შუამდინარეთი, ანუ მესოპოტამია (ბერძნულად: „მდინარეებს შორის მოქცეული მიწა“), მდებარეობდა ახლო აღმოსავლეთში, მდინარეების — ტიგროსისა და ევფრატის აუზში (თანამედროვე ერაყის ტერიტორია). სწორედ აქ, ძვ. წ. IV ათასწლეულში, კაცობრიობის ისტორიაში პირველი ცივილიზაცია და სახელმწიფოები ჩაისახა.
აბიტურიენტებისთვის აუცილებელია შუამდინარეთის ისტორიის ქრონოლოგიური დაყოფა და თითოეული ეპოქის მთავარი მიღწევების ცოდნა.
1. შუმერული ქალაქ-სახელმწიფოები (ძვ. წ. IV-III ათასწლეულები)
შუამდინარეთის სამხრეთ ნაწილში დასახლებულმა შუმერებმა შექმნეს პირველი ცივილიზაცია. მათ არ ჰქონდათ ერთიანი, ცენტრალიზებული სახელმწიფო; ცხოვრობდნენ დამოუკიდებელ ქალაქ-სახელმწიფოებად.
- მთავარი ქალაქები: ურუქი, ური, ერიდუ, ლაგაში, ნიფური.
- მმართველობა: ქალაქს მართავდა მმართველი-ქურუმი — ენსი (ან ლუგალი), რომელიც ტაძრისა და ქალაქის უზენაესი ლიდერი იყო.
- უმთავრესი მიღწევები:
- დამწერლობა: შუმერებმა შექმნეს კაცობრიობის ისტორიაში პირველი დამწერლობა — ლურსმული (სოლისებრი) დამწერლობა, რომელსაც თიხის ფირფიტებზე კვეთდნენ.
- გამოგონებები: ბორბალი, საირიგაციო (სარწყავი) არხების სისტემა, გუთანი, თვლის 60-იანი სისტემა (საიდანაც მოდის საათის 60 წუთად და წრის 360 გრადუსად დაყოფა).
2. აქადის სამეფო (ძვ. წ. XXIV-XXII სს.)
ძვ. წ. 24-ე საუკუნეში, შუმერების ჩრდილოეთით მცხოვრებმა სემიტურმა ტომებმა გაძლიერება დაიწყეს. მათმა ლიდერმა, სარგონ დიდმა (სარგონ ძველმა), მოახერხა წარმოუდგენელი რამ:
- მან დაიპყრო შუმერული ქალაქ-სახელმწიფოები და შექმნა ისტორიაში პირველი ერთიანი, ცენტრალიზებული იმპერია — აქადის სამეფო.
- სარგონმა შექმნა პირველი მუდმივი, პროფესიული არმია, რამაც მას საშუალება მისცა საზღვრები ხმელთაშუა ზღვიდან სპარსეთის ყურემდე გაეფართოებინა.
- აქადური ენა გახდა რეგიონის საერთაშორისო დიპლომატიური ენა.
3. ბაბილონის სამეფო
აქადის დაცემის შემდეგ, შუამდინარეთის ახალ პოლიტიკურ და კულტურულ ცენტრად იქცა ქალაქი ბაბილონი („ღმერთების კარიბჭე“). ბაბილონის ისტორია ორ მნიშვნელოვან ეპოქად იყოფა:
ძველი ბაბილონი და ხამურაბი (ძვ. წ. XVIII საუკუნე)
ბაბილონის უდიდესი მეფე იყო ხამურაბი (ძვ. წ. 1792-1750 წწ.). მისი მთავარი მიღწევაა ხამურაბის კანონთა კრებული — მსოფლიოში ერთ-ერთი პირველი და უმნიშვნელოვანესი წერილობითი სამართლებრივი ძეგლი.
- კანონები ამოკვეთილი იყო შავ ბაზალტის სვეტზე.
- იგი ეფუძნებოდა ტალიონის პრინციპს: „თვალი თვალისა წილ, კბილი კბილისა წილ“ (სასჯელი ზუსტად უნდა შეესაბამებოდეს ჩადენილ დანაშაულს).
- კანონები იცავდა კერძო საკუთრებას და არეგულირებდა სავაჭრო, საოჯახო და სისხლის სამართლის საკითხებს, თუმცა ადამიანებს სოციალური ფენების მიხედვით ასხვავებდა (თავისუფალი კაცის მკვლელობა უფრო მკაცრად ისჯებოდა, ვიდრე მონის).
ახალი ბაბილონი (ძვ. წ. VII-VI სს.)
მეორე აღზევება ბაბილონმა მეფე ნაბუქოდონოსორ II-ის დროს განიცადა.
- მან აიღო იერუსალიმი, დაანგრია სოლომონის ტაძარი და ებრაელები ბაბილონში ტყვედ გადაასახლა („ბაბილონის ტყვეობა“).
- მანვე ააგო მსოფლიოს შვიდი საოცრებიდან ერთ-ერთი — ბაბილონის დაკიდებული ბაღები (თავისი ცოლისთვის, ამიტისისთვის) და დაასრულა ბაბილონის გოდოლის (მარდუქის ზიკურათის) მშენებლობა.
4. შუამდინარეთის რელიგია და კულტურა
- რელიგია: შუამდინარეთის მოსახლეობა პოლითეისტური (მრავალღმერთიანობა) იყო. მთავარი ღვთაებები იყვნენ: ანუ (ცის ღმერთი), ენლილი (მიწისა და ჰაერის ღმერთი), ეა (წყლის ღმერთი), იშთარი (სიყვარულისა და ომის ქალღმერთი) და მარდუქი (ბაბილონის მფარველი ღმერთი).
- ზიკურათი: შუამდინარული არქიტექტურის მთავარი ნიმუში. ეს იყო საფეხურებიანი, პირამიდის ფორმის უზარმაზარი სატაძრო კომპლექსი, რომლის მწვერვალზეც ღვთაების სამყოფელი იყო.
- გილგამეშის ეპოსი: მსოფლიო ლიტერატურის უძველესი შედევრი. ის მოგვითხრობს ურუქის მეფე გილგამეშისა და მისი მეგობრის, ენქიდუს თავგადასავალზე. ეპოსის მთავარი თემაა სიკვდილის შიში და უკვდავების ძიება. აქვეა აღწერილი დიდი წარღვნის უძველესი ვერსია, რომელმაც მოგვიანებით ბიბლიურ წარღვნის მითზეც მოახდინა გავლენა.
- მეცნიერება: ბაბილონელმა ქურუმებმა უდიდეს წარმატებებს მიაღწიეს ასტრონომიაში (შეადგინეს მთვარის კალენდარი, იწინასწარმეტყველეს დაბნელებები) და მათემატიკაში.
