თამარ მეფის მმართველობის წლები (1184-1213) საქართველოს ისტორიაში ცნობილია, როგორც „ოქროს ხანა“. ეს იყო პერიოდი, როდესაც ქვეყანამ მიაღწია თავისი პოლიტიკური, ეკონომიკური და კულტურული განვითარების მწვერვალს. თუმცა, ამ სიძლიერემდე მისასვლელად ახალგაზრდა მეფეს ურთულესი საშინაო და საგარეო ბარიერების გადალახვა მოუწია.
ეს მოკლე მიმოხილვა დაეხმარება აბიტურიენტებსა და ისტორიის მოყვარულებს, სისტემატიზებულად გაიაზრონ თამარის ეპოქის მთავარი მოვლენები.
ტახტზე ასვლა და საშინაო პოლიტიკური კრიზისი
თამარი საქართველოს ისტორიაში პირველი ქალი იყო, რომელიც მეფედ აკურთხეს. მამამისმა, გიორგი III-მ, ის ჯერ კიდევ თავის სიცოცხლეში, 1178 წელს თანამოსაყდრედ აკურთხა, რათა თავიდან აეცილებინა ტახტისთვის ბრძოლა. თუმცა, 1184 წელს გიორგი III-ის გარდაცვალების შემდეგ, დიდგვაროვნებმა თამარს ხელახლა კურთხევა მოსთხოვეს, რითაც ხაზი გაუსვეს თავიანთ ძალაუფლებას.
ყუთლუ-არსლანის დასის გამოსვლა
თამარის მმართველობის პირველივე წლებში, მეჭურჭლეთუხუცეს ყუთლუ-არსლანის მეთაურობით, დიდგვაროვნებმა წამოაყენეს უპრეცედენტო პოლიტიკური მოთხოვნა:
„კარავის“ დაარსება: მათ სურდათ ისანში დაედგათ „კარავი“ (პარლამენტის მსგავსი დაწესებულება), სადაც გადაწყდებოდა სახელმწიფო საქმეები.
მეფის უფლებების შეზღუდვა: მეფეს უნდა დაჰრჩენოდა მხოლოდ აღმასრულებელი ფუნქცია — ე.ი. დაემტკიცებინა და აღესრულებინა „კარავის“ მიღებული გადაწყვეტილებები.როგორ გადაწყდა კრიზისი? თამარმა გამოიჩინა უდიდესი დიპლომატიური უნარები. შეიარაღებული დაპირისპირების თავიდან ასაცილებლად, მან მეამბოხეებთან მოსალაპარაკებლად ორი პატივცემული ქალბატონი — ხუაშაქ ცოქალი და კრავაი ჯაყელი გაგზავნა. მოლაპარაკებების შედეგად, მეფემ შეინარჩუნა საკანონმდებლო უფლებები, მაგრამ დიდებულებმაც მიიღეს გარკვეული დათმობები (მაგალითად, მეფე მათ გარეშე მნიშვნელოვან გადაწყვეტილებებს აღარ იღებდა).
დინასტიური ქორწინებები
გიორგი რუსი (იური ბოგოლიუბსკი): დიდებულების არჩეული პირველი ქმარი (1185 წ.). ის კარგი მხედართმთავარი აღმოჩნდა, მაგრამ გამოირჩეოდა უარყოფითი თვისებებით. 2.5 წლის შემდეგ თამარმა ის ქვეყნიდან გააძევა. მოგვიანებით გიორგი რუსი ორჯერ შეეცადა საქართველოში შემოჭრას და ტახტის ხელში ჩაგდებას, მაგრამ დამარცხდა.
