ძველი აღმოსავლეთი და საქართველო: დიაოხი, კოლხა, ურარტუ და ასურეთი

ძველი აღმოსავლეთი და საქართველო ერთმანეთისგან განცალკევებული სამყაროები არ ყოფილა. სამხრეთ კავკასია მდებარეობდა ანატოლიას, მესოპოტამიას, ირანის ზეგანსა და შავი ზღვის აუზს შორის, ამიტომ აქ მცხოვრები ტომები და ადრეული პოლიტიკური გაერთიანებები მუდმივად ექცეოდნენ დიდი სახელმწიფოების სამხედრო, ეკონომიკურ და კულტურულ გავლენაში.

საქართველოს უძველესი ისტორიის შესასწავლად განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ასურეთის, ურარტუს, დიაოხისა და კოლხას ურთიერთობები. სწორედ ლურსმული წარწერები გვაწვდის ყველაზე ადრეულ წერილობით ცნობებს სამხრეთ-დასავლეთ კავკასიაში არსებულ პოლიტიკურ ერთეულებზე.

ამ სტატიაში განვიხილავთ, რას ნიშნავს „ძველი აღმოსავლეთი“, როგორ უკავშირდებოდა მას საქართველოს ტერიტორია, ვინ იყვნენ დიაოხი და კოლხა, რა როლი ჰქონდა ურარტუსა და ასურეთს და როგორ ჩამოყალიბდა საფუძველი შემდგომი ქართული სახელმწიფოებრივი განვითარებისათვის.

რას ეწოდება ძველი აღმოსავლეთი?

ტერმინი ძველი აღმოსავლეთი გამოიყენება იმ უძველესი ცივილიზაციების აღსანიშნავად, რომლებიც ჩრდილო-აღმოსავლეთ აფრიკაში, წინა აზიაში, ანატოლიაში, სამხრეთ კავკასიასა და ირანის ზეგანზე ვითარდებოდა.

ძველი აღმოსავლეთის მთავარ ცივილიზაციებსა და სახელმწიფოებს შორის ჩვეულებრივ მოიაზრება:

• შუმერი;
• აქადი;
• ბაბილონი;
• ასურეთი;
• ხეთების სახელმწიფო;
• ურარტუ;
• ეგვიპტე;
• ფინიკია;
• მედია;
• აქემენიანთა სპარსეთი.

მესოპოტამიის სახელმწიფოების შესახებ უფრო ვრცლად შეგიძლიათ წაიკითხოთ ჩვენს სტატიაში „შუამდინარეთის ცივილიზაცია: შუმერი, აქადი და ბაბილონი“.

რატომ იყო საქართველოს ტერიტორია მნიშვნელოვანი?

სამხრეთ კავკასია ძველი აღმოსავლეთის ჩრდილოეთ საზღვარზე მდებარეობდა. აქ გადიოდა ბუნებრივი გზები, რომლებიც ერთმანეთს აკავშირებდა:

• შავი ზღვის სანაპიროს;
• ანატოლიას;
• ვანისა და ურმიის ტბების რეგიონებს;
• მესოპოტამიას;
• ირანის ზეგანს;
• კავკასიის მთიანეთს.

საქართველოს ტერიტორიაზე მოიპოვებოდა ლითონის საბადოები, ტყე, სასოფლო-სამეურნეო რესურსები და არსებობდა სავაჭრო გზები. ამიტომ სამხრეთ კავკასია საინტერესო იყო მეზობელი სახელმწიფოებისთვის როგორც სამხედრო, ისე ეკონომიკური თვალსაზრისით.

ასურეთი და სამხრეთ კავკასია

ასურეთი ძველი აღმოსავლეთის ერთ-ერთი ყველაზე ძლიერი სახელმწიფო იყო. განსაკუთრებით ძლიერ იმპერიად იგი ძვ. წ. IX-VII საუკუნეებში ჩამოყალიბდა.

ასურელები აქტიურად იბრძოდნენ ჩრდილოეთით მდებარე ტერიტორიების კონტროლისთვის. სწორედ ასურულ ლურსმულ ტექსტებში გვხვდება სამხრეთ კავკასიასთან დაკავშირებული რამდენიმე მნიშვნელოვანი პოლიტიკური ერთეული.

