„რუსუდანიანი“ ქართული საერო მწერლობის მნიშვნელოვანი, ანონიმური საგმირო-სათავგადასავლო პროზაული თხზულებაა. ნაწარმოების ცენტრშია რუსუდანისა და მანუჩარის ამბავი, ოჯახური განშორება, განსაცდელები და ერთმანეთში ჩართული ზღაპრული ისტორიები. თხზულებას ტრადიციულად თორმეტი ამბისგან შემდგარ კრებულად აღწერენ, რომელსაც საერთო სიუჟეტური ჩარჩო აერთიანებს.
„რუსუდანიანის“ ავტორის ვინაობა უცნობია, მისი შექმნის თარიღის შესახებ კი მკვლევართა მოსაზრებები განსხვავდება. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მისი გამიჯვნა ისტორიული რუსუდან მეფისგან (1223–1245): ნაწარმოების სახელწოდება გულისხმობს მხატვრულ პერსონაჟს, რომლის თავგადასავალიც სხვადასხვა ამბავს აერთიანებს და არა საქართველოს მეფის ბიოგრაფიას.
რა არის „რუსუდანიანი“?
„რუსუდანიანი“ ვრცელი თხრობითი ნაწარმოებია, სადაც სასიყვარულო, საგმირო, ოჯახური და ზღაპრული მოტივები ერთმანეთს ენაცვლება. მოქმედება წარმოსახვით და აღმოსავლური ლიტერატურისთვის დამახასიათებელ სივრცეებში ვითარდება. ერთიანი თხრობა აერთიანებს მრავალ დამოუკიდებელ სათავგადასავლო ამბავს, რომელთაგან თითოეულში გმირები განსაცდელს გადიან.
მისი თავისებურება სწორედ ჩარჩოიანი კომპოზიციაა: რუსუდანის ისტორია ქმნის ძირითად თხრობით ხაზს, ხოლო მასში ჩართული ამბები ავსებს ნაწარმოებს ახალი პერსონაჟებით, მოვლენებითა და ზნეობრივი საკითხებით. ეს უფრო მოთხრობათა ციკლია, ვიდრე ერთი გმირის უწყვეტი ისტორიული ქრონიკა.
„რუსუდანიანის“ მოკლე შინაარსი
რუსუდანი და მანუჩარი ერთმანეთს სიყვარულით უკავშირდებიან და ქორწინდებიან. მათი ბედნიერება მალე მძიმე მოვლენებით იცვლება: მანუჩარი სახლს ტოვებს, რუსუდანი კი ოჯახურ განშორებასა და შვილებთან დაკავშირებულ განსაცდელებს განიცდის.
რუსუდანს ართმევენ ქალიშვილს, რომელსაც ხელნაწერის სათაურებში როდენ სახელით მოიხსენიებენ; მისი პირმშო ვაჟი ფრიდონიც მამის საძებნელად მიდის. მწუხარებაში მყოფ რუსუდანთან ოჯახის წევრები მიდიან და მის დასამშვიდებლად სხვადასხვა თავგადასავალს უყვებიან. ამგვარად, პირადი ტრაგედია მრავალი ცალკეული ამბის თხრობის საფუძველი ხდება.
ჩართული ისტორიები მოგვითხრობს მეფეებზე, უფლისწულებზე, ბრძოლებზე, მოგზაურობაზე, მოულოდნელ საფრთხეებსა და გამარჯვებებზე. მოგვიანებით რუსუდანს ფრიდონის შესახებ სასიხარულო ცნობა მისდის და შვილის დაბრუნების ამბავიც ვითარდება. თუმცა ნაწარმოების დასასრული მხოლოდ ბედნიერებით არ სრულდება: შემონახული ხელნაწერის სარჩევში რუსუდანის გარდაცვალების ეპიზოდიცაა აღწერილი.
ეს არის მთავარი სიუჟეტის შემოკლებული გადმოცემა, არა თორმეტივე ჩართული ამბის სრული გადმოცემა.
„რუსუდანიანის“ ვრცელი შინაარსი: მთავარი მოვლენები
1. რუსუდანი და მანუჩარი
ნაწარმოების მთავარი ამბავი რუსუდანისა და მანუჩარის სიყვარულსა და ქორწინებას უკავშირდება. ოჯახი თითქოს მყარი ბედნიერების დასაწყისია, მაგრამ მალე მას განშორება და სირთულეები ცვლის. ამ კონტრასტზეა აგებული შემდგომი მოთხრობების ემოციური საფუძველი.