დავით სოსლანი: თამარის მეორე ქმარი, ოსეთში გაზრდილი ბაგრატიონი. ის იქცა საქართველოს ჯარის ბრწყინვალე სარდლად და ყველა დიდი გამარჯვების შემოქმედად.საგარეო პოლიტიკა: ბრძოლა რეგიონული ჰეგემონიისთვის
საშინაო პრობლემების მოგვარების შემდეგ, საქართველო აქტიურ შეტევით პოლიტიკაზე გადავიდა. ამ პერიოდში გაიმართა ორი გადამწყვეტი ბრძოლა, რომელთაც საბოლოოდ განამტკიცეს საქართველოს ბატონობა კავკასიასა და მახლობელ აღმოსავლეთში.
შამქორის ბრძოლა (1195 წ.)
მოწინააღმდეგე: აბუ-ბექრი (აზერბაიჯანის ათაბაგი). მან შეკრიბა დიდი კოალიციური ჯარი, რათა შეეჩერებინა საქართველოს გავლენის ზრდა.
მიმდინარეობა: დავით სოსლანის სარდლობით, ქართველთა ლაშქარი მოულოდნელად დაესხა თავს მტერს ქალაქ შამქორთან. ბრძოლა ქართველთა ბრწყინვალე გამარჯვებით დასრულდა. ქართველებმა აიღეს ქალაქი განძაც.
შედეგი: შამქორის გამარჯვებამ საბოლოოდ დაამტკიცა საქართველოს სამხედრო უპირატესობა რეგიონში.ბასიანის ბრძოლა (1203/1204 წ.)
მოწინააღმდეგე: რუმის სულთანი რუქნ ად-დინი. მას შემდეგ, რაც საქართველომ თითქმის მთელი კავკასია დაიმორჩილა, სულთანმა გადაწყვიტა საქართველოს განადგურება. მან თამარს შეურაცხმყოფელი წერილიც კი მისწერა და ისლამის მიღება მოსთხოვა.
მიმდინარეობა: ქართველთა ლაშქარი საიდუმლოდ, სწრაფი მარშით გაემართა ბასიანის ველისკენ. მოულოდნელი თავდასხმით მტრის ბანაკში პანიკა დაითესა და რუქნ ად-დინის მრავალრიცხოვანი არმია სრულად განადგურდა.
შედეგი: ამ გამარჯვებამ მცირე აზიაში თურქ-სელჩუკების ექსპანსია შეაჩერა და საქართველოს საზღვრები მაქსიმალურად გააფართოვა.ტრაპიზონის იმპერიის დაარსება (1204 წ.)
თამარის საგარეო პოლიტიკის გვირგვინი 1204 წელს შავი ზღვის სამხრეთ-აღმოსავლეთ სანაპიროზე განხორციელებული ოპერაცია იყო. როდესაც ჯვაროსნებმა კონსტანტინოპოლი აიღეს და ბიზანტიის იმპერია დასუსტდა, თამარმა ისარგებლა მომენტით.
ქართველთა ჯარმა დაიკავა ტრაპიზონი, სინოპი, ჰერაკლეა და სხვა ქალაქები. ამ ტერიტორიებზე დაარსდა ტრაპიზონის იმპერია, რომლის ტახტზეც თამარმა თავისი ნათესავები და საქართველოში გაზრდილი უფლისწულები — ალექსი და დავით კომნენოსები დასვა. ეს სახელმწიფო ფაქტობრივად საქართველოს გავლენის სფეროს წარმოადგენდა და მის სამხრეთ-დასავლეთ საზღვრებს იცავდა.
დასკვნა აბიტურიენტებისთვის
თამარ მეფის ეპოქის მთავარი მახასიათებლებია:
ძლიერი, ცენტრალიზებული მონარქია, რომელიც ითვალისწინებდა დიდგვაროვანთა (დარბაზის) აზრს.
მკვეთრად შეტევითი საგარეო პოლიტიკა და ისლამურ კოალიციებზე მოპოვებული ტაქტიკური გამარჯვებები (შამქორი, ბასიანი).
პანკავკასიური იმპერიის შექმნა (ნიკოფსიიდან დარუბანდამდე და ოსეთიდან არაგაწამდე), რომელიც კულტურულად და ეკონომიკურად რეგიონის ცენტრად იქცა.
