თბილისის საამირო არაბთა მმართველობის პირობებში შექმნილი პოლიტიკური ერთეული იყო. იგი დაახლოებით VIII საუკუნის 30-იანი წლებიდან XI საუკუნის 80-იან წლებამდე არსებობდა. მოგვიანებით ქალაქში ძალაუფლება ადგილობრივმა უხუცესებმა გადაიბარეს, ხოლო 1122 წელს დავით IV-მ თბილისი აიღო. საამიროსა და თბილისის შემდგომი მმართველობის ერთ მოვლენად წარმოდგენა ზუსტ ქრონოლოგიას ფარავს.
როგორ შეიქმნა თბილისის საამირო
არაბთა ლაშქრობებმა სამხრეთ კავკასიაში ძალთა განაწილება შეცვალა. თბილისი მნიშვნელოვანი ადმინისტრაციული ცენტრი გახდა და ამირას ხელისუფლებამ სახალიფოს რეგიონულ მმართველობასთან დაკავშირებული ადგილი დაიკავა. ქართული ენციკლოპედიის მიხედვით, ამირა თავდაპირველად ემორჩილებოდა ვალის, რომელიც უფრო ფართო რეგიონს მართავდა.
საამიროს საწყისი ტერიტორია მხოლოდ ქალაქით არ შემოიფარგლებოდა. საუკუნეების განმავლობაში მისი საზღვრები იცვლებოდა და ქართული პოლიტიკური ერთეულების გაძლიერებასთან ერთად ვიწროვდებოდა. ამიტომ VIII საუკუნის ვითარება XI საუკუნის თბილისის მდგომარეობისგან უნდა განვასხვავოთ.
ამირა და სახალიფოს ხელისუფლება
ამირას ადმინისტრაციულ, საფინანსო და სამხედრო ამოცანებში მოხელეები ეხმარებოდნენ. ქალაქი რეგიონული მმართველობისა და ვაჭრობის მნიშვნელოვანი ცენტრი იყო. დროთა განმავლობაში ადგილობრივი მმართველები ცენტრალური ხელისუფლებისგან მეტი დამოუკიდებლობის მოპოვებას ცდილობდნენ.
ამ დაპირისპირების ერთ-ერთი ეპიზოდი IX საუკუნეს უკავშირდება. 853 წელს ხალიფას სარდალი ბუღა თურქი თბილისს შეესია. ქართული ენციკლოპედიის მიხედვით, ამირა ისჰაკ იბნ ისმაილი დამარცხდა და სიკვდილით დასაჯეს. ეპიზოდი აჩვენებს, რომ სახალიფოსა და ადგილობრივ ამირას შორის ურთიერთობა ყოველთვის მშვიდობიანი არ იყო.
ჯაფარიანები და საამიროს შემცირება
IX საუკუნის ბოლოდან XI საუკუნის 80-იან წლებამდე თბილისში ჯაფარიანთა საგვარეულო მმართველობდა. ამირები თანდათანობით უფრო დამოუკიდებელ პოლიტიკას ატარებდნენ. მონეტები და წერილობითი წყაროები მმართველობისა და პოლიტიკური კავშირების შესასწავლად მნიშვნელოვანი მასალაა.
ამავე პერიოდში ქართულ სამეფო-სამთავროებთან ურთიერთობა იცვლებოდა. საამირომ თანდათან დაკარგა ტერიტორიები და საბოლოოდ ქალაქითა და მისი შემოგარენით შემოიფარგლა. ამ პროცესს ერთი თარიღით ვერ ავხსნით: იგი რამდენიმე თაობის განმავლობაში მიმდინარეობდა.
ვინ ცხოვრობდა თბილისში
თბილისი სხვადასხვა კულტურისა და სარწმუნოების მქონე ადამიანების თანაცხოვრების ადგილი იყო. ქართული ენციკლოპედია აღნიშნავს, რომ საამიროში ძირითადად ქართველები ცხოვრობდნენ; ქალაქში ასევე არსებობდა მუსლიმური საზოგადოება და სხვა ჯგუფები. მოსახლეობის იდენტობა, რელიგია და პოლიტიკური მმართველობა ერთმანეთისგან გასარჩევი საკითხებია.
