თბილისის დაარსებას ტრადიცია ვახტანგ გორგასალს უკავშირებს, თუმცა ქალაქის ისტორია ლეგენდაზე უფრო მრავალფენიანია. თბილისის ტერიტორიაზე დასახლება და სიმაგრე მეფის ეპოქამდეც არსებობდა. V საუკუნეში ქალაქის განვითარება ვახტანგის მმართველობას დაუკავშირდა, ხოლო დედაქალაქის გადმოტანა მისი მემკვიდრის პერიოდს მიეწერება.
თბილისის დაარსების ლეგენდა
გავრცელებული გადმოცემით, ვახტანგ გორგასალმა ნადირობისას თბილი წყაროები აღმოაჩინა და იქ ქალაქის აშენება გადაწყვიტა. ლეგენდას სხვადასხვა ვერსია აქვს. იგი ქართული კულტურული მეხსიერების ნაწილია, მაგრამ ნადირობის ამბავი არქეოლოგიური ფაქტისგან უნდა განვასხვავოთ.
სახელწოდება თბილისი თბილ წყაროებს უკავშირდება. აბანოთუბნის ბუნებრივი პირობები ქალაქის ისტორიული იერსახის მნიშვნელოვანი ნაწილია, თუმცა ერთი წყაროს ან ერთი ნადირობის ეპიზოდით ქალაქის წარმოშობის სრული ახსნა შეუძლებელია.
რა ვიცით ადრეული დასახლების შესახებ
ქართული ენციკლოპედიის ცნობით, თბილისის ტერიტორიაზე ციხე IV საუკუნეში უკვე არსებობდა. არქეოლოგიური აღმოჩენები და წერილობითი მასალა აჩვენებს, რომ მტკვრის ხეობაში ცხოვრება V საუკუნის ქალაქზე უფრო ადრე დაიწყო. დასახლების არსებობა და მისი პოლიტიკურ ცენტრად ჩამოყალიბება სხვადასხვა პროცესია.
ქალაქის ადგილმდებარეობა ბუნებრივ გზებსა და მდინარის გადასასვლელებს უკავშირდებოდა. თავდაცვითი მდებარეობა და მიმდებარე რეგიონებთან კავშირი ხელს უწყობდა მის მნიშვნელობას. კონკრეტული ნაგებობის დათარიღებისას ისტორიკოსები წერილობით და არქეოლოგიურ მონაცემებს ერთმანეთს ადარებენ.
ვახტანგ გორგასალი და ქალაქის განვითარება
V საუკუნეში ქართლის მეფე ვახტანგ I გორგასალი მმართველობის გაძლიერებისა და საგარეო გამოწვევების პირობებში მოქმედებდა. ქართული ენციკლოპედია მის ეპოქას თბილისის განაშენიანებასა და დედაქალაქის გადმოტანისთვის პირობების შექმნას უკავშირებს.
მემატიანეთა გადმოცემებში ვახტანგის სახელი ქალაქის ისტორიაში განსაკუთრებით გამორჩეულია. ამავე დროს, ქალაქის განვითარების პროცესი ერთჯერად გადაწყვეტილებამდე ვერ დაიყვანება: იგი მოიცავს დასახლების ზრდას, გამაგრებასა და პოლიტიკური ფუნქციის ცვლილებას.
როდის გახდა თბილისი დედაქალაქი
ტრადიციულად დედაქალაქის მცხეთიდან თბილისში გადმოტანა ვახტანგის მემკვიდრეს, დაჩის უკავშირდება და VI საუკუნის დასაწყისის კონტექსტში განიხილება. ზუსტი გარემოებების კვლევისას მნიშვნელოვანია წყაროების შექმნის დრო და მათი ცნობების შედარება.
მცხეთამ დედაქალაქის ფუნქციის შეცვლის შემდეგაც შეინარჩუნა რელიგიური და კულტურული მნიშვნელობა. თბილისი კი შემდგომ საუკუნეებში სხვადასხვა მმართველობისა და პოლიტიკური ცვლილების პირობებში მნიშვნელოვან ქალაქად რჩებოდა.