2. მანუჩარის წასვლა და ოჯახური განსაცდელი
მანუჩარის წასვლა რუსუდანს მძიმე მდგომარეობაში აგდებს. ხელნაწერის სტრუქტურული აღწერილობა შემდეგ პირდაპირ ასახელებს რუსუდანის ქალიშვილის წაყვანასა და ფრიდონის მამასთან გამგზავრებას. ამიტომ ნაწარმოებში მშობლის ტკივილი და ახლობლებთან განშორება მხოლოდ მეორეხარისხოვანი მოტივები არ არის: ისინი თხრობის მთავარი მამოძრავებელი ძალაა.
3. რუსუდანის ნუგეშისცემა და ჩართული ამბები
რუსუდანის მდგომარეობის შესამსუბუქებლად მისი ახლობლები თავგადასავლებს უამბობენ. თითოეულ ამბავს საკუთარი პერსონაჟები, სირთულეები და დასასრული აქვს. მკითხველი ხვდება მოგზაურობის, თავგანწირვის, ბრძოლის, ერთგულებისა და მოულოდნელი ხსნის სცენებს.
4. ზღაპრული გმირები და ბრძოლები
შემონახული ტექსტის სარჩევში ვხვდებით, მაგალითად, ზავ მეფის თავგადასავალს: იგი სახლიდან მიდის, იბრძვის გველებთან, ვეშაპებსა და დევებთან და სხვადასხვა ქვეყანაში მოგზაურობს. მეორე დიდი ამბავი ჯიმშედს შეეხება, რომლის ისტორიაშიც ჯადოსნური მოვლენები, საფრთხეები და ბრძოლებია აღწერილი. ეს ეპიზოდები ნაწარმოების ფანტასტიკურ-სათავგადასავლო ბუნებას ცხადყოფს.
5. ფრიდონის ამბავი და რუსუდანის დასასრული
ნაწარმოების ბოლო მონაკვეთებში განსაკუთრებულ როლს ასრულებს ფრიდონის ამბავი: მისგან დედისთვის მიწერილი წერილი და დედასთან დაბრუნება ხელნაწერის სარჩევში ცალკე ეპიზოდებადაა აღნიშნული. მას მოსდევს ფრიდონის გამეფების ამბავი. დასასრულს მოთხრობილია რუსუდანის სიკვდილი და ახლობელთა მწუხარება. ამგვარად, იმედისა და დაბრუნების მოტივი სიცოცხლის წარმავლობის თემასთანაც იკვეთება.
„რუსუდანიანის“ მთავარი პერსონაჟები
| პერსონაჟი | როლი ნაწარმოებში | რას გამოხატავს |
|---|---|---|
| რუსუდანი | ცენტრალური გმირი, მანუჩარის მეუღლე, ფრიდონის დედა | ოჯახურ სიყვარულს, დედობრივ დარდს, განსაცდელსა და იმედს |
| მანუჩარი | რუსუდანის მეუღლე, რომლის წასვლა თხრობის მნიშვნელოვან გარდატეხად იქცევა | განშორებისა და ცხოვრებისეული ცვლილებების ერთ-ერთ მიზეზს |
| ფრიდონი | რუსუდანისა და მანუჩარის ვაჟი | ოჯახთან დაბრუნების, მემკვიდრეობისა და მომავლის იმედს |
| როდენ | რუსუდანის ქალიშვილი | ოჯახისგან დაშორების ტკივილს |
| რუსუდანის ძმები | ჩართული ამბების მთხრობელები | ნუგეშისცემას, მოთხრობის შემაკავშირებელ როლს |
| ზავი და ჯიმშედი | ცალკეული სათავგადასავლო ამბების გმირები | გმირულ ბრძოლას, განსაცდელის დაძლევასა და ზღაპრულ სამყაროს |
პერსონაჟების შეფასებისას მნიშვნელოვანია სიუჟეტური ფუნქციისა და ზნეობრივი ინტერპრეტაციის ერთმანეთისგან გამიჯვნა. მაგალითად, რუსუდანის ტკივილი თავად ამბით დასტურდება, ხოლო მისი სახის ზოგადი ახსნა დედობრივი ერთგულების სიმბოლოდ უკვე ლიტერატურული ანალიზია.
რუსუდანის დახასიათება
რუსუდანი ნაწარმოების ის ფიგურაა, რომლის ირგვლივაც სხვა ისტორიები ერთიანდება. მისი მდგომარეობა იწყება ოჯახური ბედნიერებით, მაგრამ შემდეგ ტკივილთან, მონატრებასა და გაურკვევლობასთან არის დაკავშირებული.
