ალექსანდრე მაკედონელის ლაშქრობები: ბრძოლები, იმპერია და შედეგები

ალექსანდრე მაკედონელის ლაშქრობები ძველი მსოფლიოს ისტორიაში ერთ-ერთი ყველაზე მასშტაბური სამხედრო კამპანია იყო. სულ დაახლოებით ათ წელიწადში მაკედონიის მეფემ დაამარცხა აქემენიანთა სპარსეთის იმპერია, დაიპყრო ეგვიპტე, ბაბილონი, პერსეპოლისი, ცენტრალური აზიის მნიშვნელოვანი ნაწილი და ინდოეთის ჩრდილო-დასავლეთამდე მიაღწია.

ალექსანდრე მაკედონელი ტახტზე ძვ. წ. 336 წელს, მხოლოდ 20 წლის ასაკში ავიდა. მისი მმართველობა სულ 13 წელი გაგრძელდა, მაგრამ ამ ხანმოკლე პერიოდში მან შექმნა იმპერია, რომელიც საბერძნეთიდან ინდუსის ველამდე იყო გადაჭიმული და საფუძველი ჩაუყარა ელინისტურ ეპოქას.

ამ სტატიაში განვიხილავთ ალექსანდრე მაკედონელის მთავარ ლაშქრობებს, გრანიკოსის, ისოსისა და გავგამელას ბრძოლებს, ტვიროსის ალყას, ეგვიპტის დაპყრობას, ინდოეთის კამპანიას, მის სამხედრო სტრატეგიას და იმ შედეგებს, რომლებმაც ძველი მსოფლიო შეცვალა.

ვინ იყო ალექსანდრე მაკედონელი?

ალექსანდრე III მაკედონელი დაიბადა ძვ. წ. 356 წელს პელაში, მაკედონიის სამეფოს დედაქალაქში. მისი მამა იყო ფილიპე II, რომელმაც მაკედონიის არმია ძველი საბერძნეთის ყველაზე ძლიერ სამხედრო ძალად აქცია, ხოლო დედა — ეპიროსის პრინცესა ოლიმპიადა.

ალექსანდრეს განათლებაზე განსაკუთრებული გავლენა მოახდინა არისტოტელემ. მომავალი მეფე სწავლობდა ფილოსოფიას, მედიცინას, ლიტერატურას, პოლიტიკასა და ბუნებისმეტყველებას. თუმცა მის მომავალ წარმატებაში გადამწყვეტი იყო ფილიპე II-ის მიერ შექმნილი არმია და სამხედრო რეფორმები.

ძვ. წ. 338 წელს ქერონეის ბრძოლაში ფილიპე II-მ ბერძნული პოლისების კოალიცია დაამარცხა. ორი წლის შემდეგ, ფილიპეს მკვლელობის შემდეგ, ალექსანდრე მაკედონიის მეფე გახდა.

რატომ დაიწყო ალექსანდრე მაკედონელმა სპარსეთის წინააღმდეგ ლაშქრობა?

სპარსეთის წინააღმდეგ ომის იდეა ალექსანდრეს არ შეუქმნია. ეს გეგმა უკვე ფილიპე II-ს ჰქონდა. ოფიციალურად კამპანია წარმოდგენილი იყო როგორც შურისძიება ძვ. წ. V საუკუნეში საბერძნეთში სპარსელთა შემოსევების გამო, თუმცა რეალური მიზეზები გაცილებით ფართო იყო.

ლაშქრობის მთავარი მიზნები იყო:

• სპარსეთის იმპერიის სამხედრო ძალის განადგურება;
• მცირე აზიის ბერძნული ქალაქების სპარსეთისგან გათავისუფლება;
• მაკედონიის ძალაუფლების გაფართოება;
• სპარსეთის უზარმაზარი ფინანსური რესურსების ხელში ჩაგდება;
• ფილიპე II-ის დაწყებული პროექტის დასრულება.

ძვ. წ. 334 წელს ალექსანდრემ ჰელესპონტი გადაკვეთა და აზიაში გადავიდა. The Metropolitan Museum of Art-ის მიხედვით, მის არმიაში დაახლოებით 43 000 ქვეითი და 5 500 მხედარი შედიოდა.