ერთ-ერთი მათგანი იყო დაიაენი, რომელსაც ქართულ ისტორიოგრაფიაში ხშირად დიაოხთან აკავშირებენ.

ასურული ტექსტების მნიშვნელობა განსაკუთრებულია, რადგან ისინი საქართველოს ისტორიის უძველესი პოლიტიკური გაერთიანებების შესახებ ერთ-ერთ პირველ წერილობით ცნობებს გვაწვდის.

დიაოხი – საქართველოს ტერიტორიაზე ერთ-ერთი უძველესი პოლიტიკური გაერთიანება

დიაოხი ანუ დაიაენი დაახლოებით ძვ. წ. XII-VIII საუკუნეებში არსებობდა. მისი ტერიტორია ძირითადად სამხრეთ-დასავლეთ კავკასიასა და ისტორიულ სამხრეთ საქართველოს უკავშირდება.

ქართულ ისტორიოგრაფიაში დიაოხი ხშირად განიხილება ადგილობრივ, ქართველურ სამყაროსთან დაკავშირებულ ადრეულ სახელმწიფოებრივ გაერთიანებად. თუმცა მეცნიერებაში მისი მოსახლეობის ზუსტი ეთნიკური შემადგენლობის შესახებ ყველა საკითხი საბოლოოდ გადაწყვეტილი არ არის.

რა ვიცით დიაოხის შესახებ?

• იგი იხსენიება ასურულ და მოგვიანებით ურარტულ ლურსმულ წყაროებში;
• ჰყავდა მეფეები და გარკვეული პოლიტიკური ორგანიზაცია;
• ფლობდა სტრატეგიულ ტერიტორიებს სამხრეთ კავკასიაში;
• ეწეოდა ბრძოლას როგორც ასურეთთან, ისე ურარტუსთან;
• მის ტერიტორიაზე მნიშვნელოვანი იყო მეტალურგია და სავაჭრო გზები.

ასურულ წყაროებში დაიაენის მეფეებიც არიან მოხსენიებული. ეს მიუთითებს, რომ საუბარი მხოლოდ ტომთა დროებით კავშირზე არ უნდა იყოს: რეგიონში უკვე არსებობდა უფრო რთული პოლიტიკური ორგანიზაცია.

ურარტუ – საქართველოს სამხრეთელი ძლიერი მეზობელი

ურარტუ ძვ. წ. IX-VII საუკუნეებში არსებობდა და მისი ცენტრი ვანის ტბის მიდამოებში მდებარეობდა. დედაქალაქი იყო ტუშფა, თანამედროვე ვანის ტერიტორიაზე.

ურარტუ კარგად ორგანიზებული სამხედრო სახელმწიფო იყო. მას ჰქონდა:

• გამაგრებული ქალაქები;
• ძლიერი არმია;
• სარწყავი სისტემები;
• განვითარებული მეტალურგია;
• სამეფო ადმინისტრაცია;
• ლურსმული დამწერლობა.

ურარტუ ხშირად ებრძოდა ასურეთს, მაგრამ ამავე დროს თავადაც ფართოვდებოდა ჩრდილოეთისკენ და სამხრეთ კავკასიაში აქტიურ სამხედრო კამპანიებს ატარებდა.

დიაოხი და ურარტუ

ურარტუს გაძლიერებასთან ერთად დიაოხი მძიმე სამხედრო ზეწოლის ქვეშ აღმოჩნდა. ურარტუს მეფეები რამდენჯერმე შეიჭრნენ დიაოხის ტერიტორიაზე, აიღეს ქალაქები, მოითხოვეს ხარკი და ცდილობდნენ რეგიონის კონტროლს.

ძვ. წ. VIII საუკუნის დასაწყისისთვის დიაოხი დასუსტდა. ქართულ ისტორიულ ლიტერატურაში ფართოდ არის გავრცელებული მოსაზრება, რომ მის საბოლოო დასუსტებასა და დაშლაში ერთდროულად მნიშვნელოვანი როლი ითამაშეს ურარტუმ და კოლხამ.

