უკრაინული სამზარეულო: 12 კერძი და ტრადიციული რეცეპტები

უკრაინული სამზარეულო მხოლოდ წითელი ბორში არ არის. ეს არის მრავალფეროვანი კულინარიული ტრადიცია, რომელშიც მნიშვნელოვანი ადგილი უკავია ჭარხალს, კომბოსტოს, კარტოფილს, მარცვლეულს, სოკოს, ხორცს, რძის პროდუქტებსა და სეზონურ ხილს. უკრაინის სხვადასხვა მხარეში კერძების მომზადების მეთოდიც განსხვავებულია: კარპატებში სიმინდის ფაფას და ყველს ხშირად შეხვდებით, ცენტრალურ რეგიონებში კი განსაკუთრებით პოპულარულია ცომეული და შიგთავსიანი კერძები.

თუ გსურთ გაიგოთ, რომელი უკრაინული კერძები უნდა გასინჯოთ პირველად და რისი მომზადება შეიძლება სახლში, ამ გზამკვლევში ნახავთ 12 ტრადიციულ კერძს, ბორშისა და ვარენიკების მარტივ რეცეპტებს, სადღესასწაულო საკვების ისტორიას და განსხვავებებს რეგიონებს შორის.

რით გამოირჩევა უკრაინული სამზარეულო?

უკრაინული კერძების გემო ხშირად აგებულია რამდენიმე მარტივ კომბინაციაზე: ბოსტნეულის სიტკბო, მწნილი ან მსუბუქი მჟავიანობა, ნიორი, კამა, არაჟანი და ნელა მომზადებული ხორცი. მნიშვნელოვანი ადგილი უკავია ხორბლისა და წიწიბურას ნაწარმს, ფერმენტირებულ ბოსტნეულს და შინაურ ცომეულს. ზამთრისთვის პროდუქტების შენახვა, მაგალითად კომბოსტოს დამჟავება და სოკოს დამარილება, კულინარიული ტრადიციის ერთ-ერთი ნაწილია.

უკრაინული ინსტიტუტის პროექტი „Ukraine. Food & History“ ხაზს უსვამს, რომ უკრაინული სამზარეულო რეგიონულ, სეზონურ და ოჯახურ ტრადიციებთან ერთად მეზობელი კულტურების გავლენითაც ჩამოყალიბდა. ამიტომ ერთი კონკრეტული რეცეპტის „ერთადერთ სწორ ვერსიად“ გამოცხადება ყოველთვის არასწორი იქნება.

12 ყველაზე ცნობილი უკრაინული კერძი

1. ბორში (борщ) — ჭარხლის არომატული წვნიანი

ბორში უკრაინული სამზარეულოს ერთ-ერთი მთავარი სიმბოლოა. კლასიკურ წითელ ვერსიაში ხშირად იყენებენ ჭარხალს, კომბოსტოს, კარტოფილს, სტაფილოს, ხახვს, პომიდორსა და ხორცის ან ბოსტნეულის ბულიონს. გემოს სიმკვეთრისთვის ემატება ნიორი, კამა და მცირე რაოდენობის მჟავე ინგრედიენტი. სუფრაზე მას ხშირად არაჟნითა და ნიორიანი პამპუშკებით მიირთმევენ.

2022 წლის 1 ივლისს UNESCO-მ უკრაინული ბორშის მომზადების კულტურა არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის გადაუდებელი დაცვის ნუსხაში შეიტანა. ეს აღიარება ეხება უკრაინაში ბორშის მომზადებასთან დაკავშირებულ ცოდნას, სოციალურ ურთიერთობებსა და ტრადიციებს. UNESCO არ აცხადებს, რომ მსგავსი კერძის მომზადების უფლება მხოლოდ ერთ ქვეყანას ეკუთვნის.

2. ვარენიკები (вареники) — შიგთავსიანი მოხარშული ცომეული

ვარენიკები ნახევარმთვარის ფორმის ცომის პატარა ნაჭრებია, რომლებსაც კარტოფილითა და ხახვით, ხაჭოს მსგავსი ყველით, კომბოსტოთი ან ალუბლით ავსებენ. მარილიან ვარენიკებს ხშირად არაჟნითა და მოშუშული ხახვით მიირთმევენ, ტკბილ ვარიანტებს კი კენკრა და შაქარი უხდება. ხინკლისგან განსხვავებით, ვარენიკი ჩვეულებრივ მცირე ზომის, ბრტყელი და სხვადასხვა სახის შიგთავსით მზადდება.