ალექსანდრე მაკედონელის ლაშქრობების ქრონოლოგია

გრანიკოსის ბრძოლა — პირველი დიდი გამარჯვება

ალექსანდრეს პირველი დიდი ბრძოლა სპარსეთის ძალებთან ძვ. წ. 334 წელს გრანიკოსის მდინარესთან გაიმართა.

სპარსელთა არმიას ადგილობრივი სატრაპები და ბერძენი დაქირავებული ჯარისკაცები ხელმძღვანელობდნენ. ალექსანდრემ მდინარის გადალახვა და პირდაპირი შეტევა გადაწყვიტა, რაც მაღალი რისკის ნაბიჯი იყო.

მაკედონური მხედრობის სწრაფმა შეტევამ სპარსელთა ხაზები გატეხა. გამარჯვების შემდეგ ალექსანდრესთვის მცირე აზიის დასავლეთი ნაწილი გაიხსნა.

გრანიკოსის გამარჯვება მნიშვნელოვანი იყო სამი მიზეზით:

• ალექსანდრემ დაამტკიცა, რომ ახალგაზრდა მეფეს რეალური სამხედრო უნარი ჰქონდა;
• სპარსეთის თავდაცვითი ხაზი მცირე აზიაში დასუსტდა;
• მცირე აზიის მრავალი ბერძნული ქალაქი მაკედონელთა მხარეს გადავიდა.

ისოსის ბრძოლა — ალექსანდრე დარიოს III-ის წინააღმდეგ

ძვ. წ. 333 წელს ალექსანდრე პირველად შეხვდა უშუალოდ სპარსეთის მეფე დარიოს III-ს.

ისოსის ბრძოლა ვიწრო სანაპირო ზოლში გაიმართა. ამ სივრცემ სპარსელებს რაოდენობრივი უპირატესობის სრულად გამოყენების საშუალება არ მისცა.

ალექსანდრემ თავისი ელიტური მხედრობა მარჯვენა ფლანგზე გამოიყენა და პირდაპირ იმ ადგილისკენ შეუტია, სადაც დარიოსი იმყოფებოდა. სპარსეთის მეფემ ბრძოლის ველი დატოვა, რის შემდეგაც მისი არმიის წინააღმდეგობა ჩამოიშალა.

ისოსის შემდეგ ალექსანდრემ დარიოსის დედა, ცოლი და შვილები ტყვედ ჩაიგდო, თუმცა ანტიკური წყაროები ხაზს უსვამენ, რომ სამეფო ოჯახს პატივისცემით მოექცა.

რატომ არ წავიდა ალექსანდრე მაშინვე ბაბილონისკენ?

ისოსის შემდეგ ალექსანდრეს შეეძლო პირდაპირ სპარსეთის შიდა რეგიონებისკენ წასვლა, მაგრამ მან ჯერ აღმოსავლეთ ხმელთაშუაზღვის სანაპიროს კონტროლი გადაწყვიტა.

ეს სამხედრო თვალსაზრისით ლოგიკური ნაბიჯი იყო: სპარსეთის ფლოტს ფინიკიური ქალაქები ამარაგებდა. სანაპიროს დაპყრობის შემთხვევაში სპარსეთს ზღვაზე მოქმედების შესაძლებლობა მნიშვნელოვნად შეუმცირდებოდა.

ტვიროსის ალყა — ალექსანდრეს ყველაზე ცნობილი ალყა

ძვ. წ. 332 წელს ალექსანდრემ ფინიკიური ქალაქი ტვიროსი ალყაში მოაქცია.

ტვიროსი კუნძულზე მდებარეობდა და ძლიერი გალავნით იყო დაცული. ჩვეულებრივი სახმელეთო შეტევა შეუძლებელი იყო.

ალექსანდრემ ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი საინჟინრო ოპერაცია ჩაატარა: მან ნაპირიდან კუნძულამდე ქვისა და მიწის უზარმაზარი დამბა ააშენა, რომელზეც ალყის მანქანები გადაიტანა.

დაახლოებით შვიდთვიანი წინააღმდეგობის შემდეგ ქალაქი დაეცა. ტვიროსის დაპყრობამ ალექსანდრეს ხმელთაშუაზღვის აღმოსავლეთ სანაპიროზე კონტროლი მნიშვნელოვნად გაუმტკიცა.