კოლხა – დასავლეთ საქართველოს ადრეული სახელმწიფოებრივი გაერთიანება

კოლხა იყო კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი ადრეული პოლიტიკური გაერთიანება, რომელიც დასავლეთ და სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოს ტერიტორიებთან არის დაკავშირებული.

ურარტულ წყაროებში კოლხა განსაკუთრებით ძვ. წ. VIII საუკუნეში ჩნდება. ტექსტები მიუთითებს, რომ კოლხას ჰქონდა:

• მეფე;
• სამეფო ქალაქები;
• ადგილობრივი ადმინისტრაცია;
• სამხედრო ძალა;
• ეკონომიკური რესურსები.

ეს გარემოებები აჩვენებს, რომ კოლხა უკვე მნიშვნელოვანი პოლიტიკური ძალა იყო და მხოლოდ ცალკეული ტომების დასახლებას არ წარმოადგენდა.

დიაოხი და კოლხა

დიაოხი და კოლხა ერთმანეთის მეზობელი პოლიტიკური გაერთიანებები იყვნენ. მათი ურთიერთობა ყოველთვის მშვიდობიანი არ ყოფილა.

დიაოხის დასუსტების შემდეგ მისი ყოფილი ტერიტორიების ნაწილისთვის ურარტუ და კოლხა ერთმანეთს დაუპირისპირდნენ. მალე ურარტული წყაროები უკვე უშუალოდ კოლხას წინააღმდეგ ლაშქრობებს აღწერს.

ურარტუს მეფე სარდური II ძვ. წ. VIII საუკუნეში კოლხას წინააღმდეგ სამხედრო კამპანიებს ახორციელებდა. ეს ფაქტი გვიჩვენებს, რომ კოლხა იმდენად მნიშვნელოვანი ძალა იყო, რომ ურარტუს სამეფო მას დამოუკიდებელ მოწინააღმდეგედ აღიქვამდა.

კოლხა და მოგვიანებით კოლხეთის სამეფო

ადრეული კოლხა და უფრო გვიანდელი კლასიკური ხანის კოლხეთის სამეფო ერთმანეთთან ისტორიულად დაკავშირებული მოვლენებია, თუმცა მათი პირდაპირი და უწყვეტი იდენტიფიკაცია სიფრთხილეს მოითხოვს.

ძვ. წ. VI საუკუნიდან დასავლეთ საქართველოში უკვე მკაფიოდ ჩანს ძლიერი კოლხური პოლიტიკური და კულტურული სამყარო. ანტიკურ ავტორებში ამ რეგიონს კოლხეთი ეწოდება.

კოლხეთი ცნობილი იყო:

• ლითონის დამუშავებით;
• ოქროს მოპოვებით;
• სოფლის მეურნეობით;
• შავი ზღვის ვაჭრობით;
• ბერძნულ სამყაროსთან კონტაქტებით.

სწორედ კოლხეთთან არის დაკავშირებული არგონავტებისა და ოქროს საწმისის ცნობილი ბერძნული მითიც.

რა გავლენას ახდენდა ძველი აღმოსავლეთი საქართველოზე?

ძველი აღმოსავლეთის გავლენა მხოლოდ ომებით არ შემოიფარგლებოდა. სამხრეთ კავკასიაში ვრცელდებოდა ტექნოლოგიები, ხელოვნების ფორმები, იარაღის ტიპები, სამკაული, სავაჭრო საქონელი და ადმინისტრაციული გამოცდილება.

1. მეტალურგია

კავკასია ლითონის დამუშავების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი რეგიონი იყო. ბრინჯაოსა და მოგვიანებით რკინის გამოყენება სამხედრო და ეკონომიკურ განვითარებას აჩქარებდა.

2. სამხედრო ტექნოლოგია

ასურეთისა და ურარტუს სამხედრო სისტემები გავლენას ახდენდა მეზობელ ხალხებზე. ვრცელდებოდა ახალი ტიპის იარაღი, ცხენის აღკაზმულობა და თავდაცვითი ნაგებობების მშენებლობის გამოცდილება.

