მერაბ მამარდაშვილი (1930–1990) ქართველი ფილოსოფოსია, რომლის ნაშრომები ცნობიერებას, აზროვნებასა და ადამიანის თავისუფლებას ეხება. მისთვის ფილოსოფია მხოლოდ იდეების დაზეპირება არ ყოფილა: ის საკუთარ გამოცდილებასა და აზროვნებაზე მუდმივ მუშაობას მოითხოვს.
ბიოგრაფია
მამარდაშვილი 1930 წლის 15 სექტემბერს გორში დაიბადა. დაამთავრა მოსკოვის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ფილოსოფიის ფაკულტეტი და მუშაობდა სამეცნიერო ჟურნალებსა და აკადემიურ ინსტიტუტებში. კითხულობდა ფილოსოფიის ლექციებს სხვადასხვა ქვეყანაში. 1980-იან წლებში საქართველოში გააგრძელა საქმიანობა და 1990 წელს გარდაიცვალა.
ფილოსოფიის მთავარი საკითხები
მის მსჯელობაში განსაკუთრებული ადგილი უკავია ცნობიერების ბუნებას, აზრის წარმოქმნას, თავისუფალ არჩევანსა და პასუხისმგებლობას. მამარდაშვილი ხშირად მიმართავდა დეკარტეს, კანტსა და ანტიკურ ფილოსოფიას. მისი ლექციები ცნობილია იმითაც, რომ მსმენელს რთული ცნებების დამოუკიდებელ გააზრებას სთავაზობდა.
ცნობილი ნაშრომები
მისი წიგნებისა და ლექციების კრებულებს შორისაა „კარტეზიანული განაზრებანი“, „კანტიანური ვარიაციები“, „ანტიკური ფილოსოფია“ და „ცნობიერება და ცივილიზაცია“. ტექსტები სხვადასხვა დროს გამოქვეყნდა, ნაწილი კი ჩანაწერებზე დაფუძნებული გამოცემაა. სწორედ ამიტომ გამოცემის თარიღი ყოველთვის ლექციის ჩატარების წელს არ ემთხვევა.
რატომ არის მნიშვნელოვანი?
მამარდაშვილის იდეები ეხება ადამიანისა და საზოგადოების უნარს, კრიტიკულად იაზროვნონ და მიიღონ პასუხისმგებლიანი გადაწყვეტილებები. მისი გასაცნობად სასარგებლოა ერთი ლექციით დაწყება და რთული ცნებების თანმიმდევრულად განხილვა.
რატომ არის მამარდაშვილის ფილოსოფია რთული?
მამარდაშვილი ხშირად იწყებს ჩვეულებრივი გამოცდილებით, შემდეგ კი აჩვენებს, რატომ ვერ აღწერს მას მხოლოდ ყოველდღიური სიტყვები. ცნობიერებაზე საუბრისას მნიშვნელოვანი ხდება თვითდაკვირვება, აზროვნების პირობები და ის, თუ როგორ ვუწოდებთ საკუთარ გამოცდილებას „ცოდნას“. ამიტომ მისი ლექციების კითხვა მოითხოვს ტერმინების ნელა გააზრებას, კონტექსტის შესწავლასა და აზრის თანმიმდევრულ აღდგენას.
თავისუფლება და პასუხისმგებლობა
მის ინტერპრეტაციებში ადამიანი თავისუფალი მხოლოდ იმიტომ არ არის, რომ არჩევანის შესაძლებლობა აქვს. მნიშვნელოვანია, როგორ აცნობიერებს საკუთარ მდგომარეობას, რამდენად პასუხს აგებს გადაწყვეტილებაზე და შეუძლია თუ არა მზა ფორმულების მიღმა ფიქრი. ფილოსოფოსის იდეები სასარგებლოა საგანმანათლებლო და კულტურულ დისკუსიებში, მაგრამ ცალკეული ფრაზის კონტექსტიდან ამოგლეჯამ შეიძლება მისი აზრი შეცვალოს.
როგორ დავიწყოთ მისი ნაშრომების კითხვა?
შეარჩიეთ ერთი ლექცია ან მოკლე ტექსტი და ჯერ განსაზღვრეთ მთავარი კითხვა. შემდეგ ჩამოწერეთ უცნობი ტერმინები, განსაკუთრებით „ცნობიერება“, „აზროვნება“ და „თავისუფლება“. ბოლოს შეაჯამეთ ავტორის არგუმენტი საკუთარი სიტყვებით. ეს მეთოდი უფრო პროდუქტიულია, ვიდრე რთული ციტატების დაზეპირება. შემდგომი კითხვა შეიძლება დაუკავშიროთ დეკარტესა და კანტის ფილოსოფიურ ტრადიციებს.