დედობრივი სიყვარული: შვილებთან განშორება რუსუდანის დარდის ყველაზე ძლიერი წყაროა. ეს ემოციური ხაზი ჩართული ამბების მოყოლის მიზეზსაც ხსნის.
განცდებისა და იმედის დაპირისპირება: სხვათა მონათხრობებში გმირები ხშირად უძლებენ მძიმე განსაცდელს. ამგვარი ისტორიები რუსუდანის რეალურ მდგომარეობას მხატვრულად ეხმიანება და ანუგეშებს მას.
მთელი თხრობის გამაერთიანებელი როლი: რუსუდანი ყველა ცალკეული ზღაპრის მოქმედი გმირი არ არის, მაგრამ სწორედ მისი ამბავი გვიხსნის, რატომ და ვის უყვებიან დანარჩენ ისტორიებს.
მანუჩარისა და ფრიდონის როლი
მანუჩარი რუსუდანის ცხოვრების საწყისი ბედნიერების ნაწილია. მისი წასვლის შემდეგ მთავარ სიუჟეტში განშორების მოტივი იჩენს თავს. პერსონაჟის მნიშვნელობა მხოლოდ მის მიერ უშუალოდ შესრულებულ მოქმედებებში არ მდგომარეობს: იგი მთელი ოჯახური ისტორიის ერთ-ერთი საყრდენია.
ფრიდონი ამ ოჯახური ხაზის გაგრძელებას წარმოადგენს. თავდაპირველად მისი გამგზავრება რუსუდანის მწუხარებას აძლიერებს, ხოლო შემდეგ მის შესახებ ცნობები და დაბრუნება სიუჟეტში იმედის განახლებას უკავშირდება. მისი გამეფების ეპიზოდი მემკვიდრეობისა და ახალი თაობის თემებსაც გამოკვეთს.
საყურადღებოა: „რუსუდანიანის“ ფრიდონი და შოთა რუსთაველის „ვეფხისტყაოსნის“ ფრიდონი სხვადასხვა ნაწარმოებების პერსონაჟები არიან. სახელის დამთხვევა მათ ერთსა და იმავე გმირად არ აქცევს. „ვეფხისტყაოსნის“ პერსონაჟების შესახებ იხილეთ ტარიელის, ავთანდილისა და ფრიდონის შედარებითი ანალიზი.
რატომ არის „რუსუდანიანი“ თორმეტი ამბის კრებული?
ნაწარმოებში გამოყენებულია ჩარჩოიანი თხრობის ხერხი: ერთი მთავარი ვითარება სხვა ამბების გადმოცემის საფუძველი ხდება. რუსუდანის ახლობლების მიერ მოყოლილი ზღაპრები თავდაპირველად შეიძლება დამოუკიდებელ მოთხრობებად აღვიქვათ, მაგრამ მათ აერთიანებს მოსმენის კონკრეტული მიზეზი — რუსუდანის გამხნევება.
ეს კომპოზიცია მკითხველს ერთმანეთისგან განსხვავებულ სამყაროებსა და გმირებს აცნობს. ზოგ ეპიზოდში მთავარი ადგილი ბრძოლას უჭირავს, სხვაგან მოგზაურობას, სიყვარულს, ერთგულებას ან უჩვეულო გამოცდას.
ეროვნული არქივის აღწერაში „რუსუდანიანი“ თორმეტი ზღაპრის ერთობლიობად არის დახასიათებული. ხელნაწერების შინაარსობრივი დაყოფა და სათაურების ჩამონათვალი ნუსხების მიხედვით შეიძლება განსხვავებულად ჩანდეს, ამიტომ თორმეტი ამბის ზოგადი ცნობიდან არ უნდა დავასკვნათ, რომ ყველა ხელნაწერის სარჩევი ზუსტად თორმეტ ერთნაირ სათაურს შეიცავს.
„რუსუდანიანის“ მთავარი თემები და იდეები
სიყვარული და ოჯახის ერთგულება
მთავარი სიუჟეტი სიყვარულით იწყება, მაგრამ შემდგომ ოჯახის წევრებს შორის განშორებით რთულდება. ამგვარად, სიყვარული მხოლოდ რომანტიკული გრძნობა კი არა, ოჯახის წევრებს შორის კავშირის გამომხატველი ძალაცაა.