ეგვიპტის დაპყრობა და ალექსანდრიის დაარსება

ტვიროსისა და ღაზის შემდეგ ალექსანდრე ძვ. წ. 332 წელს ეგვიპტეში შევიდა.

სპარსული მმართველობის მიმართ უკმაყოფილების გამო მას ძლიერი წინააღმდეგობა თითქმის არ შეხვედრია. ეგვიპტეში ალექსანდრე ფარაონადაც აღიარეს.

ძვ. წ. 331 წელს მან ნილოსის დელტასთან დააარსა ქალაქი ალექსანდრია, რომელიც მოგვიანებით ელინისტური მსოფლიოს ერთ-ერთ უდიდეს ეკონომიკურ, სამეცნიერო და კულტურულ ცენტრად იქცა.

ალექსანდრე ასევე გაემგზავრა სივას ოაზისში, სადაც ამონის ორაკული მოინახულა. ამ მოვლენამ მის სამეფო იდეოლოგიაში განსაკუთრებული ადგილი დაიკავა.

გავგამელას ბრძოლა — სპარსეთის იმპერიის გადამწყვეტი მარცხი

ძვ. წ. 331 წელს გაიმართა ალექსანდრეს ყველაზე ცნობილი ბრძოლა — გავგამელა.

დარიოს III-მ ბრძოლის ადგილი წინასწარ მოამზადა და ფართო ველი შეარჩია, რათა სპარსეთის მრავალრიცხოვან მხედრობასა და საბრძოლო ეტლებს თავისუფლად ემოქმედათ.

ალექსანდრემ მაკედონური არმია დახრილი ხაზით გადაადგილა, რითაც სპარსელთა მარცხენა ფლანგი აიძულა საკუთარი პოზიციიდან გასულიყო. როდესაც სპარსეთის ცენტრში სივრცე გაჩნდა, ალექსანდრემ კომპანიონთა მხედრობით პირდაპირ დარიოსისკენ შეუტია.

დარიოსმა კვლავ დატოვა ბრძოლის ველი. გავგამელას შემდეგ ალექსანდრეს გზა სპარსეთის მთავარ ქალაქებთან გაიხსნა.

ბაბილონი, სუზა და პერსეპოლისი

გავგამელას შემდეგ ალექსანდრემ თითქმის უბრძოლველად დაიკავა ბაბილონი და შემდეგ სუზა, სადაც სპარსეთის სამეფო ხაზინის მნიშვნელოვანი ნაწილი ჩაიგდო ხელში.

მოგვიანებით მან დაიპყრო პერსეპოლისი, აქემენიანთა იმპერიის ერთ-ერთი უმთავრესი სამეფო ცენტრი.

პერსეპოლისის სასახლის ნაწილი ხანძარმა გაანადგურა. ანტიკურ წყაროებში სხვადასხვა ვერსია გვხვდება: ერთის მიხედვით ეს იყო ბერძნული ქალაქების წინააღმდეგ სპარსული ლაშქრობებისთვის შურისძიების სიმბოლური აქტი, სხვები შემთხვევით ან ემოციურ გადაწყვეტილებად აღწერენ.

დარიოს III-ის სიკვდილი და „აზიის მეფე“

გავგამელას შემდეგ დარიოს III აღმოსავლეთისკენ გაიქცა. ძვ. წ. 330 წელს იგი საკუთარი გარემოცვის წევრებმა მოკლეს.

ალექსანდრემ ამის შემდეგ სპარსეთის კანონიერ მემკვიდრედ საკუთარი თავის წარმოდგენა დაიწყო და თანდათან სპარსული სამეფო ტრადიციების ნაწილიც გადაიღო.

ამ მომენტიდან კამპანია აღარ იყო მხოლოდ სპარსეთის წინააღმდეგ ომი. ალექსანდრე ცდილობდა მრავალეროვანი იმპერიის შექმნას, რომელშიც მაკედონელები, ბერძნები, სპარსელები და სხვა ხალხები ერთ პოლიტიკურ სისტემაში იქნებოდნენ გაერთიანებული.