რას ნიშნავს ცნობიერებაზე ფიქრი მამარდაშვილთან?
მამარდაშვილისთვის ცნობიერება მხოლოდ ინფორმაციის ფლობა არ არის. ის ინტერესდება, როგორ ჩნდება გააზრებული გამოცდილება და რა პირობებია საჭირო დამოუკიდებელი აზრისთვის. ამიტომ მის ლექციებში ფილოსოფიური საკითხები ხშირად ყოველდღიურ ცხოვრებისეულ მაგალითებს უკავშირდება. მკითხველს შეიძლება გაუჭირდეს ცალკეული ტერმინების დაუყოვნებლივ გაგება; სასარგებლოა ძირითადი ცნების განმარტება და შემდეგ არგუმენტის ეტაპობრივი აღდგენა.
კარტეზიანული და კანტიანური ტრადიციები
დეკარტესა და კანტის იდეები მამარდაშვილისთვის მზა პასუხების საცავი არ იყო. იგი მათთან დიალოგის გზით განიხილავდა, რას ნიშნავს საკუთარი აზრის საფუძვლების შემოწმება, გონების საზღვრები და პიროვნების პასუხისმგებლობა. მისი „კარტეზიანული განაზრებანი“ და „კანტიანური ვარიაციები“ რთული ტექსტებია, რომელთა კითხვა კონსპექტებითა და ცნებების თანმიმდევრული ახსნით უფრო სასარგებლოა.
როგორ წავიკითხოთ მამარდაშვილის ერთი ლექცია?
პირველ რიგში გამოყავით მთავარი შეკითხვა, შემდეგ ჩამოწერეთ განმარტებული ცნებები და ის მაგალითები, რომლებსაც ფილოსოფოსი იყენებს. მხოლოდ დასკვნის დაზეპირება მისი მეთოდის არსს ვერ გადმოსცემს. კარგი კითხვისას მნიშვნელოვანია განსხვავება „ვიცი ტერმინი“ და „მესმის არგუმენტი“ შორის. ქართველი მეცნიერების ისტორიის უფრო ფართო ფონზე შეიძლება წაიკითხოთ ივანე ჯავახიშვილი.
ქართული განათლება და ფილოსოფიური მემკვიდრეობა
მამარდაშვილი აზროვნების შინაგან დისციპლინას განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებდა. ქართული აკადემიური ცხოვრების სხვა ეპოქასთან შესადარებლად იხილეთ ივანე ჯავახიშვილი, რომელმაც საქართველოში ქართულენოვანი უნივერსიტეტის ჩამოყალიბებაში მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა. მათი კვლევითი ინტერესები განსხვავდებოდა, მაგრამ ორივეს მოღვაწეობა ქართული ინტელექტუალური ისტორიის ნაწილია.
მამარდაშვილის ფილოსოფიური გზა და უნივერსიტეტებთან კავშირი
ეროვნული ბიბლიოთეკის ბიოგრაფიული ცნობარის მიხედვით, მერაბ მამარდაშვილმა 1954 წელს დაამთავრა მოსკოვის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ფილოსოფიის ფაკულტეტი. იგი მუშაობდა სამეცნიერო ჟურნალებში, 1968–1987 წლებში კი „ვოპროსი ფილოსოფიი“-ს მთავარი რედაქტორის მოადგილის პოზიციაზე მოღვაწეობდა. მისი ბიოგრაფიის განხილვისას პედაგოგიური და სამეცნიერო სამუშაოები უნდა განვასხვაოთ.
მამარდაშვილი იყენებდა დეკარტეს, კანტისა და სხვა კლასიკოსების ტექსტებს, რათა ცნობიერებისა და თავისუფლების საკითხები განეხილა. მისი ნაწერების დიდი ნაწილი ლექციებთან და ზეპირი ფილოსოფიური მსჯელობის ფორმასთან არის დაკავშირებული. მკითხველისთვის მნიშვნელოვანი განსხვავებაა დასრულებულ ავტორისეულ ნაშრომსა და შემდგომ რედაქტირებულ ლექციათა კრებულს შორის.
ხშირად დასმული კითხვები
სად დაიბადა მერაბ მამარდაშვილი?
1930 წელს, გორში.
რა მიმართულებით მუშაობდა?
ცნობიერების ფილოსოფიაზე, შემეცნებასა და ფილოსოფიის ისტორიაზე.