფორმის გარდა თავისი ორბიტის მეზობლობის დომინანტური გრავიტაციული გასუფთავებაც უნდა ახასიათებდეს. პლუტონი ამ მესამე კრიტერიუმს არ აკმაყოფილებს.
ასტეროიდები უმეტესად ქანოვანი ან მეტალური მცირე სხეულებია. ბევრი მათგანი მარსსა და იუპიტერს შორის ასტეროიდთა სარტყელში მოძრაობს. კომეტები ყინულებს, მტვერსა და ქანოვან მასალას შეიცავს; მზესთან მიახლოებისას მათ გარშემო გარსი და ზოგჯერ კუდიც წარმოიქმნება. კუდის მიმართულებაზე მზის გამოსხივება და მზის ქარი მოქმედებს.
ზომებისა და მანძილების შედარება
მზის სისტემის სურათებზე პლანეტები ხშირად ერთ ხაზზე და ერთმანეთთან ახლოსაა ნაჩვენები. სინამდვილეში ისინი მუდმივად მოძრაობენ და სხვადასხვა ადგილას მდებარეობენ. პლანეტებს შორის მანძილები მათ ზომებთან შედარებით უზარმაზარია. ერთ სურათზე მათი ზომებისა და მანძილების ერთდროულად სწორ მასშტაბში ჩვენება რთულია.
სასკოლო პროექტისთვის ჯერ ჩამოწერეთ პლანეტები სწორი მიმდევრობით, შემდეგ დაყავით კლდოვან და გიგანტურ პლანეტებად. თითოეულზე ერთი დამახასიათებელი ფაქტი მიუთითეთ. წარმოდგენილი ილუსტრაცია ზომებსა და მანძილებს მასშტაბით არ ასახავს. დამატებითი კავშირისთვის იხილეთ წყლის წრებრუნვა დედამიწაზე.
ხშირად დასმული კითხვები
რამდენი პლანეტაა მზის სისტემაში? რვა.
რომელია მზესთან ყველაზე ახლო პლანეტა? მერკური.
რომელია ყველაზე დიდი პლანეტა? იუპიტერი.
არის მზე პლანეტა? არა, მზე ვარსკვლავია.
რატომ არ ითვლება პლუტონი პლანეტად? ის ჯუჯა პლანეტად კლასიფიცირდება, რადგან პლანეტის ყველა დადგენილ კრიტერიუმს არ აკმაყოფილებს.
მხოლოდ სატურნს აქვს რგოლები? არა. რგოლები ოთხივე გიგანტურ პლანეტას აქვს.
წყარო: NASA Science: Solar System.
ბრუნვა და მზის გარშემო მოძრაობა
პლანეტის საკუთარი ღერძის გარშემო ბრუნვა და მზის გარშემო ორბიტული მოძრაობა ორი განსხვავებული პროცესია. დედამიწის ღერძული ბრუნვა დღე-ღამის მონაცვლეობას უკავშირდება, ხოლო მზის გარშემო სრული შემოვლა წლის საფუძველია. სხვა პლანეტებზე ბრუნვისა და ორბიტული პერიოდის ხანგრძლივობა განსხვავებულია.
სეზონების ახსნისას მნიშვნელოვანია დედამიწის ღერძის დახრილობა. წლის სხვადასხვა დროს ჩრდილოეთი და სამხრეთი ნახევარსფერო მზის სხივებს განსხვავებული კუთხით იღებს და დღის ხანგრძლივობაც იცვლება. სეზონებს მხოლოდ დედამიწასა და მზეს შორის მანძილით ვერ ავხსნით. ორივე ნახევარსფეროში სეზონები დაახლოებით საპირისპიროა.
თანამგზავრებიც პლანეტების გარშემო მოძრაობენ. მათი რაოდენობა და აღმოჩენების მონაცემები ახალი დაკვირვებების შედეგად შეიძლება შეიცვალოს. ამიტომ მუდმივი სიის დაზეპირების ნაცვლად სასარგებლოა გავიგოთ, რა განასხვავებს ბუნებრივ თანამგზავრს ვარსკვლავის გარშემო მოძრავი პლანეტისგან. მთვარე დედამიწის ბუნებრივი თანამგზავრის ცნობილი მაგალითია.
ილუსტრაცია თემის კონცეპტუალური გამოსახულებაა და ზუსტ მასშტაბს ან გაზომვებს არ წარმოადგენს. სასკოლო საკითხის შესწავლისას გამოიყენეთ ტექსტი და შესაბამისი სანდო წყარო.