განსაცდელი და იმედის შენარჩუნება
ზღაპრულ ამბებში გმირებს ხშირად უწევთ საფრთხეებთან ბრძოლა, ხოლო რუსუდანი საკუთარ მწუხარებას განიცდის. ამ ორ დონეს შორის შესამჩნევია მხატვრული პარალელი: ადამიანს ყველაზე რთულ დროსაც შეუძლია იმედის შენარჩუნება.
გმირობა და გონიერება
დევებთან, ვეშაპებთან და მტრებთან ბრძოლის ეპიზოდები ნაწარმოების საგმირო-სათავგადასავლო ბუნებას აჩვენებს. თუმცა ამბები მხოლოდ ფიზიკურ ძალას არ ეყრდნობა: გამარჯვების მისაღწევად პერსონაჟებს სჭირდებათ გამბედაობა, გადაწყვეტილების მიღება და ზოგჯერ მოხერხებულობაც.
ნუგეშისცემა და თხრობის ძალა
ერთ-ერთი საინტერესო ლიტერატურული იდეა ისაა, რომ ისტორიების მოყოლა თავად ხდება დახმარების საშუალება. რუსუდანისადმი მოთხრობილი ამბები გასართობი ან საგმირო მასალა კი არა, მძიმე მდგომარეობაში მყოფი ადამიანის მხარდაჭერის ფორმაც არის.
სიცოცხლის წარმავლობა
რუსუდანის სიკვდილით დასრულებული მთავარი სიუჟეტი მკითხველს ახსენებს, რომ ბედნიერება და უბედურება ადამიანის ცხოვრების გარდამავალი მდგომარეობებია. ეს მოტივი ზღაპრული გამარჯვებების ფონზე ნაწარმოების ემოციურ მრავალფეროვნებას ზრდის.
ვინ დაწერა „რუსუდანიანი“ და რომელ საუკუნეში შეიქმნა?
„რუსუდანიანის“ ავტორი უცნობია. ნაწარმოების ზუსტი დათარიღება ერთმნიშვნელოვნად დადგენილი არ არის. საქართველოს ეროვნული არქივის საინფორმაციო მასალაში მკვლევართა ნაწილი თხზულებას XIII–XV საუკუნეებს მიაკუთვნებს. ამავე დროს, გვხვდება კვლევები და ბიბლიოგრაფიული აღწერილობები, სადაც იგი XVII საუკუნის ძეგლადაა წარმოდგენილი.
მნიშვნელოვანი განსხვავებაა თხზულების შექმნასა და შემორჩენილი ხელნაწერის გადაწერას შორის. ეროვნული არქივის კატალოგში დაცული ნუსხა პალეოგრაფიული ნიშნებით XVII–XVIII საუკუნეებით თარიღდება; არქივის ცალკეული ცნობით, ერთ-ერთი ცნობილი ნუსხა დაახლოებით 1788–1790 წლებში, ქეთევან წერეთლის დაკვეთით გადაიწერა. ეს თარიღები არ ნიშნავს, რომ ნაწარმოები სწორედ მაშინ დაიწერა.
აკადემიკოს კორნელი კეკელიძის ერთ-ერთი მოსაზრებით, ნაწარმოების დამუშავება დადიანების კარს უკავშირდებოდა, მაგრამ ეს სამეცნიერო ჰიპოთეზაა და არა ზუსტად დადასტურებული ავტორობა ან შექმნის ადგილი.
რას გვეუბნება „რუსუდანიანის“ შემორჩენილი ხელნაწერები?
საქართველოს ეროვნულ არქივში დაცულია ნუსხა შიფრით 1446/102, რომელიც მხედრულითაა შესრულებული. აღწერაში მითითებულია შავი, წითელი და ყავისფერი მელანი, ასევე მრავალფურცლიანი ტექსტი. ნუსხა თავბოლონაკლულია და სხვადასხვა გადამწერის ხელი გამოირჩევა.
ამ ხელნაწერის ისტორია თავადაც საინტერესოა: ეროვნულ არქივში იგი 1925 წელს მოსკოვის ლაზარევის აღმოსავლურ ენათა ინსტიტუტიდან მოხვდა. მანამდე იგი იოანე ბატონიშვილის ოჯახს უკავშირდებოდა. ცნობილია XIX საუკუნეში გადაწერილი სხვა ნუსხებიც.