3. ხელოვნება და ნივთიერი კულტურა

არქეოლოგიურ მასალაში ჩანს მსგავსებები სამხრეთ კავკასიის, ურარტუსა და ირანის რეგიონების ნივთიერ კულტურას შორის. ეს შეიძლება უკავშირდებოდეს ვაჭრობას, ომს, ხელოსანთა გადაადგილებასა და კულტურულ კონტაქტებს.

4. ვაჭრობა

საქართველოს ტერიტორიიდან სამხრეთისკენ შეიძლებოდა გაეტანათ ლითონი, ხე, ცხოველური პროდუქტები და სხვა რესურსები. სანაცვლოდ შემოდიოდა ძვირფასი ნივთები, იარაღი, კერამიკა და ახალი ტექნოლოგიური იდეები.

კიმერიელები და სკვითები

ძვ. წ. VIII-VII საუკუნეებში სამხრეთ კავკასიასა და წინა აზიის პოლიტიკურ ვითარებაში მნიშვნელოვანი ფაქტორი გახდნენ კიმერიელები და სკვითები.

სტეპური მომთაბარე ჯგუფების გადაადგილებამ და სამხედრო თავდასხმებმა დაასუსტა რეგიონის რამდენიმე სახელმწიფო, მათ შორის ურარტუ. მათი კვალი აღმოჩენილია სამხრეთ კავკასიის არქეოლოგიურ მასალაშიც.

ამ პროცესებმა ხელი შეუწყო ძველი პოლიტიკური სისტემების ცვლილებას და ახალი ძალების გაჩენას.

აქემენიანთა სპარსეთი და საქართველო

ძვ. წ. VI საუკუნეში ძველი აღმოსავლეთის პოლიტიკური რუკა მნიშვნელოვნად შეიცვალა. აქემენიანთა სპარსეთის იმპერიამ ირანის ზეგანი, მესოპოტამია, ანატოლია და კავკასიის მიმდებარე ტერიტორიების ნაწილი ერთ დიდ პოლიტიკურ სისტემაში მოაქცია.

კოლხეთის ურთიერთობა სპარსეთთან რთული იყო. ჰეროდოტეს მიხედვით, კოლხები სპარსეთის ჩვეულებრივ სატრაპიაში პირდაპირ არ შედიოდნენ, თუმცა სპარსულ ძალაუფლებასთან გარკვეული დამოკიდებულება და ვალდებულებები არსებობდა.

დასავლეთ საქართველოში აღმოჩენილი აქემენიანური ტიპის ნივთებიც ადასტურებს, რომ რეგიონს ირანულ სამყაროსთან ეკონომიკური და პოლიტიკური კონტაქტები ჰქონდა.

ძველი აღმოსავლეთი და საქართველოს სახელმწიფოებრიობის დასაწყისი

საქართველოს ტერიტორიაზე სახელმწიფოებრივი განვითარების პროცესი ადგილობრივ სოციალურ და ეკონომიკურ ცვლილებებს ეფუძნებოდა, მაგრამ იგი უფრო ფართო ძველი აღმოსავლეთის პროცესების ნაწილიც იყო.

დიაოხისა და კოლხას მაგალითზე ვხედავთ რამდენიმე მნიშვნელოვან ნიშანს:

• მეფის ხელისუფლება;
• ტერიტორიული ორგანიზაცია;
• სამხედრო ძალა;
• ხარკისა და გადასახადების სისტემა;
• ქალაქებისა და ციხეების არსებობა;
• საერთაშორისო ურთიერთობები.

ეს ყველაფერი ადასტურებს, რომ სამხრეთ კავკასია ძველი აღმოსავლეთის პოლიტიკური სისტემის პერიფერია კი არ იყო მხოლოდ, არამედ აქტიური მონაწილე რეგიონი.

ძირითადი ქრონოლოგია

რა უნდა დაიმახსოვროთ გამოცდისთვის?

