ნერვული სისტემა: აგებულება და ფუნქციები

ნერვული სისტემა: აგებულება და ფუნქციები

ნერვული სისტემა: აგებულება და ფუნქციები

Home » ნერვული სისტემა: აგებულება და ფუნქციები

ნერვული სისტემა ორგანიზმს გარემოდან და სხეულიდან ინფორმაციის მიღებაში, დამუშავებასა და საპასუხო მოქმედების წარმართვაში ეხმარება. მისი ძირითადი ნაწილებია ცენტრალური ნერვული სისტემა, რომელსაც ტვინი და ზურგის ტვინი ქმნის, და პერიფერიული ნერვული სისტემა, რომელიც მათ სხეულის სხვა ნაწილებთან აკავშირებს.

როგორ მუშაობს ნერვული სისტემა?

მგრძნობიარე რეცეპტორები გარემოს ან სხეულის შიგნით მიმდინარე ცვლილებებს აღიქვამენ. ნერვული გზებით ინფორმაცია ცენტრალურ ნერვულ სისტემამდე მიდის, სადაც ის მუშავდება. შემდეგ სიგნალი შეიძლება კუნთებს ან ჯირკვლებს გადაეცეს. ეს სქემა გამარტივებულია: რეალურ პროცესში მრავალი ურთიერთდაკავშირებული ნეირონი მონაწილეობს.

მაგალითად, ცხელი ზედაპირის შეხებისას ორგანიზმი სწრაფად რეაგირებს. რეცეპტორებიდან მოსული ინფორმაცია ზურგის ტვინთან დაკავშირებულ ნერვულ წრეში მუშავდება და კუნთის შეკუმშვას უწყობს ხელს. მოგვიანებით ტვინიც იღებს ინფორმაციას და ადამიანი აცნობიერებს შეგრძნებას. ამგვარ სწრაფ რეაქციას რეფლექსს უწოდებენ.

ნეირონი და მისი ნაწილები

ნეირონი ნერვული სისტემის სპეციალიზებული უჯრედია, რომელიც ინფორმაციის მიღებასა და გადაცემაში მონაწილეობს. მას ჩვეულებრივ აქვს სხეული, დენდრიტები და აქსონი. დენდრიტები ხშირად სხვა უჯრედებიდან სიგნალებს იღებს, აქსონი კი სიგნალს უჯრედის სხეულიდან სხვა სამიზნისკენ ატარებს.

აქსონის ზოგიერთ ნაწილს მიელინის გარსი ფარავს. მიელინი ნერვული იმპულსის სწრაფ გავრცელებას უწყობს ხელს, თუმცა ყველა აქსონი ერთნაირად არ არის მიელინიზებული. ნერვულ სისტემაში ნეირონების გარდა გლიური უჯრედებიცაა, რომლებიც მათ მხარდაჭერაში, დაცვასა და ნორმალური გარემოს შენარჩუნებაში მონაწილეობენ.

ნეირონებს შორის კავშირს სინაფსი ეწოდება. ქიმიურ სინაფსში ერთი უჯრედი გამოყოფს ნივთიერებას, ნეირომედიატორს, რომელიც მეორე უჯრედის რეცეპტორებზე მოქმედებს. არსებობს ელექტრული სინაფსებიც. სიგნალის შედეგი დამოკიდებულია სინაფსის ტიპზე, რეცეპტორსა და უჯრედის მდგომარეობაზე.

ცენტრალური ნერვული სისტემა

ცენტრალურ ნერვულ სისტემას თავის ტვინი და ზურგის ტვინი ქმნის. თავის ტვინი მონაწილეობს შეგრძნებების დამუშავებაში, მოძრაობის მართვაში, მეხსიერებაში, აზროვნებასა და სხვა ფუნქციებში. მისი სხვადასხვა უბანი ერთმანეთთან თანამშრომლობს; რთული ქცევა ჩვეულებრივ ერთ იზოლირებულ ნაწილს არ ეკუთვნის.