ხელნაწერთა შედარება მკვლევრებს ეხმარება ნაწარმოების გავრცელების, ტექსტის განსხვავებული წაკითხვებისა და ქართული ხელნაწერი კულტურის შესახებ მეტი ინფორმაციის მიღებაში. ორიგინალური აღწერის ნახვა შესაძლებელია საქართველოს ეროვნული არქივის ხელნაწერთა კატალოგში.
„რუსუდანიანი“ და აღმოსავლური სათავგადასავლო პროზა
„რუსუდანიანში“ წარმოდგენილი მოტივები — შორეული ქვეყნები, სახელოვანი გმირები, ზღაპრული არსებები, სასიყვარულო გამოცდები და ჩართული ამბები — საერთოა აღმოსავლური სათავგადასავლო ლიტერატურის მრავალ ნიმუშთან. ნაწარმოები გვიჩვენებს, როგორ ერთვებოდა ასეთი თხრობითი ტრადიციები ქართულ სამწერლობო კულტურაში.
ამავე დროს, „რუსუდანიანი“ არ უნდა გამოცხადდეს რომელიმე ერთი კონკრეტული აღმოსავლური წიგნის უბრალო სიტყვასიტყვით თარგმანად, თუ ამას შესაბამისი ტექსტოლოგიური შედარება არ ადასტურებს. მისი მნიშვნელობა ქართული პროზის განვითარებისა და ზღაპრულ-ეპიკური თხრობის ტრადიციის თვალსაზრისით უნდა გავიაზროთ.
სხვა სათავგადასავლო ქართული ტექსტის სიუჟეტური ანალიზისთვის იხილეთ აგრეთვე „ვეფხისტყაოსნის“ სრული შინაარსი. ქართული ლიტერატურის ჩართული ამბებისა და დამრიგებლური თხრობის სხვა მაგალითის გასაცნობად შეგიძლიათ წაიკითხოთ სულხან-საბა ორბელიანის „სიბრძნე სიცრუისა“: იგავების ანალიზი. მიუხედავად თხრობის საერთო ფორმალური ნიშნებისა, ეს ორი ნაწარმოები სხვადასხვა თემატიკასა და ლიტერატურულ ამოცანას ემსახურება.
„რუსუდანიანი“ — მოკლე კონსპექტი გამოცდისთვის
- სათაური: „რუსუდანიანი“.
- ჟანრი: საგმირო-სათავგადასავლო პროზა, ჩარჩოიანი მოთხრობების კრებული.
- ავტორი: უცნობია.
- დათარიღება: სადავოა; კვლევებში გვხვდება XIII–XV და XVII საუკუნეებთან დაკავშირებული მოსაზრებები.
- მთავარი პერსონაჟები: რუსუდანი, მანუჩარი, ფრიდონი; ჩართულ ამბებში — ზავი, ჯიმშედი და სხვები.
- მთავარი კომპოზიციური ხერხი: ერთი ოჯახის თავგადასავლის გარშემო გაერთიანებული სხვადასხვა ზღაპრული ამბავი.
- მთავარი მოტივები: სიყვარული, განშორება, ოჯახი, განსაცდელი, იმედი, გმირობა და ნუგეშისცემა.
- მნიშვნელოვანი ხელნაწერი: საქართველოს ეროვნული არქივი, 1446/102.
- მნიშვნელოვანი შენიშვნა: მხატვრული რუსუდანი არ არის ისტორიული მეფე რუსუდანის ბიოგრაფიული სახე.
ხშირად დასმული კითხვები
რა არის „რუსუდანიანი“?
„რუსუდანიანი“ არის ქართული ანონიმური საგმირო-სათავგადასავლო პროზაული თხზულება, რომელშიც რუსუდანისა და მანუჩარის ამბავს სხვადასხვა ზღაპრული ისტორია ერთიანდება.
ვინ არის „რუსუდანიანის“ ავტორი?
ავტორის ვინაობა დადგენილი არ არის. ხელნაწერთა ცნობები კონკრეტული გადამწერების ან მფლობელების სახელებს გვაწვდის, მაგრამ ეს პირები ავტომატურად ავტორებად ვერ ჩაითვლებიან.
რომელ საუკუნეში დაიწერა „რუსუდანიანი“?
საკითხი სადავოა. ეროვნულ არქივის ერთ მასალაში XIII–XV საუკუნეების დათარიღებაა ნახსენები, ხოლო სხვა კვლევებსა და გამოცემებში XVII საუკუნე გვხვდება. არსებული ხელნაწერების გადაწერის თარიღები ნაწარმოების პირველად შექმნის თარიღს არ უდრის.
