ივანე ჯავახიშვილი (1876–1940) ქართველი ისტორიკოსი, საზოგადო მოღვაწე და თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის დაარსების ერთ-ერთი მთავარი ინიციატორია. მისი მოღვაწეობა მოიცავს საქართველოს ისტორიის წყაროების კვლევას, სამეცნიერო სკოლის ჩამოყალიბებას და ქართულენოვანი უმაღლესი განათლების განვითარებას.
ბიოგრაფია და სამეცნიერო გზა
ჯავახიშვილი დაიბადა 1876 წელს თბილისში. უმაღლესი განათლება მიიღო პეტერბურგის უნივერსიტეტში, სადაც ისტორიულ და ფილოლოგიურ კვლევას ეწეოდა. მისთვის განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდა ქართული ისტორიული წყაროების კრიტიკულ შესწავლას და შუა საუკუნეების პოლიტიკური, კულტურული და ეკონომიკური ცხოვრების რეკონსტრუქციას.
თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი
1918 წელს თბილისში გაიხსნა პირველი ქართული უნივერსიტეტი. ჯავახიშვილი იყო მისი შექმნის უმნიშვნელოვანესი ინიციატორი და შემდგომ უნივერსიტეტის რექტორიც გახდა. უნივერსიტეტის დაარსება მნიშვნელოვანი ნაბიჯი იყო დამოუკიდებელი სამეცნიერო სივრცის შექმნისთვის. 1918 წლის საქართველოს ისტორიულ კონტექსტზე იხილეთ დამოუკიდებლობის გამოცხადება.
„ქართველი ერის ისტორია“ და კვლევის მეთოდი
ჯავახიშვილის მრავალტომიანი „ქართველი ერის ისტორია“ ქართული ისტორიოგრაფიის მნიშვნელოვანი ნაშრომია. ისტორიკოსი ცდილობდა მოვლენების აღწერას წერილობითი წყაროების, სამართლებრივი დოკუმენტების, ენისა და კულტურის მასალების შედარებით. წყაროს კრიტიკა გვახსენებს, რომ ისტორია მხოლოდ ქრონოლოგია კი არა, მტკიცებულებების გააზრებული ინტერპრეტაციაცაა.
მემკვიდრეობა
ჯავახიშვილის სახელს ატარებს თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი. მისმა თაობამ შექმნა ქართული აკადემიური ინსტიტუტების საფუძველი, რომლებშიც ისტორია, ფილოლოგია და სხვა მეცნიერებები დამოუკიდებლად განვითარდა. მკვლევრის ნაშრომების კითხვისას სასარგებლოა განვასხვავოთ მისივე პერიოდის სამეცნიერო წარმოდგენები თანამედროვე კვლევის მიღწევებისგან.
რა მოხდა უნივერსიტეტის გახსნის დღეს?
თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ოფიციალური ისტორიის მიხედვით, უნივერსიტეტი 1918 წლის 26 იანვარს (ახალი სტილით 8 თებერვალს) გაიხსნა. პირველი რექტორი იყო პეტრე მელიქიშვილი, ხოლო ივანე ჯავახიშვილი სიბრძნისმეტყველების ფაკულტეტს ხელმძღვანელობდა. 1919 წელს ჯავახიშვილი უნივერსიტეტის მეორე რექტორად აირჩიეს. ეს დაზუსტება მნიშვნელოვანია, რადგან დამფუძნებლური როლისა და პირველი რექტორის თანამდებობის გაიგივება ისტორიულად არასწორია. იხილეთ თსუ-ის ოფიციალური ისტორია.
რატომ იყო ქართულენოვანი უნივერსიტეტი მნიშვნელოვანი?
რუსეთის იმპერიის დროს ქართულად უმაღლესი განათლების მიღების შესაძლებლობა შეზღუდული იყო. 1918 წელს უნივერსიტეტის გახსნამ სხვადასხვა დარგის სწავლებისა და კვლევის ქართულ ენაზე განვითარების საფუძველი შექმნა. პირველმა პროფესორებმა დაიწყეს სამეცნიერო ტერმინოლოგიის, სასწავლო პროგრამებისა და სახელმძღვანელოების შექმნა. უნივერსიტეტი დამოუკიდებელი საქართველოს პოლიტიკური ისტორიის მხოლოდ შედეგი კი არა, ქართული სამეცნიერო ტრადიციის ხანგრძლივი განვითარების ნაწილიც იყო.
როგორ მუშაობდა ჯავახიშვილი ისტორიულ წყაროებზე?
ჯავახიშვილის კვლევებში მნიშვნელოვანი იყო დოკუმენტებისა და ქრონიკების ტექსტის კრიტიკული შედარება, ისტორიულ-გეოგრაფიული ცნობების დაზუსტება და მოვლენების ფართო კონტექსტში დანახვა. ისტორიის კითხვისას სასარგებლოა შეკითხვა, ვინ დაწერა წყარო, როდის და რა მიზნით. ასეთი მეთოდი მნიშვნელოვანია, რადგან შუა საუკუნეების მატიანე ყოველთვის თანამედროვე სამეცნიერო აღწერის წესებით არ შექმნილა.