ქალაქის წარსულს მხოლოდ მეფეებისა და ბრძოლების ისტორია ვერ ამოწურავს. ვაჭრობა, ხელოსნობა, გადასახადები, რელიგიური ცხოვრება და მეზობელ რეგიონებთან კავშირები თბილისის ყოველდღიური ისტორიის ნაწილია. ამ საკითხების შესახებ არსებული ცნობების მოცულობა სხვადასხვა პერიოდისთვის განსხვავდება.
ამირების შემდეგ და 1122 წელი
ქართული ენციკლოპედიის მიხედვით, XI საუკუნის 80-იან წლებში ამირათა ხელისუფლების დასრულების შემდეგ ქალაქის მმართველობა ადგილობრივ უხუცესებს, წყაროებში „თბილელ ბერებს“, გადაეცათ. ამ მდგომარეობამ წინ უსწრო დავით IV-ის მიერ თბილისის აღებას.
1121 წლის დიდგორის გამარჯვების შემდეგ დავითმა თბილისი 1122 წელს აიღო. ქალაქი გაერთიანებული საქართველოს მნიშვნელოვან ცენტრად და დედაქალაქად იქცა. დამატებითი კონტექსტისთვის იხილეთ დიდგორის ბრძოლის შესახებ სტატია.
როგორ წავიკითხოთ წყაროები
ქართული, არაბული და სხვა წერილობითი წყაროები სხვადასხვა ავტორმა განსხვავებულ გარემოში შექმნა. მათ შეიძლება განსხვავებული მიზნები ჰქონოდათ და ერთსა და იმავე მოვლენას სხვადასხვა პერსპექტივიდან აღწერდნენ. ისტორიკოსები ცნობებს ერთმანეთს, მონეტებსა და არქეოლოგიურ მასალას ადარებენ.
მმართველობის საზღვრები რუკაზე მკაფიო ხაზებად ყოველთვის არ არსებობდა. პოლიტიკური გავლენა, ხარკის გადახდა და ადმინისტრაციული კონტროლი სხვადასხვა დროს განსხვავებულ მნიშვნელობას იძენდა. ამ მიზეზით გამარტივებული რუკა სასარგებლოა მხოლოდ მაშინ, თუ მისი თარიღი და შეზღუდვებიც მითითებულია.
ისტორიული კონტექსტი და წყაროების შეფასება
თბილისის საამიროს ხანგრძლივი ისტორია რამდენიმე მონაკვეთს მოიცავს. თავდაპირველად ამირას ხელისუფლება სახალიფოს რეგიონულ მმართველობას ექვემდებარებოდა. შემდეგ ადგილობრივი საგვარეულოების პოზიციები გაძლიერდა და ცენტრთან დამოკიდებულება შეიცვალა.
ამგვარი ცვლილება ერთ დღეში არ მომხდარა და თითოეული მმართველის პერიოდი ცალკე შესწავლას საჭიროებს. ქართული ენციკლოპედია შუაბიანთა მმართველობას IX საუკუნის პირველ ნახევარში, ხოლო შაიბანიანთა და ჯაფარიანთა პერიოდებს მომდევნო ეტაპებზე განიხილავს. ამ სახელების ცოდნასთან ერთად მნიშვნელოვანია დავინახოთ, როგორ იცვლებოდა ქალაქის კავშირი სახალიფოსთან და მეზობელ ქართულ ერთეულებთან.
მონეტაზე გამოსახული სახელი ან წარწერა მკვლევრებს ეხმარება ხელისუფლების ფორმალური აღიარებისა და ადგილობრივი მმართველის პოზიციის შესწავლაში. თუმცა მონეტა ერთ საკითხზე გვაძლევს ცნობას და მთელ პოლიტიკურ ურთიერთობას დამოუკიდებლად ვერ ხსნის. მისი დათარიღება, აღმოჩენის ადგილი და სხვა წყაროებთან შედარება აუცილებელია.