დიდი ტვინის ქერქი მრავალ ფუნქციაში მონაწილეობს, მათ შორის აღქმაში, ნებელობით მოძრაობასა და ენობრივ პროცესებში. ნათხემი მოძრაობის კოორდინაციასა და წონასწორობას უწყობს ხელს. ტვინის ღერო სხვა სტრუქტურებთან ერთად სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვან პროცესებს, მათ შორის სუნთქვის რეგულაციის ნაწილს, უკავშირდება.

ზურგის ტვინი ტვინსა და სხეულს შორის ინფორმაციის გადაცემაში მონაწილეობს და რეფლექსური წრეების ადგილიც არის. მას ხერხემალი იცავს. თავისა და ზურგის ტვინს დამატებით გარსები და ცერებროსპინალური სითხე იცავს. მათი ფუნქციები ერთმანეთისგან განსხვავებულია, მაგრამ ერთობლივად მუშაობს.

პერიფერიული ნერვული სისტემა

პერიფერიული ნერვული სისტემა ცენტრალური სისტემის გარეთ მდებარე ნერვებსა და განგლიებს მოიცავს. მგრძნობიარე გზებს ინფორმაცია სხეულიდან ცენტრალური სისტემისკენ მიაქვს; მამოძრავებელი გზები კი სიგნალებს ცენტრალური სისტემიდან კუნთებსა და სხვა სამიზნეებს გადასცემს.

სომატური სისტემა ჩონჩხის კუნთების მართვასა და მგრძნობიარე ინფორმაციის გადაცემას უკავშირდება. ავტონომიური სისტემა შინაგანი ორგანოების მოქმედების მრავალ ასპექტს არეგულირებს. ეს დაყოფა სასწავლო მოდელია: ორგანიზმის რეალურ მუშაობაში სისტემები მუდმივად ურთიერთობენ.

სიმპათიკური და პარასიმპათიკური განყოფილებები

ავტონომიურ ნერვულ სისტემას სიმპათიკური და პარასიმპათიკური განყოფილებები აქვს. სიმპათიკური აქტივობა ხშირად ორგანიზმის დატვირთვაზე რეაგირებას უკავშირდება, ხოლო პარასიმპათიკური აქტივობა მოსვენებისა და აღდგენის მრავალ პროცესში მონაწილეობს. ეს აღწერა გამარტივებულია: ორივე სისტემა სხვადასხვა ორგანოზე განსხვავებულად მოქმედებს.

მაგალითად, გულის მუშაობის სიხშირეზე ორივე განყოფილებას შეუძლია გავლენა მოახდინოს. რომელიმე ერთი არ არის მუდმივად „ჩართული“ და მეორე მთლიანად „გამორთული“. სხეულის მდგომარეობას მრავალი რეგულაციური მექანიზმი განსაზღვრავს. ნაწლავის ნერვული სისტემაც მნიშვნელოვან როლს ასრულებს საჭმლის მომნელებელი სისტემის მუშაობაში.

რა არის რეფლექსი?

რეფლექსი სტიმულზე სწრაფი, წინასწარ ორგანიზებული პასუხია. მარტივ სქემაში განასხვავებენ რეცეპტორს, მგრძნობიარე ნეირონს, ცენტრალურ დამაკავშირებელ გზას, მამოძრავებელ ნეირონს და შემსრულებელ ორგანოს. ყველა რეფლექსს ზუსტად ერთნაირი ნეირონული გზა არ აქვს, ამიტომ სქემა ზოგადი მოდელია.

რეფლექსური პასუხის მაგალითია მუხლის რეფლექსი, რომელსაც ექიმები ნერვული გზების შეფასებისას იყენებენ. მოსწავლემ ის უნდა გაარჩიოს ჩვეულებრივი ნებელობითი მოძრაობისგან. მოძრაობა, რომელიც გააზრებულ გადაწყვეტილებას მოჰყვება, სხვადასხვა ტვინურ ქსელსა და გარემოდან მიღებულ ინფორმაციას აერთიანებს.

როგორ შევაჯამოთ სასკოლო თემა?