მნიშვნელოვანი თარიღები და რექტორობა
ივანე ჯავახიშვილი დაიბადა 1876 წლის 23 აპრილს (ძველი სტილით 11 აპრილს) და გარდაიცვალა 1940 წლის 18 ნოემბერს. პირველი ქართული უნივერსიტეტი 1918 წელს გაიხსნა; ჯავახიშვილი 1919 წლის დეკემბრიდან 1926 წლის ივნისამდე მისი რექტორი იყო. ამ ქრონოლოგიის გამოყენებით უფრო ადვილია მეცნიერის პირადი ბიოგრაფიის, საქართველოს დამოუკიდებლობისა და შემდგომი საბჭოთა ეპოქის ერთმანეთთან დაკავშირება.
როგორ იკვლევდა ისტორიულ წყაროებს?
ჯავახიშვილის კვლევითი მიდგომა ეყრდნობოდა დოკუმენტის ენის, წარმოშობის, დროისა და ავტორის პოზიციის გათვალისწინებას. ორი ტექსტის უბრალო დამთხვევა ისტორიული მოვლენის სრულ დასტურს არ ნიშნავს: მნიშვნელოვანია წინააღმდეგობებისა და მიკერძოების განხილვაც. ამიტომ მისი ნაშრომები არა მხოლოდ ისტორიული ფაქტების წყაროა, არამედ ისტორიოგრაფიული კვლევის მეთოდის მაგალითიც.
უნივერსიტეტის შექმნის მნიშვნელობა
ქართულენოვანი უმაღლესი სასწავლებლის დაარსებამ სხვადასხვა დარგში ახალი სამეცნიერო ინსტიტუტების ჩამოყალიბებას მისცა ბიძგი. ქართული ენციკლოპედიისა და თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ბიოგრაფიის მიხედვით, ჯავახიშვილის მოღვაწეობა დაკავშირებულია მეცნიერების ორგანიზებასთან და ახალ თაობათა მომზადებასთან. ისტორიული წვლილის შეფასებისას საჭიროა მისი თანამშრომლებისა და თანამედროვე მეცნიერთა როლის გათვალისწინებაც.
ქართული აკადემიური ფილოსოფიის გაგრძელება
ჯავახიშვილის მიზანი იყო ქართულენოვანი მეცნიერული მუშაობის ინსტიტუციური საფუძვლის შექმნა. XX საუკუნეში ქართული ინტელექტუალური ცხოვრების სხვა მიმართულებას წარმოადგენდა მერაბ მამარდაშვილის ფილოსოფიური მოღვაწეობა. ეს ორი ავტორი სხვადასხვა დისციპლინაში მუშაობდა, თუმცა ორივესთვის არსებითი იყო დამოუკიდებელი აზროვნების კულტურა.
როდის გაიხსნა ქართული უნივერსიტეტი?
თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი გაიხსნა 1918 წლის 26 იანვარს ძველი სტილით, რაც ახალი სტილით 8 თებერვალს შეესაბამება. უნივერსიტეტის ოფიციალური ისტორიის თანახმად, პირველი რექტორი პეტრე მელიქიშვილი იყო, ხოლო ივანე ჯავახიშვილი მეორე რექტორი გახდა 1919 წელს. უნივერსიტეტის შექმნა მრავალი მეცნიერისა და საზოგადო მოღვაწის ერთობლივი შრომის შედეგი იყო.
პირველი რექტორი და უნივერსიტეტის გახსნის ზუსტი თარიღი
თბილისის პირველი ქართული უნივერსიტეტი გაიხსნა 1918 წლის 26 იანვარს ძველი სტილით, ანუ 8 თებერვალს ახალი სტილით. TSU-ს ოფიციალური ისტორიის მიხედვით, უნივერსიტეტის შექმნას წინ უსწრებდა 1917 წელს დაწყებული ორგანიზაციული სამუშაოები და პროფესორთა ჯგუფის ერთობლივი ძალისხმევა.
პირველი რექტორი იყო პეტრე მელიქიშვილი, ხოლო ივანე ჯავახიშვილი რექტორი გახდა 1919 წლის 17 დეკემბერს. ამ თარიღებს ადასტურებს უნივერსიტეტის ბიოგრაფიული გვერდი. ჯავახიშვილის მთავარი დამსახურება მხოლოდ ადმინისტრაციული თანამდებობა კი არა, ქართულენოვანი უმაღლესი განათლებისა და აკადემიური კვლევის სისტემის ჩამოყალიბებაში მისი როლია.
ხშირად დასმული კითხვები
როდის დაარსდა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი?
1918 წელს.
რით არის ცნობილი ივანე ჯავახიშვილი?
ქართული უნივერსიტეტის შექმნაში მონაწილეობითა და საქართველოს ისტორიის მეცნიერული კვლევებით.