• ძველი აღმოსავლეთი მოიცავდა მესოპოტამიას, ანატოლიას, ირანს, ეგვიპტესა და სამხრეთ კავკასიასთან დაკავშირებულ პოლიტიკურ სივრცეებს.
• დიაოხი საქართველოს ტერიტორიასთან დაკავშირებული ერთ-ერთი უძველესი სახელმწიფოებრივი გაერთიანებაა.
• ასურული წყაროები დიაოხის შესახებ ერთ-ერთ პირველ წერილობით ცნობებს გვაწვდის.
• ურარტუ ძლიერი სახელმწიფო იყო ვანის ტბის რეგიონში და სამხრეთ კავკასიაში აქტიურად ფართოვდებოდა.
• დიაოხი და კოლხა ერთმანეთის მეზობელი და კონკურენტი გაერთიანებები იყვნენ.
• დიაოხის დასუსტების შემდეგ კოლხა რეგიონში უფრო ძლიერ პოლიტიკურ ძალად იქცა.
• ურარტუს მეფეები კოლხას წინააღმდეგაც ლაშქრობდნენ.
• ძველი აღმოსავლეთის გავლენა საქართველოში ჩანდა სამხედრო საქმეში, მეტალურგიაში, ვაჭრობასა და ხელოვნებაში.

ხშირად დასმული კითხვები

რა კავშირი ჰქონდა საქართველოს ძველ აღმოსავლეთთან?

საქართველოს ტერიტორია მდებარეობდა ძველი აღმოსავლეთის ჩრდილოეთ საზღვარზე და ეკონომიკური, სამხედრო და კულტურული კავშირები ჰქონდა ასურეთთან, ურარტუსთან, ირანის რეგიონებთან და ანატოლიასთან.

რა იყო დიაოხი?

დიაოხი იყო სამხრეთ-დასავლეთ კავკასიაში არსებული ადრეული პოლიტიკური გაერთიანება, რომელიც ძვ. წ. XII-VIII საუკუნეების ასურულ და ურარტულ წყაროებში იხსენიება.

რა იყო კოლხა?

კოლხა იყო დასავლეთ და სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოს ტერიტორიებთან დაკავშირებული ადრეული პოლიტიკური გაერთიანება, რომელიც განსაკუთრებით ძვ. წ. VIII საუკუნის ურარტულ წყაროებში ჩანს.

რატომ ებრძოდა ურარტუ დიაოხსა და კოლხას?

ურარტუ ჩრდილოეთისკენ ფართოვდებოდა და ცდილობდა სტრატეგიული გზების, რესურსებისა და ხარკის გადამხდელი ტერიტორიების კონტროლს.

დიაოხი ქართული სახელმწიფო იყო?

ქართულ ისტორიოგრაფიაში დიაოხი ხშირად ქართველურ სამყაროსთან დაკავშირებულ ადრეულ სახელმწიფოებრივ გაერთიანებად განიხილება. თუმცა მისი მოსახლეობის ზუსტი ეთნიკური შემადგენლობა თანამედროვე მეცნიერებაში მთლიანად ერთმნიშვნელოვნად დადგენილი არ არის.

სანდო წყაროები

• საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა – ეთნოსები საქართველოში
• საქართველოს მმართველები – დიაოხის მეფეები
• ქართული სახელმწიფოს წარმოშობის საკითხისათვის
• The Metropolitan Museum of Art – Urartu
• Encyclopaedia Iranica – Colchis

დასკვნა

ძველი აღმოსავლეთი და საქართველო ერთიან ისტორიულ სივრცეში განიხილება. ასურეთისა და ურარტუს წერილობითი წყაროები გვიჩვენებს, რომ სამხრეთ კავკასიაში ჯერ კიდევ ძვ. წ. II-I ათასწლეულების მიჯნაზე არსებობდა პოლიტიკური გაერთიანებები, რომლებიც დიდ მეზობელ სახელმწიფოებთან ომობდნენ, ვაჭრობდნენ და დიპლომატიურ ურთიერთობებს ამყარებდნენ.

დიაოხისა და კოლხას ისტორია გვაძლევს საშუალებას დავინახოთ, როგორ ვითარდებოდა საქართველოს ტერიტორიაზე ადრეული სახელმწიფოებრიობა ძველი აღმოსავლეთის ფართო პოლიტიკური და კულტურული პროცესების ფონზე.