3. გოლუბცი (голубці) — კომბოსტოში გახვეული შიგთავსი

გოლუბცი არის კომბოსტოს ფოთოლში გახვეული ბრინჯისა და ხორცის, სოკოს ან ბოსტნეულის შიგთავსი. მას ხშირად ტომატის სოუსში, ზოგჯერ არაჟნითაც, დაბალ ცეცხლზე თუშავენ. ქართულ სამზარეულოში მსგავსი იდეა გვხვდება ტოლმის რეცეპტში, თუმცა სანელებლების, სოუსისა და მომზადების წესის მიხედვით ეს კერძები ყოველთვის ერთნაირი არ არის.

4. დერუნები (деруни) — ხრაშუნა კარტოფილის ბლინები

დერუნები მზადდება უმი, წვრილად გახეხილი კარტოფილით, ხახვითა და მცირე რაოდენობის შემკვრელი ინგრედიენტებით. თხელ ნაჭრებს ტაფაზე წვავენ, ვიდრე გარედან ოქროსფერი ქერქი არ გაუჩნდება. ჩვეულებრივ მიირთმევენ არაჟანთან, სოკოს სოუსთან ან მწვანილთან ერთად. კარგი დერუნის მთავარი საიდუმლო გახეხილი კარტოფილიდან ზედმეტი სითხის მოცილებაა.

5. პამპუშკები (пампушки) — რბილი ნიორიანი ფუნთუშები

პამპუშკები პატარა, ფაფუკი, საფუვრიანი ფუნთუშებია, რომლებსაც გამოცხობის შემდეგ ნივრის, ზეთისა და მწვანილის ნაზავს უსვამენ. განსაკუთრებით კარგად უხდება ცხელ ბორშს. უკრაინული პამპუშკი ქართული თონის პურისგან განსხვავდება როგორც ფორმით, ისე ცომის დამუშავებითა და მირთმევის წესით. ქართული ტრადიციების შესადარებლად იხილეთ ქართული პურის სახეობები.

6. ბანოში (банош) — ჰუცულური სიმინდის კერძი

ბანოში უკრაინის კარპატების, განსაკუთრებით ჰუცულური კულინარიის, ცნობილი კერძია. სიმინდის ღერღილს ან ფქვილს არაჟანში ან ნაღებთან ერთად ხარშავენ, სანამ ნაზი, სქელი მასა არ მიიღება. ზემოდან ხშირად აყრიან ბრინძას ტიპის მარილიან ყველს, შემწვარ სოკოს ან ხორცის ხრაშუნა ნაჭრებს. თავისი სტრუქტურით სიმინდის ფაფას ჰგავს, მაგრამ არაჟნის გამოყენება განსხვავებულ გემოს ქმნის.

7. ჰალუშკები (галушки) — ცომის მოხარშული ნაჭრები

ჰალუშკები რბილი ცომის პატარა ნაჭრებია, რომლებიც წყალში ან ბულიონში იხარშება. პოპულარულია პოლტავის რეგიონთან დაკავშირებული ვერსიები, რომლებსაც შემწვარი ხახვი, სოკო, ხორცი ან არაჟანი შეიძლება დაემატოს. ვარენიკებისგან განსხვავებით, ჰალუშკებს, ჩვეულებრივ, შიგთავსი არ აქვს.

8. კაპუსნიაკი (капусняк) — კომბოსტოს წვნიანი

კაპუსნიაკის საფუძველია ახალი ან დამჟავებული კომბოსტო, რომელსაც კარტოფილს, სტაფილოს, ხახვსა და ხშირად მარცვლეულს ან ხორცს უმატებენ. დამჟავებული კომბოსტო წვნიანს გამორჩეულ სიმჟავეს ანიჭებს. ეს კერძი განსაკუთრებით უხდება ცივ სეზონს და ოჯახურ სუფრას.