რა არის „რუსუდანიანის“ მთავარი შინაარსი?
რუსუდანისა და მანუჩარის სიყვარული, ოჯახური განშორება და განსაცდელები ქმნის საერთო სიუჟეტურ ხაზს. რუსუდანის ნუგეშისცემის მიზნით მოყოლილი სათავგადასავლო ამბები ნაწარმოების მთავარ ნაწილს ავსებს.
ვინ არიან მთავარი პერსონაჟები?
ცენტრალური მოქმედი პირები არიან რუსუდანი, მანუჩარი და ფრიდონი. ნაწარმოებში ასევე გვხვდება როდენ, რუსუდანის ახლობლები და მრავალი ჩართული ამბის გმირი, მათ შორის ზავი და ჯიმშედი.
რა არის „რუსუდანიანის“ მთავარი სათქმელი?
ერთი შესაძლო ლიტერატურული გააზრებით, ნაწარმოები გვაჩვენებს ადამიანის გამძლეობას განსაცდელის წინაშე, სიყვარულისა და ოჯახური ერთგულების მნიშვნელობას და იმასაც, როგორ შეიძლება მოთხრობილმა ისტორიებმა მწუხარე ადამიანს ნუგეში მოუტანოს.
„რუსუდანიანი“ რუსუდან მეფეზეა დაწერილი?
არა. ნაწარმოების რუსუდანი მხატვრული პერსონაჟია; იგი არ წარმოადგენს საქართველოს მეფე რუსუდანის (1223–1245) ბიოგრაფიულ აღწერას.
როგორ მოვამზადოთ „რუსუდანიანის“ პასუხი გამოცდისთვის?
მოკლე წერითი ან ზეპირი პასუხის მომზადებისას სასარგებლოა სამი ნაწილის გამოყოფა:
- განსაზღვრება: დაასახელეთ ანონიმური პროზაული ძეგლი, თორმეტი ამბავი და ჩარჩოიანი კომპოზიცია.
- შინაარსი: ორ-სამ წინადადებაში გადმოეცით რუსუდანისა და მანუჩარის ოჯახური ამბავი, განშორება და ნუგეშისცემის მიზნით მოყოლილი ზღაპრები.
- ანალიზი: ახსენით, როგორ უკავშირდება მოთხრობების მოყოლა გმირის მწუხარებას, იმედსა და განსაცდელის დაძლევის მოტივებს.
თარიღის დასახელებისას მიუთითეთ, რომ ნაწარმოების შექმნის დროის შესახებ მეცნიერული აზრი განსხვავდება და ხელნაწერის გადაწერის თარიღი ტექსტის შექმნის თარიღს არ უდრის.
წყაროები და დამატებითი საკითხავი
დამატებით იხილეთ 2025 წელს გამოქვეყნებული სამეცნიერო სტატია: ქეთევან ბარბაქაძე და თამარ გოგოლაძე — “Rusudaniani” as a Fairy-Tale Epic or Literary Fairy Tale.
- საქართველოს ეროვნული არქივი — „რუსუდანიანი“, ხელნაწერთა კატალოგი, შიფრი 1446/102.
- საქართველოს ეროვნული არქივი — „რუსუდანიანს“ რესტავრაცია ჩაუტარდა (ნაწარმოების ავტორობა, დათარიღება და ხელნაწერი).
- საქართველოს ეროვნული ბიბლიოთეკა — სხვა ხელნაწერების აღწერილობა და ნუსხების ცნობები.
- რუსეთის სახელმწიფო ბიბლიოთეკა — „რუსუდანიანი“, 1983 წლის გამოცემის ბიბლიოგრაფიული ჩანაწერი.
- „რუსუდანიანის“ ელექტრონული ტექსტი — Allgeo.
დასკვნა
„რუსუდანიანი“ ქართული საერო მწერლობის მნიშვნელოვანი ნაწარმოებია, რომლის თავისებურება ოჯახური ისტორიისა და მრავალი ზღაპრული თავგადასავლის ერთ ტექსტში გაერთიანებაა. რუსუდანის განცდები მოთხრობებს საერთო ემოციურ ღერძს აძლევს, ხოლო ჩართული ამბები გმირობის, ერთგულებისა და განსაცდელის დაძლევის თემებს ავითარებს. ნაწარმოების სწორად გასაგებად მნიშვნელოვანია მისი ანონიმური ავტორობის, სადავო დათარიღებისა და ხელნაწერთა ისტორიის გათვალისწინებაც.