თბილისი მომდევნო საუკუნეებში
ქალაქის ისტორია მხოლოდ დაარსებით არ სრულდება. მოგვიანებით თბილისი არაბული მმართველობის ცენტრი გახდა, შემდეგ კი XI საუკუნის ბოლოდან ადგილობრივი უხუცესების მმართველობის პერიოდიც გაიარა. 1122 წელს დავით IV-მ ქალაქი აიღო.
თბილისის სხვადასხვა ეპოქის ერთმანეთისგან გამიჯვნა გვეხმარება დავინახოთ, როგორ იცვლებოდა მოსახლეობა, მმართველობა, სავაჭრო კავშირები და ქალაქის სივრცე. ლეგენდა ამ ისტორიის კულტურული ნაწილია, ხოლო წყაროების შედარება კონკრეტული მოვლენების შეფასებას ემსახურება.
ისტორიული კონტექსტი და წყაროების შეფასება
ქალაქის წარმოშობის შესახებ გადმოცემები სხვადასხვა დროს ჩაიწერა და შეიძლება ერთმანეთისგან განსხვავდებოდეს. ამიტომ სასარგებლოა დავაზუსტოთ, სად გვხვდება კონკრეტული ამბავი, როდის შეიქმნა ტექსტი და რამდენად ახლოს იყო ავტორი აღწერილ მოვლენებთან. მოგვიანებით ჩაწერილი ლეგენდაც ღირებულია კულტურული მეხსიერების შესასწავლად.
არქეოლოგიური მასალა სხვა ტიპის კითხვებს პასუხობს. ნაგებობის ნაშთი, ნივთი ან ფენა შეიძლება დასახლების არსებობასა და საქმიანობაზე მიუთითებდეს, მაგრამ დამოუკიდებლად ვერ დაადასტუროს ლეგენდის ყველა პერსონაჟი და დიალოგი. ისტორიკოსი სხვადასხვა მტკიცებულების შეჯერებით მუშაობს.
გოგირდოვანი წყაროები თბილისის ბუნებრივი გარემოს მნიშვნელოვანი ნაწილია. აბანოების უბანი გვახსენებს, როგორ შეიძლება ბუნებრივმა რესურსმა ქალაქის ყოველდღიურ ცხოვრებასა და სახელწოდებაზე იქონიოს გავლენა. ამავე დროს, დღევანდელი შენობების იერსახე ავტომატურად არ ასახავს V საუკუნის ქალაქს.
სხვადასხვა ეპოქაში ქალაქი აშენდა, დაზიანდა და ხელახლა განვითარდა. თბილისის ისტორიული გარემოს დათვალიერებისას სასარგებლოა თითოეული შენობის დათარიღება და იმის შემოწმება, რამდენად შემორჩა თავდაპირველი სახით. ქალაქის გეგმა საუკუნეების განმავლობაში იცვლებოდა.
დედაქალაქის ფუნქციის გადატანა არ ნიშნავს, რომ მანამდე მცხეთა ერთ დღეში დაკარგავდა ყველა მნიშვნელობას. პოლიტიკური, რელიგიური და ეკონომიკური ცენტრების როლი შეიძლება განსხვავდებოდეს. მცხეთისა და თბილისის შედარება აჩვენებს, როგორ იცვლებოდა ქართლის მმართველობის სივრცე.
ქართულ ტრადიციაში ვახტანგის წვლილი და დაჩის ეპოქასთან დაკავშირებული დედაქალაქის გადმოტანა ერთმანეთთან ახლოს, მაგრამ განსხვავებულ მოვლენებადაა წარმოდგენილი. კონკრეტული ქრონოლოგიის განსაზღვრისას ენციკლოპედიური მიმოხილვა და სპეციალური ისტორიული კვლევები ერთად უნდა წავიკითხოთ. რა არსებობდა თბილისის ტერიტორიაზე ვახტანგის ეპოქამდე? რას მოგვითხრობს ლეგენდა და რას გვაძლევს არქეოლოგიური მასალა? რით განსხვავდება ქალაქის განვითარება დედაქალაქის ფუნქციის მიღებისგან? ამ კითხვებზე პასუხი უფრო სასარგებლოა, ვიდრე მხოლოდ ერთი სახელისა და თარიღის დამახსოვრება.
