ანტიკური ეპოქა (ძვ. წ. VI – ახ. წ. IV სს.) საქართველოს ისტორიის ერთ-ერთი ყველაზე დინამიკური პერიოდია. სწორედ ამ დროს ყალიბდება პირველი მსხვილი სახელმწიფოებრივი ერთეულები დასავლეთ და აღმოსავლეთ საქართველოში, ქვეყანა ერთვება გლობალურ გეოპოლიტიკურ პროცესებში და აკეთებს უმნიშვნელოვანეს არჩევანს ქრისტიანობის სახელმწიფო რელიგიად გამოცხადებით.
I. კოლხეთის სამეფო (დასავლეთ საქართველო)
ძვ. წ. VI საუკუნეში დასავლეთ საქართველოში (შავი ზღვის სანაპიროზე) ჩამოყალიბდა ძლიერი პოლიტიკური ერთეული — კოლხეთის სამეფო, რომელმაც დიდი როლი ითამაშა ანტიკური სამყაროს ეკონომიკასა და მითოლოგიაში.
1. ეკონომიკა და საზოგადოება
- მეტალურგია და ოქრო: კოლხეთი ცნობილი იყო ლითონის (განსაკუთრებით ოქროსა და რკინის) დამუშავების მაღალი ტექნოლოგიით. ბერძნული მითი არგონავტებსა და „ოქროს საწმისზე“ სწორედ კოლხეთის სიმდიდრესა და ოქროს მოპოვების ტრადიციას (მდინარეში ცხვრის ტყავით ოქროს მოპოვება) ეფუძნება.
- ფული: ძვ. წ. VI საუკუნიდან კოლხეთში იჭრებოდა ადგილობრივი ვერცხლის მონეტა — კოლხური თეთრი, რაც მაღალ განვითარებულ სავაჭრო-ეკონომიკურ ურთიერთობებზე მიუთითებს.
- მმართველობა: სამეფო დაყოფილი იყო ადმინისტრაციულ ერთეულებად, რომლებსაც სკეპტუხები (კვერთხისმტვირთველები) მართავდნენ.
2. ბერძნული კოლონიზაცია
ძვ. წ. VI საუკუნეში შავი ზღვის აღმოსავლეთ სანაპიროზე ბერძნებმა (მილეტელებმა) დააარსეს სავაჭრო-ეკონომიკური ახალშენები (კოლონიები): ფაზისი (ფოთი), დიოსკურია (სოხუმი), პიტიუნტი (ბიჭვინთა), გიენოსი (ოჩამჩირე).
- ბერძნებს კოლხეთიდან გაჰქონდათ: ხე-ტყე (გემთმშენებლობისთვის), სელი, ცვილი, ოქრო და მონები.
- შემოჰქონდათ: ზეითუნის ზეთი, ღვინო, ძვირფასი კერამიკა.
- მნიშვნელოვანია, რომ ბერძნებს კოლხეთში პოლიტიკური ძალაუფლება არ ჰქონიათ; მათი ახალშენები ადგილობრივ ხელისუფლებას (კოლხეთის მეფეს) ექვემდებარებოდა.
II. ქართლის (იბერიის) სამეფოს შექმნა
ძვ. წ. IV-III საუკუნეების მიჯნაზე, ალექსანდრე მაკედონელის ლაშქრობების შედეგად შეცვლილ გეოპოლიტიკურ ვითარებაში, აღმოსავლეთ საქართველოში დამოუკიდებელი სახელმწიფო ყალიბდება.
1. ფარნავაზის აჯანყება და ტახტზე ასვლა
ლეონტი მროველის „ცხოვრება ქართველთას“ მიხედვით, მაკედონელის სარდალმა, აზონმა, დაიპყრო ქართლი და სასტიკი ტირანია დაამყარა. ადგილობრივმა დიდგვაროვანმა — ფარნავაზმა, დასავლეთ საქართველოს (ეგრისის) მმართველის, ქუჯის დახმარებით და ჩრდილოეთკავკასიელთა თანადგომით, დაამარცხა აზონი (ძვ. წ. 302 წ.) და ქართლის პირველი მეფე გახდა.
2. ფარნავაზ I-ის რეფორმები (ძვ. წ. III ს.)
ფარნავაზმა უმნიშვნელოვანესი სახელმწიფოებრივი რეფორმები გაატარა:
- ადმინისტრაციული რეფორმა: ქვეყანა დაყო 8 საერისთავოდ და 1 სასპასპეტოდ (შიდა ქართლი). ერისთავები მეფეს ექვემდებარებოდნენ, ხოლო სპასპეტი (მთავარსარდალი) ერისთავებზე მაღლა იდგა.
- რელიგიური რეფორმა: მან შექმნა ერთიანი სახელმწიფო პანთეონი. მთავარ ღვთაებად გამოაცხადა არმაზი (რომელიც ხეთურ-მცირეაზიურ, სპარსულ და ადგილობრივ ელემენტებს აერთიანებდა) და მცხეთაში აღმართა მისი ოქროს კერპი.