დაიწყეთ სისტემის ძირითადი დაყოფით: ცენტრალური და პერიფერიული. შემდეგ ცალ-ცალკე განსაზღვრეთ ტვინის, ზურგის ტვინისა და ნერვების როლები. დახაზეთ ნეირონი და მონიშნეთ დენდრიტი, სხეული და აქსონი. ბოლოს რეფლექსის მაგალითზე აღწერეთ, როგორ უკავშირდება ერთმანეთს მგრძნობიარე და მამოძრავებელი გზები.

ნერვული სისტემის უჯრედების უკეთ გასაგებად შეგიძლიათ გაიმეოროთ ევკარიოტული უჯრედის აგებულება. ნეირონიც უჯრედია და მას მემბრანა, გენეტიკური მასალა და ენერგიის მისაღებად საჭირო სტრუქტურები აქვს, თუმცა მისი ფორმა და ფუნქცია სპეციალიზებულია.

ხშირად დასმული კითხვები

რა ქმნის ცენტრალურ ნერვულ სისტემას? თავის ტვინი და ზურგის ტვინი.

რა არის ნეირონი? სპეციალიზებული უჯრედი, რომელიც ნერვული ინფორმაციის მიღებასა და გადაცემაში მონაწილეობს.

რა არის სინაფსი? კავშირი, რომლის საშუალებითაც ნეირონი სხვა უჯრედზე სიგნალით მოქმედებს.

რა ფუნქცია აქვს მიელინს? ის მრავალი აქსონის გარშემო იმპულსის სწრაფ გავრცელებას უწყობს ხელს.

რა არის რეფლექსი? სტიმულზე სწრაფი, წინასწარ ორგანიზებული ნერვული პასუხი.

რისგან შედგება პერიფერიული ნერვული სისტემა? ცენტრალური სისტემის გარეთ მდებარე ნერვებისა და განგლიებისგან.

წყარო: OpenStax Anatomy and Physiology 2e: The Nervous System.

შეგრძნებიდან პასუხამდე

წარმოიდგინეთ, რომ ოთახში სინათლე ინთება. თვალის მგრძნობიარე უჯრედები სინათლეს აღიქვამს და ნერვული გზებით ინფორმაცია თავის ტვინის შესაბამის ქსელებამდე მიდის. ტვინი მიღებულ სიგნალებს სხვა ინფორმაციასთან აკავშირებს, რის შედეგადაც გარემოს აღქმა ყალიბდება. საჭიროების შემთხვევაში მას შეიძლება მოჰყვეს ნებელობითი მოქმედება, მაგალითად წიგნისკენ ხელის გაწვდენა.

შეგრძნება და მოქმედება ერთმანეთთან დაკავშირებულია, თუმცა მათი გზა ყოველთვის ერთნაირი არ არის. შეხებას, სმენას და მხედველობას განსხვავებული რეცეპტორები და ნერვული გზები ემსახურება. კუნთის შეკუმშვამდე კი მამოძრავებელი ნეირონი შესაბამის კუნთოვან უჯრედს სიგნალს გადასცემს. ყველა პროცესში მნიშვნელოვანია როგორც სიგნალის წარმოქმნა, ისე მისი სწორი დანიშნულების ადგილამდე მისვლა.

სასკოლო სქემების განხილვისას გახსოვდეთ, რომ ნახატი ნერვების სრულ ანატომიურ განლაგებას არ ასახავს. რეალური ნერვული ქსელი გაცილებით რთულია და უჯრედებს შორის მრავალი კავშირი აქვს. სასწავლო მოდელის მიზანია ძირითადი მიმართულებების ჩვენება: ინფორმაციის მიღება, მისი დამუშავება და პასუხის გადაცემა. მაგალითები შემდეგ შეგიძლიათ უფრო დეტალურ სახელმძღვანელოსა და სურათებს შეადაროთ.

ილუსტრაცია თემის მხატვრული გამოსახულებაა და დეტალურ სასწავლო სქემას არ ცვლის.

თავის ტვინის, ზურგის ტვინისა და ნერვების მხატვრული გამოსახულება