9. სალო (сало) — დამარილებული ღორის ქონი

სალო, ანუ ღორის დამარილებული ან დამწიფებული ცხიმოვანი ფენა, უკრაინულ კვების კულტურაში ტრადიციული პროდუქტია. მას თხელ ნაჭრებად ჭრიან და ჭვავის პურთან, ნიორთან, ხახვთან ან მწნილთან ერთად მიირთმევენ. არსებობს სხვადასხვა სანელებლით მომზადებული და შებოლილი ვერსიებიც. სალო ყველასთვის შესაფერისი არ არის, მაგრამ უკრაინული კულინარიის შესახებ საუბარში მისი გამოტოვება რთულია.

10. სირნიკები (сирники) — ხაჭოს პატარა ბლინები

სირნიკები ტკბილი ან ოდნავ ტკბილი ხაჭოს მასისგან მზადდება. ხაჭოს ემატება კვერცხი, მცირე რაოდენობის ფქვილი და სურვილისამებრ შაქარი, შემდეგ კი პატარ-პატარა ბლინებად იწვება. მათ საუზმეზე ან დესერტად არაჟნით, მურაბით, თაფლით და კენკრით მიირთმევენ.

11. კუტია (кутя) — სადღესასწაულო მარცვლეულის კერძი

კუტია ტრადიციული სადღესასწაულო კერძია, რომელიც ხშირად მოხარშული ხორბლით, ყაყაჩოს თესლით, თაფლითა და ნიგვზით მზადდება. ის განსაკუთრებულ ადგილს იკავებს საშობაო სუფრაზე. მისი შემადგენლობა და სიმბოლური მნიშვნელობა რეგიონებისა და ოჯახების მიხედვით შეიძლება განსხვავდებოდეს.

12. ნალისნიკები (налисники) — თხელი შიგთავსიანი ბლინები

ნალისნიკები თხელი ბლინებია, რომლებსაც ხშირად ტკბილი ყველის, ხაჭოს ან სხვა შიგთავსით ახვევენ. შემდეგ შეიძლება ტაფაზე ოდნავ შეიბრაწოს ან ღუმელში არაჟნით გამოცხვეს. ისინი ხშირად გვხვდება როგორც ოჯახურ სადილზე, ისე სტუმრების მისაღებ სუფრაზე.

უკრაინული კერძების შედარება

უკრაინული ბორშის რეცეპტი სახლში

ქვემოთ მოცემულია წითელი ბორშის პრაქტიკული ოჯახური ვერსია 4–6 ულუფისთვის. უკრაინაში ბორშის მრავალი რეგიონული რეცეპტი არსებობს, ამიტომ ეს არის ერთ-ერთი მისაღები მეთოდი და არა ერთადერთი ავთენტური ვარიანტი.

ინგრედიენტები (4–6 ულუფა)

• 2 საშუალო ჭარხალი;
• 250 გ კომბოსტო და 3 საშუალო კარტოფილი;
• 1 სტაფილო და 1 დიდი ხახვი;
• 2 სუფრის კოვზი ტომატის პასტა;
• 1.8–2 ლიტრი ხორცის ან ბოსტნეულის ბულიონი;
• 2 სუფრის კოვზი მზესუმზირის ზეთი;
• 2 კბილი ნიორი, დაფნის ფოთოლი, მარილი და შავი პილპილი;
• 1 ჩაის კოვზი ლიმონის წვენი, სურვილისამებრ;
• კამა და არაჟანი მირთმევისთვის.

მომზადების ეტაპები

1. გაასუფთავეთ ჭარხალი და სტაფილო, შემდეგ გახეხეთ ან თხელ ჩხირებად დაჭერით. ხახვი წვრილად დაკეპეთ.
2. ქვაბში გააცხელეთ ბულიონი. ჩაყარეთ კუბებად დაჭრილი კარტოფილი და ხარშეთ დაახლოებით 8–10 წუთი.
3. ცალკე ტაფაზე ხახვი და სტაფილო 4–5 წუთი მოშუშეთ. დაამატეთ ჭარხალი და ტომატის პასტა, ჩაასხით ცოტა ბულიონი და ნელ ცეცხლზე კიდევ 8–10 წუთი გააჩერეთ.
4. ქვაბში ჩაყარეთ წვრილად დაჭრილი კომბოსტო. რამდენიმე წუთის შემდეგ დაამატეთ ტაფის ბოსტნეულის ნაზავი და დაფნის ფოთოლი.
5. ხარშეთ კიდევ 10–15 წუთი, სანამ ყველა ბოსტნეული დარბილდება. ბოლოს დაუმატეთ ნიორი, მარილი, პილპილი და სურვილისამებრ ცოტა ლიმონის წვენი.
6. გამორთვის შემდეგ ბორში 10–15 წუთით დაასვენეთ. მიირთვით კამითა და არაჟნით, სასურველია ნიორიან პამპუშკებთან ერთად.