მოსწავლეს შეუძლია ცხრილში ცალკე ჩაწეროს ტრადიცია და წყაროთი დადასტურებული ინფორმაცია. შემდეგ თითოეულ მტკიცებას მიუწეროს წყარო და მონიშნოს, სად რჩება გაურკვევლობა.
ადრეული თბილისის შესწავლაში სხვადასხვა სპეციალისტი მონაწილეობს: ისტორიკოსები წერილობით ცნობებს განიხილავენ, არქეოლოგები კი მატერიალურ ნაშთებს იკვლევენ. ორივე სახის ინფორმაცია შეიძლება არასრული იყოს. ამიტომ ახალი აღმოჩენა ან წყაროს განსხვავებული დათარიღება ისტორიული სურათის დაზუსტებას იწვევს. ლეგენდაში ნადირობის მოტივს საზოგადოებრივი მეხსიერების კვლევისთვის თავისი ღირებულება აქვს. იგი გვიჩვენებს, როგორ უყვებოდნენ მომდევნო თაობები ქალაქის წარსულს. ამავე დროს, დასახლების არსებობის დასადგენად არქეოლოგიური და წერილობითი მტკიცებულებებია საჭირო. თბილისის ისტორიასთან დაკავშირებულ წყაროებში ქალაქის ფუნქცია სხვადასხვა დროს სხვადასხვაგვარად ჩანს: დასახლება, ციხე, მმართველობის ცენტრი და მოგვიანებით დედაქალაქი ერთი და იგივე ცნებები არ არის. სასწავლო განხილვისას ეს ეტაპები ცალკე მოათავსეთ დროით ხაზზე და მიაწერეთ, რომელ წყაროს ეყრდნობით. თუ რომელიმე მოვლენის ზუსტი თარიღი უცნობია, საუკუნის ან მიახლოებითი პერიოდის მითითება უფრო გამართულია, ვიდრე დაუდასტურებელი წლის დასახელება. ასე ქალაქის ისტორია ლეგენდისადმი ინტერესსაც შეინარჩუნებს და წყაროების შესაძლებლობებსაც პატივს სცემს.
თანამედროვე თბილისის დათვალიერებისას ციხე, მდინარის გადასასვლელები და ძველი უბნები ქალაქის მრავალსაუკუნოვან განვითარებაზე ფიქრის საშუალებას იძლევა. თითოეული ობიექტის ასაკი ცალკე გადაამოწმეთ, რადგან დღემდე შემორჩენილი ნაგებობები სხვადასხვა ეპოქაშია აშენებული ან აღდგენილი.
ხშირად დასმული კითხვები
ვინ უკავშირდება თბილისის დაარსების ტრადიციას?
ქართული ტრადიცია ქალაქის დაარსებას ვახტანგ გორგასალს უკავშირებს.
თბილისის ტერიტორიაზე მანამდე დასახლება არსებობდა?
დიახ. ქართული ენციკლოპედია აღნიშნავს, რომ IV საუკუნეში აქ ციხე უკვე არსებობდა.
რას უკავშირდება ქალაქის სახელწოდება?
სახელწოდება თბილ წყაროებს უკავშირდება.
როდის გადაიტანეს დედაქალაქი თბილისში?
გადმოტანას ტრადიციულად ვახტანგის მემკვიდრის, დაჩის პერიოდს და VI საუკუნის დასაწყისს უკავშირებენ.
ნადირობის ამბავი დადასტურებული ისტორიული ფაქტია?
იგი ლეგენდური გადმოცემაა და არქეოლოგიური ან თანადროული წერილობითი მტკიცებულებისგან უნდა გაიმიჯნოს.
წყაროები
ქართული ენციკლოპედია: თბილისი; საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემია: ვახტანგ გორგასალი.