- კულტურული რეფორმა: მემატიანის ცნობით, სწორედ ფარნავაზმა „განავრცო ენა ქართული“ და შექმნა ქართული მწიგნობრობა (დამწერლობა).
III. ურთიერთობა რომის იმპერიასთან
ძვ. წ. I საუკუნიდან საქართველო მსოფლიოს ორი ზეдержаვის — რომის იმპერიისა და პართიის (მოგვიანებით სასანიდური ირანის) დაპირისპირების ეპიცენტრში აღმოჩნდა.
1. პომპეუსის ლაშქრობა (ძვ. წ. 65 წელი)
რომაელმა სარდალმა გნეუს პომპეუსმა, მითრიდატე პონტოელისა და ტიგრან დიდის (სომხეთი) დამარცხების შემდეგ, ქართლში ილაშქრა, რადგან ქართლის მეფე არტაგი პონტოს მოკავშირე იყო.
- სასტიკი ბრძოლების შემდეგ დაიდო ზავი. ქართლის სამეფო გამოცხადდა „რომის მეგობარ და მოკავშირე“ სახელმწიფოდ, რაც რეალურად რომის ვასალობას ნიშნავდა, თუმცა ქვეყანამ დამოუკიდებლობა შეინარჩუნა. რომის მთავარი ინტერესი დარიალის ხეობის გაკონტროლება იყო (ჩრდილოელი მომთაბარეების შემოსევებისგან თავდასაცავად).
2. იბერიის გაძლიერება და ფარსმან II ქველი (ახ. წ. II საუკუნე)
ახ. წ. I-II საუკუნეებში ქართლის (იბერიის) სამეფო უკიდურესად გაძლიერდა და სომხეთის ტერიტორიის ნაწილიც შეიერთა. ამ გაძლიერების მწვერვალი მეფე ფარსმან II ქველის (ველმანქანის) ეპოქაა.
- ფარსმანმა რომის იმპერატორ ადრიანეს მიწვევა უარყო და დემონსტრაციულად დაუპირისპირდა მას.
- ვითარება შეიცვალა ახალი იმპერატორის, ანტონინუს პიუსის დროს. ფარსმან II დიდი ამალითა და ოჯახით ჩავიდა რომში. იმპერატორმა ცნო იბერიის გაფართოებული საზღვრები, ფარსმანს რომის ტაძარში მსხვერპლი შეაწირვინა და პატივისცემის ნიშნად, რომის ცენტრში ფარსმან II-ის ცხენოსანი ქანდაკება დაადგმევინა.
IV. ქრისტიანობის გავრცელება და სახელმწიფო რელიგიად გამოცხადება
ქრისტიანობის მიღება საქართველოს ისტორიაში ყველაზე მნიშვნელოვანი ცივილიზაციური, გეოპოლიტიკური და კულტურული არჩევანი იყო.
1. სამოციქულო ეპოქა (I საუკუნე)
ქართული ეკლესიის ტრადიციით, პირველ საუკუნეში საქართველოში (დასავლეთსა და სამხრეთ-დასავლეთში) იქადაგეს ქრისტეს მოციქულებმა: ანდრია პირველწოდებულმა, სიმონ კანანელმა (რომელიც ანაკოფიაშია დაკრძალული) და მატათამ. სწორედ ამიტომ ეწოდება საქართველოს ეკლესიას „სამოციქულო“.
2. წმინდა ნინოს შემოსვლა და გაქრისტიანება (IV საუკუნე)
IV საუკუნის დასაწყისში კაპადოკიიდან ქართლში შემოვიდა წმინდა ნინო. მისი ქადაგებითა და სასწაულმოქმედი მკურნალობით ჯერ დედოფალი ნანა მოინათლა.
- მირიან მეფის მოქცევა: ტრადიციის თანახმად, თხოთის მთაზე ნადირობისას მირიან მეფეს მზე დაუბნელდა. როდესაც არცერთმა წარმართულმა ღვთაებამ არ უშველა, მან „ნინოს ღმერთს“ შესთხოვა შველა. სინათლის დაბრუნების შემდეგ მირიანმა ირწმუნა ქრისტე.
- სახელმწიფო რელიგიად გამოცხადება: მირიან მეფემ რომის იმპერატორ კონსტანტინე დიდს სთხოვა მღვდლების გაგზავნა. 326 წელს (ზოგიერთი თანამედროვე გამოკვლევით 337 წელს) ქრისტიანობა ქართლში სახელმწიფო რელიგიად გამოცხადდა.
- გეოპოლიტიკური მნიშვნელობა: ამ აქტით ქართლმა საბოლოოდ აირჩია დასავლური (რომაულ-ბიზანტიური) გზა და მკვეთრად გაემიჯნა სასანიდურ ირანსა და მაზდეანობას.