თუ ხორციანი ბორში გსურთ, წინასწარ მოამზადეთ კარგად მოხარშული საქონლის ან ღორის ხორცის ბულიონი და ხორცი დაჭრილი დაამატეთ წვნიანს. ვეგეტარიანული ვარიანტისთვის გამოიყენეთ ბოსტნეულის ბულიონი, სოკო ან ლობიო. ბორშის ფერის შესანარჩუნებლად ჭარხალი ზედმეტად დიდხანს არ ხარშოთ და მჟავე ინგრედიენტი მცირე რაოდენობით დაუმატეთ.

ვარენიკების რეცეპტი კარტოფილის შიგთავსით

ვარენიკების ეს მარტივი რეცეპტი დაახლოებით 25–30 ცალ პატარა ცომეულს მოგცემთ. რაოდენობა დამოკიდებულია ცომის სისქესა და ფორმაზე.

რა დაგჭირდებათ?

• ცომისთვის: 400 გ ფქვილი, დაახლოებით 200 მლ თბილი წყალი, 2 სუფრის კოვზი ზეთი და ნახევარი ჩაის კოვზი მარილი;
• შიგთავსისთვის: 500 გ კარტოფილი, 1–2 ხახვი, მარილი და პილპილი;
• მირთმევისთვის: არაჟანი, მოშუშული ხახვი და სურვილისამებრ კამა.

როგორ მოვამზადოთ ვარენიკები?

1. ფქვილი, წყალი, ზეთი და მარილი აურიეთ, მოზილეთ რბილი და ელასტიკური ცომი. დააფარეთ და დაახლოებით 20–30 წუთით დაასვენეთ.
2. კარტოფილი მოხარშეთ და დაჭყლიტეთ. ხახვი ცალკე მოშუშეთ და შეურიეთ კარტოფილს; შეაზავეთ მარილითა და პილპილით. შიგთავსი ოდნავ გააგრილეთ.
3. ცომი 2–3 მმ სისქეზე გააბრტყელეთ და ჭიქით მრგვალი ფირფიტები ამოჭერით.
4. თითოეული ფირფიტის შუაში ჩადეთ ცოტაოდენი შიგთავსი. გადაკეცეთ ნახევარმთვარედ და კიდეები მჭიდროდ შეაწებეთ.
5. ვარენიკები ჩაყარეთ მსუბუქად მდუღარე მარილიან წყალში. ზედაპირზე ამოსვლის შემდეგ, ზომის მიხედვით, კიდევ დაახლოებით 2–4 წუთი ხარშეთ, სანამ ცომი სრულად მოიხარშება.
6. ამოიღეთ, სურვილისამებრ ცოტაოდენი კარაქი დაუმატეთ და არაჟნით ან შემწვარი ხახვით მიირთვით.

ვარენიკები შეიძლება წინასწარ მოამზადოთ და გაუხარშავად გაყინოთ. გასაყინად ჯერ ერთ ფენად გააწყვეთ, რომ ერთმანეთს არ მიეკრას, შემდეგ კონტეინერში ან პაკეტში გადაიტანეთ. გაყინული ვარენიკები პირდაპირ მდუღარე წყალში ჩაყარეთ და საჭიროებისამებრ ოდნავ უფრო დიდხანს ხარშეთ.

დერუნები სწრაფად: კარტოფილის ბლინების რეცეპტი

4 ულუფისთვის გახეხეთ 600 გ კარტოფილი და 1 პატარა ხახვი, მოშორეთ ზედმეტი სითხე. დაამატეთ 1 კვერცხი, 1–2 სუფრის კოვზი ფქვილი, მარილი და პილპილი. კარგად აურიეთ და მასა მცირე ულუფებად ჩადეთ წინასწარ გაცხელებულ, ზეთიან ტაფაზე. საშუალო ცეცხლზე თითოეული მხარე დაახლოებით 3–4 წუთი შეწვით, სანამ გარედან ოქროსფერი და შიგნით კარგად მომზადებული იქნება. მიირთვით არაჟნითა და კამით.