ცენტრალური აზიის კამპანია

ძვ. წ. 329-327 წლებში ალექსანდრე იბრძოდა ბაქტრიასა და სოგდიანაში, თანამედროვე ავღანეთის, უზბეკეთისა და ტაჯიკეთის ნაწილებში.

აქ მას განსხვავებული ტიპის ომი შეხვდა. მოწინააღმდეგეები თავს არიდებდნენ დიდ გადამწყვეტ ბრძოლებს და პარტიზანულ ტაქტიკას იყენებდნენ.

ალექსანდრეს რამდენიმე წელი დასჭირდა რეგიონის დასამორჩილებლად. მან დააარსა ახალი ქალაქები, მათ შორის რამდენიმე ალექსანდრია, და ადგილობრივ არისტოკრატიასთან კავშირების გამყარება სცადა.

ამ პერიოდში მან ცოლად შეირთო ბაქტრიელი დიდებულის ქალიშვილი როქსანა.

ალექსანდრე მაკედონელი ინდოეთში

ძვ. წ. 327 წელს ალექსანდრეს არმია ინდოეთის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში შევიდა.

ძვ. წ. 326 წელს მდინარე ჰიდასპესთან მან მეფე პოროსი დაამარცხა.

ჰიდასპეს ბრძოლა განსაკუთრებით რთული იყო, რადგან პოროსის არმიაში საბრძოლო სპილოები მონაწილეობდნენ. მიუხედავად გამარჯვებისა, ალექსანდრემ დამარცხებული მეფე ხელისუფლებაში დატოვა და თავის მოკავშირედ აქცია.

რატომ შეჩერდა ალექსანდრეს ლაშქრობა?

ინდოეთში კიდევ უფრო აღმოსავლეთით წასვლისას ალექსანდრეს ჯარი მდინარე ჰიფასისთან გაჩერდა.

ჯარისკაცები თითქმის რვა წლის განმავლობაში უწყვეტად იბრძოდნენ. ისინი დაღლილი იყვნენ, სამშობლოდან ძალიან შორს იმყოფებოდნენ და ახალი, უფრო დიდი ინდური სახელმწიფოების წინააღმდეგ ბრძოლა აღარ სურდათ.

ალექსანდრეს მოწოდებების მიუხედავად, არმიამ წინსვლაზე უარი თქვა.

საბოლოოდ მეფე იძულებული გახდა უკან დაბრუნებულიყო.

გედროზიის უდაბნოს კატასტროფა

უკან დაბრუნებისას ალექსანდრემ არმიის ნაწილი გედროზიის უდაბნოს გავლით წაიყვანა, თანამედროვე სამხრეთ ირანისა და პაკისტანის მიმართულებით.

ეს კამპანიის ერთ-ერთი ყველაზე მძიმე მონაკვეთი აღმოჩნდა. ჯარისკაცები და თანმხლები ადამიანები სიცხემ, წყლის ნაკლებობამ და საკვების დეფიციტმა შეიწირა.

სამხედრო გამარჯვების გარეშე ეს მარშრუტი ალექსანდრეს არმიისთვის ერთ-ერთი ყველაზე მძიმე დანაკარგის მიზეზი გახდა.

რატომ იყო ალექსანდრეს არმია ასეთი ეფექტური?

ალექსანდრეს წარმატება მხოლოდ პირად სიმამაცეს არ ეფუძნებოდა. მან მემკვიდრეობით მიიღო ფილიპე II-ის მიერ რეფორმირებული, კარგად გაწვრთნილი არმია.

მაკედონური ფალანგა

ფალანგის ქვეითები იყენებდნენ დაახლოებით 5-6 მეტრის სიგრძის შუბს — სარისას. მჭიდრო წყობაში ეს მათ ფრონტალურ ბრძოლაში ძლიერ თავდაცვით და შეტევით ძალას აძლევდა.

კომპანიონთა მხედრობა

ალექსანდრეს ელიტური მძიმე კავალერია სწრაფი გარღვევისა და გადამწყვეტი შეტევის მთავარი იარაღი იყო.

კომბინირებული ჯარები

ფალანგა, მსუბუქი ქვეითი, მშვილდოსნები, მხედრობა და ალყის ტექნიკა ერთიან სისტემად მუშაობდა.