ქართული ენციკლოპედიის მიხედვით, X საუკუნეში ჯაფარიანმა ამირებმა მონეტებზე ხალიფის სახელთან ერთად საკუთარი სახელების აღნიშვნაც დაიწყეს. ეს მაგალითი სასარგებლოა ფორმალური უზენაესობისა და ადგილობრივი პოლიტიკური დამოუკიდებლობის განსხვავების განსახილველად. თბილისის ისტორია ქართლისა და მიმდებარე რეგიონებისგან იზოლირებულად არ განვითარებულა.
ქალაქთან დაკავშირებული იყო სავაჭრო გზები, ციხეები და სასოფლო ტერიტორიები. მმართველობის ცვლილება გავლენას ახდენდა გადასახადებსა და ძალაუფლების განაწილებაზე, თუმცა მოსახლეობის ყოველდღიური ცხოვრება მხოლოდ სამეფო ქრონიკებით ვერ აღდგება. ქართველი სამეფოებისა და საამიროს ურთიერთობა სხვადასხვა დროს დაპირისპირებასა და პოლიტიკური გავლენის ცვლილებას მოიცავდა.
XI საუკუნის ბოლოს ქალაქის უხუცესთა მმართველობა აჩვენებს, რომ 1122 წლამდე თბილისის ისტორია მხოლოდ ამირის ხელისუფლების უწყვეტი გაგრძელება არ ყოფილა. სწავლისას გამოყავით პოლიტიკური მმართველობა და ქალაქის მოსახლეობის შემადგენლობა. პოლიტიკური ერთეულის სახელწოდება თავისთავად არ ნიშნავს, რომ მისი ყველა მცხოვრები ერთ ენაზე საუბრობდა ან ერთ სარწმუნოებას მისდევდა.
შეადარეთ საამიროს წარმოქმნა, ამირათა ხელისუფლების დასრულება და დავით IV-ის მიერ ქალაქის აღება. შემდეგ ახსენით, რატომ არ არის ეს მოვლენები ერთი და იგივე.
საამიროს შესწავლისას კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი კითხვაა, როგორ იცვლებოდა ქალაქისა და მიმდებარე სოფლების ურთიერთობა. შუა საუკუნეების ქალაქი საკვებით, ხელოსნური მასალითა და სავაჭრო გზებით მის გარშემო არსებულ სივრცეს უკავშირდებოდა. ამ ურთიერთობების დეტალები ყველა პერიოდისთვის ერთნაირი სიზუსტით ცნობილი არ არის. ამიტომ ზოგადი სურათი კონკრეტული დოკუმენტებით უნდა შემოწმდეს. თბილისის ისტორიის მოგვიანებითი ეტაპები ერთმანეთისგან გამიჯნეთ: ამირათა მმართველობა, უხუცესთა პერიოდი და დავითის მიერ ქალაქის აღება. თითოეულ ეტაპს განსხვავებული პოლიტიკური პირობები ჰქონდა.
ხშირად დასმული კითხვები
როდის შეიქმნა თბილისის საამირო?
ქართული ენციკლოპედია მის დასაწყისს დაახლოებით VIII საუკუნის 30-იან წლებს უკავშირებს.
თბილისს ვინ მართავდა?
საამიროს ამირა მართავდა; XI საუკუნის 80-იანი წლების შემდეგ ქალაქის მმართველობა ადგილობრივ უხუცესებზე გადავიდა.
როდის აიღო დავით აღმაშენებელმა თბილისი?
დავით IV-მ თბილისი 1122 წელს აიღო.
საამიროს ტერიტორია ყოველთვის მხოლოდ თბილისი იყო?
არა. მისი ფარგლები დროთა განმავლობაში შემცირდა.
რა მოხდა 853 წელს?
ბუღა თურქის ლაშქრობისას თბილისის ამირა ისჰაკ იბნ ისმაილი დამარცხდა და სიკვდილით დასაჯეს.
წყაროები
ქართული ენციკლოპედია: თბილისის საამირო; Encyclopaedia Iranica: საქართველოს ისტორია.