სასარგებლო რჩევა: თუ კარტოფილის მასა ძალიან სველია, ბლინები ნაკლებად ხრაშუნა გამოდის. ხოლო ზედმეტი ფქვილი დერუნებს მძიმე ტექსტურას აძლევს. საუკეთესო შედეგისთვის ორივე ზომიერად გამოიყენეთ.

უკრაინის რეგიონული კულინარიული ტრადიციები

კარპატები და დასავლეთ უკრაინა

კარპატების მთიან რეგიონებში მნიშვნელოვანი ადგილი უჭირავს სიმინდს, რძის პროდუქტებს, სოკოსა და ადგილობრივ ყველს. ამის კარგი მაგალითია ჰუცულური ბანოში. დასავლეთ უკრაინაში ასევე შეხვდებით ცენტრალური ევროპის სამზარეულოებთან დაკავშირებულ მრავალ ტრადიციას, თუმცა ადგილობრივი ოჯახები ერთსა და იმავე კერძებს განსხვავებულად ამზადებენ.

ცენტრალური უკრაინა და პოლტავის მხარე

ცენტრალურ რეგიონებში ფართოდ არის გავრცელებული ბორშის, ვარენიკების, გოლუბცისა და ჰალუშკების ადგილობრივი ვერსიები. სოფლის მეურნეობასთან დაკავშირებული მარცვლეული, ბოსტნეული და რძის პროდუქტები მნიშვნელოვან როლს თამაშობდა როგორც ყოველდღიურ, ისე სადღესასწაულო კვებაში.

სამხრეთი და შავი ზღვისპირეთი

შავი ზღვისპირეთის კულინარიულ ტრადიციებში უფრო თვალსაჩინოა თევზი, ბადრიჯანი, წიწაკა და სავაჭრო ქალაქების მრავალკულტურული გავლენა. ეს უკრაინული სამზარეულოს მრავალფეროვნების კიდევ ერთი მაგალითია: ტრადიციები არც მხოლოდ ბორშით შემოიფარგლება და არც ერთი გეოგრაფიული არეალით.

უკრაინის რეგიონებისა და კულტურის შესახებ დამატებითი ინფორმაციისთვის იხილეთ Fabula.ge-ის სტატია უკრაინა: ისტორია, კულტურა, ომი და მომავალი.

რას მიირთმევენ უკრაინაში დღესასწაულებზე?

საშობაო სუფრასთან ხშირად ასოცირდება კუტია და უზვარი — გამხმარი ხილისგან მომზადებული სასმელი. ოჯახური და რეგიონული წესების მიხედვით, საშობაო საღამოს შეიძლება თორმეტი სამარხვო კერძი მოამზადონ. აღდგომის პერიოდში კი გავრცელებულია სადღესასწაულო პური, მათ შორის პასკა, კვერცხი და სხვა ოჯახური კერძები.

სადღესასწაულო კერძებს მხოლოდ გემო არ განსაზღვრავს. რეცეპტები ხშირად დაკავშირებულია სტუმართმოყვარეობასთან, ოჯახის შეკრებასთან და უფროსი თაობიდან ახალგაზრდებისთვის სამზარეულოს ცოდნის გადაცემასთან. უკრაინული ბორშის მომზადების კულტურის UNESCO-ს აღიარებაც, სხვა საკითხებთან ერთად, სწორედ ამ სოციალურ მნიშვნელობას უსვამს ხაზს.

რა აქვთ საერთო უკრაინულ და ქართულ სამზარეულოებს?

ორივე სამზარეულოში მნიშვნელოვანია ოჯახური სუფრა, ახალი მწვანილი, ცომეული და სეზონური ინგრედიენტები. მაგალითად, გოლუბცისა და ტოლმის შესადარებლად საინტერესოა, როგორ იყენებენ კომბოსტოს ფოთოლს შიგთავსის შესაფუთად. უკრაინული პამპუშკები და ქართული პურეული კი განსხვავებული ტექნიკით მზადდება, მაგრამ ორივე ხშირად სხვა კერძს ახლავს.

მსგავსება არ ნიშნავს, რომ კერძებს აუცილებლად საერთო, ერთი ქვეყნისგან მომდინარე წარმომავლობა აქვს. აღმოსავლეთ ევროპისა და კავკასიის კულინარიული სივრცეები მრავალსაუკუნოვან კონტაქტებსა და ადგილობრივ განვითარებას აერთიანებს. სხვა რეგიონული ტრადიციების გასაცნობად იხილეთ აჭარული სამზარეულოს გზამკვლევი.