ალექსანდრეს პირადი ხელმძღვანელობა

ალექსანდრე ხშირად უშუალოდ ბრძოლის ყველაზე სახიფათო მონაკვეთებში იმყოფებოდა. ეს ჯარისკაცების მორალზე ძლიერ გავლენას ახდენდა, თუმცა მეფე რამდენჯერმე მძიმედაც დაიჭრა.

ალექსანდრე მაკედონელი და საქართველო

ქართული შუა საუკუნეების ისტორიული ტრადიცია ალექსანდრე მაკედონელს ქართლის ისტორიასაც უკავშირებს. „ქართლის ცხოვრების“ გვიანდელი თხრობის მიხედვით, ალექსანდრესთან დაკავშირებული სარდალი აზონი ქართლში ხელისუფლებას ამყარებს, მოგვიანებით კი მას ფარნავაზი უპირისპირდება.

თუმცა ალექსანდრეს ეპოქის ბერძნულ და მაკედონურ წყაროებში საქართველოს ტერიტორიაზე მისი უშუალო სამხედრო ლაშქრობა დადასტურებული არ არის. ამიტომ ეს ამბავი უნდა განვასხვავოთ თანამედროვე ისტორიული რეკონსტრუქციისგან.

მიუხედავად ამისა, ალექსანდრეს მიერ აქემენიანთა იმპერიის განადგურებამ სამხრეთ კავკასიის გეოპოლიტიკური გარემო ნამდვილად შეცვალა. ამ ფართო კონტექსტში აღმოსავლეთ საქართველოში ძვ. წ. IV-III საუკუნეების მიჯნაზე ქართლის, ანუ იბერიის სამეფო ყალიბდება.

ამ თემაზე უფრო ვრცლად იხილეთ: საქართველო ანტიკურ ხანაში: კოლხეთი, ქართლი, რომი და ქრისტიანობა.

ალექსანდრე მაკედონელის იმპერია

ალექსანდრეს სიკვდილის დროისთვის მისი იმპერია მოიცავდა უზარმაზარ ტერიტორიას:

• მაკედონიასა და საბერძნეთს;
• მცირე აზიას;
• ეგვიპტეს;
• ლევანტს;
• მესოპოტამიას;
• ირანს;
• ცენტრალური აზიის ნაწილს;
• ინდოეთის ჩრდილო-დასავლეთ რეგიონებს.

ეს ერთ-ერთი უდიდესი იმპერია იყო ძველი მსოფლიოს ისტორიაში.

ალექსანდრეს სიკვდილი

ძვ. წ. 323 წელს ალექსანდრე ბაბილონში გარდაიცვალა. იგი მხოლოდ 32 წლის იყო და 33-ე წელს იმყოფებოდა.

მისი სიკვდილის ზუსტი მიზეზი უცნობია. ანტიკურ და თანამედროვე კვლევებში სხვადასხვა ვარაუდი არსებობს, მათ შორის ინფექციური დაავადება, თუმცა კონკრეტული დიაგნოზის დადგენა შეუძლებელია.

ალექსანდრეს არ დაუტოვებია ზრდასრული მემკვიდრე, რომელსაც უზარმაზარი იმპერიის მართვა შეეძლო.

რა მოხდა ალექსანდრეს სიკვდილის შემდეგ?

ალექსანდრეს გენერლები — დიადოქოსები — ერთმანეთთან იმპერიის კონტროლისთვის მრავალწლიან ომებში ჩაებნენ.

საბოლოოდ ერთიანი იმპერიის ნაცვლად რამდენიმე დიდი ელინისტური სახელმწიფო ჩამოყალიბდა:

• პტოლემეების ეგვიპტე;
• სელევკიდების სახელმწიფო ახლო აღმოსავლეთში;
• ანტიგონიდების მაკედონია;
• მოგვიანებით პერგამონის სამეფო.

ალექსანდრეს დაპყრობებმა შექმნა კულტურული სივრცე, რომელშიც ბერძნული ენა და კულტურა ადგილობრივ აღმოსავლურ ტრადიციებს შეერწყა. სწორედ ამ პერიოდს ელინისტური ეპოქა ეწოდება.

ალექსანდრე მაკედონელის მთავარი ბრძოლები

რა უნდა დაიმახსოვროთ გამოცდისთვის?

• ალექსანდრე მაკედონელი ტახტზე ავიდა ძვ. წ. 336 წელს.
• სპარსეთის წინააღმდეგ დიდი ლაშქრობა დაიწყო ძვ. წ. 334 წელს.
• პირველი დიდი გამარჯვება იყო გრანიკოსის ბრძოლა.
• ძვ. წ. 333 წელს ისოსთან დაამარცხა დარიოს III.
• ძვ. წ. 332 წელს დაიპყრო ტვიროსი და შევიდა ეგვიპტეში.
• ძვ. წ. 331 წელს გავგამელასთან საბოლოოდ გატეხა სპარსეთის მთავარი არმია.
• ძვ. წ. 326 წელს ჰიდასპესთან დაამარცხა ინდოელი მეფე პოროსი.
• მისმა ჯარმა ინდოეთში წინსვლის გაგრძელებაზე უარი თქვა.
• ალექსანდრე გარდაიცვალა ძვ. წ. 323 წელს ბაბილონში.
• მისი დაპყრობების შედეგად დაიწყო ელინისტური ეპოქა.

ხშირად დასმული კითხვები

რამდენი წლის იყო ალექსანდრე მაკედონელი, როდესაც მეფე გახდა?

ალექსანდრე მაკედონიის მეფე ძვ. წ. 336 წელს, დაახლოებით 20 წლის ასაკში გახდა.

რომელი იყო ალექსანდრე მაკედონელის ყველაზე მნიშვნელოვანი ბრძოლა?

გავგამელას ბრძოლა ძვ. წ. 331 წელს ხშირად განიხილება როგორც ყველაზე გადამწყვეტი გამარჯვება, რადგან ამის შემდეგ აქემენიანთა სპარსეთის იმპერიამ ორგანიზებული წინააღმდეგობის უნარი პრაქტიკულად დაკარგა.

ვინ იყო ალექსანდრეს მთავარი მოწინააღმდეგე?

სპარსეთის მეფე დარიოს III იყო ალექსანდრეს მთავარი მოწინააღმდეგე სპარსეთის დაპყრობის პერიოდში.

ალექსანდრე მაკედონელი საქართველოში იყო?

ქართული შუა საუკუნეების მატიანე ალექსანდრეს ქართლის ისტორიას უკავშირებს, მაგრამ მისი უშუალო ლაშქრობა დღევანდელი საქართველოს ტერიტორიაზე თანადროული ბერძნული ან მაკედონური წყაროებით დადასტურებული არ არის.

სად გარდაიცვალა ალექსანდრე მაკედონელი?

იგი ძვ. წ. 323 წელს ბაბილონში გარდაიცვალა.

რატომ შეჩერდა ალექსანდრე ინდოეთში?

მისმა მრავალწლიანი ომებით დაღლილმა არმიამ მდინარე ჰიფასისთან აღმოსავლეთით წინსვლის გაგრძელებაზე უარი თქვა.

სანდო წყაროები

• The Metropolitan Museum of Art — The Rise of Macedon and the Conquests of Alexander the Great
• The Metropolitan Museum of Art — Art of the Hellenistic Age
• Encyclopaedia Britannica — Alexander the Great
• World History Encyclopedia — Alexander the Great
• World History Encyclopedia — Battle of the Granicus

დასკვნა

ალექსანდრე მაკედონელის ლაშქრობებმა ძველი მსოფლიოს პოლიტიკური რუკა მთლიანად შეცვალა. გრანიკოსიდან ჰიდასპემდე მან დაამარცხა იმ დროის უდიდესი იმპერია, შექმნა უზარმაზარი მრავალეროვანი სახელმწიფო და ბერძნული კულტურის გავრცელებას ახლო აღმოსავლეთსა და აზიაში ძლიერი ბიძგი მისცა.

მისი იმპერია ალექსანდრეს სიკვდილის შემდეგ მალევე დაიშალა, მაგრამ მისი ლაშქრობების პოლიტიკური, ეკონომიკური და კულტურული შედეგები კიდევ რამდენიმე საუკუნის განმავლობაში განსაზღვრავდა ხმელთაშუაზღვისა და ახლო აღმოსავლეთის ისტორიას.