ხშირად დასმული კითხვები

რომელია უკრაინული სამზარეულოს ყველაზე ცნობილი კერძი?

ყველაზე ცნობილ კერძად ხშირად ბორშს მიიჩნევენ. უკრაინაში მისი სხვადასხვა რეგიონული და ოჯახური რეცეპტი არსებობს. ფართოდ ცნობილია ასევე ვარენიკები, გოლუბცი, დერუნები და პამპუშკები.

არის ბორში მხოლოდ უკრაინული კერძი?

ბორშის სხვადასხვა ვერსია რამდენიმე აღმოსავლეთევროპულ ქვეყანაში მზადდება. UNESCO-მ 2022 წელს უკრაინული ბორშის მომზადების კულტურა უკრაინის არამატერიალური მემკვიდრეობის გადაუდებელი დაცვის ნუსხაში შეიტანა; ეს აღიარება კერძზე ექსკლუზიურ საკუთრებას არ ნიშნავს.

რით განსხვავდება ვარენიკები პელმენებისგან?

ვარენიკებს ხშირად უფრო დიდი, ნახევარმთვარის ფორმა აქვს და შეიძლება კარტოფილით, ყველით, კომბოსტოთი ან ალუბლით იყოს შევსებული. პელმენების გავრცელებული ვარიანტი კი უფრო პატარაა და ჩვეულებრივ უმი დაფქული ხორცის შიგთავსით მზადდება. ორივე კერძს არაერთი რეგიონული ვერსია აქვს.

რომელი უკრაინული კერძის მომზადებაა ყველაზე მარტივი?

დამწყებთათვის ერთ-ერთი ყველაზე მარტივი არჩევანია დერუნები — გახეხილი კარტოფილის ბლინები. მცირე რაოდენობის ინგრედიენტები სჭირდება და დაახლოებით ნახევარ საათში შეგიძლიათ მოამზადოთ. სირნიკებიც მარტივი ვარიანტია, თუ შესაბამისი ხაჭო გაქვთ.

რომელი უკრაინული კერძებია უხორცო?

ბოსტნეულის ბულიონით მომზადებული ბორში, კარტოფილის ვარენიკები, დერუნები, სოკოს გოლუბცი და ზოგიერთი კაპუსნიაკი უხორცოდ შეიძლება მომზადდეს. თუმცა კონკრეტული რეცეპტი გადაამოწმეთ, რადგან ბევრ ტრადიციულ ვერსიას ხორცი, ქონი ან ცხოველური ბულიონი ემატება.

რა არის უკრაინული კუტია?

კუტია სადღესასწაულო მარცვლეულის კერძია, რომელსაც ხშირად ხორბლის, თაფლის, ყაყაჩოსა და ნიგვზისგან ამზადებენ. ის განსაკუთრებით დაკავშირებულია უკრაინულ საშობაო ტრადიციებთან.

წყაროები და დამატებითი საკითხავი

• UNESCO — Culture of Ukrainian borscht cooking: ბორშის მომზადების კულტურის ისტორია და 2022 წლის რეგისტრაცია.
• UNESCO — Ukrainian borscht and urgent safeguarding: ბორშის სოციალური მნიშვნელობა და სხვადასხვა ქვეყნის კულინარიული ტრადიციების თანაარსებობა.
• Ukrainian Institute — Ukraine. Food & History: რეგიონული კულინარია, ისტორია, ადგილობრივი პროდუქტები და ტრადიციები.
• Ohio State University — Food in Central Ukraine: ბორშის, ვარენიკებისა და ცენტრალური უკრაინის საკვების აღწერა.

მასალა მომზადებულია 2026 წლის 29 ოქტომბერს. რეცეპტები განკუთვნილია სახლის პირობებში მოსამზადებლად; ინგრედიენტების რაოდენობა და მომზადების დრო შეიძლება მცირედ განსხვავდებოდეს პროდუქტებისა და მოწყობილობების მიხედვით.

სხვადასხვა ქვეყნის ცომეულისა და ტრადიციული ოჯახური კერძების შედარებისას გამოგადგებათ სომხური ქადა, სომხური ლავაში და გურული ღვეზელი.