სისხლის მიმოქცევა: დიდი და მცირე წრე

სისხლის მიმოქცევა: დიდი და მცირე წრე

სისხლის მიმოქცევა: დიდი და მცირე წრე

Home » სისხლის მიმოქცევა: დიდი და მცირე წრე

სისხლის მიმოქცევა არის სისხლის უწყვეტი მოძრაობა გულსა და სისხლძარღვებში. ეს სისტემა ქსოვილებამდე ჟანგბადსა და საკვებ ნივთიერებებს მიიტანს და ნივთიერებათა ცვლის პროდუქტების გადატანაშიც მონაწილეობს. ადამიანის სისხლის მიმოქცევა ორ ურთიერთდაკავშირებულ წრედ იყოფა: მცირე, ანუ ფილტვის, და დიდი, ანუ სისტემური, წრე.

სისხლის მიმოქცევის ძირითადი ნაწილები

სისხლის მიმოქცევის სისტემის მთავარი ნაწილებია გული, სისხლი და სისხლძარღვები. გული კუნთოვანი ორგანოა, რომელიც შეკუმშვით სისხლს გადაადგილებს. არტერიები სისხლს გულიდან მიაქვს, ვენებს კი გულისკენ მოაქვთ. კაპილარები ძალიან წვრილი სისხლძარღვებია, სადაც სისხლსა და ქსოვილებს შორის ნივთიერებების გაცვლა მიმდინარეობს.

არტერია და ვენა სისხლის გადაადგილების მიმართულებით განისაზღვრება და არა მხოლოდ ჟანგბადის რაოდენობით. მაგალითად, ფილტვის არტერიას გულიდან ფილტვებისკენ ჟანგბადით შედარებით ღარიბი სისხლი მიაქვს, ფილტვის ვენებს კი ფილტვებიდან გულისკენ ჟანგბადით მდიდარი სისხლი მოაქვთ. ეს მნიშვნელოვანი გამონაკლისია გავრცელებული გამარტივებიდან.

გულის ოთხი კამერა

ადამიანის გულს ოთხი კამერა აქვს: მარჯვენა და მარცხენა წინაგული და მარჯვენა და მარცხენა პარკუჭი. წინაგულები გულისკენ დაბრუნებულ სისხლს იღებს, პარკუჭები კი სისხლს გულიდან ტუმბავს. გულის მარჯვენა და მარცხენა მხარეები ერთმანეთისგან გამყოფი ძგიდით არის გამოყოფილი.

გულის სარქვლები სისხლის ერთი მიმართულებით მოძრაობას უწყობს ხელს. ისინი წნევის ცვლილებების საპასუხოდ იღება და იხურება. გულის შეკუმშვისა და მოდუნების შეთანხმებული მიმდევრობა უზრუნველყოფს, რომ სისხლი შესაბამის კამერებსა და სისხლძარღვებში გადავიდეს. ამ ციკლის გამეორება სისხლის მიმოქცევის საფუძველია.

მცირე, ანუ ფილტვის წრე

მცირე წრე იწყება გულის მარჯვენა პარკუჭიდან. სისხლი ფილტვის არტერიებით ფილტვებისკენ მიემართება, სადაც ფილტვის კაპილარებში აირთა გაცვლა მიმდინარეობს. სისხლი ჟანგბადს იღებს და ნახშირორჟანგის ნაწილს ფილტვების ჰაერს გადასცემს. შემდეგ ფილტვის ვენები სისხლს მარცხენა წინაგულში აბრუნებს.

აირთა გაცვლა ალვეოლებსა და მათ გარშემო მდებარე კაპილარებს შორის ხდება. აირების მოძრაობა კონცენტრაციებთან დაკავშირებული განსხვავებებით აიხსნება. სუნთქვითი მოძრაობები ფილტვებში ჰაერის განახლებას უზრუნველყოფს, ხოლო სისხლის მიმოქცევა აირების ტრანსპორტს უწყობს ხელს. ეს ერთმანეთთან დაკავშირებული, მაგრამ განსხვავებული პროცესებია.

დიდი, ანუ სისტემური წრე

დიდი წრე იწყება მარცხენა პარკუჭიდან. სისხლი აორტაში და შემდეგ უფრო მცირე არტერიებში გადადის. ქსოვილების კაპილარებში უჯრედებს მიეწოდება ჟანგბადი და სხვა ნივთიერებები, ხოლო სისხლი იღებს ნახშირორჟანგსა და ცვლის პროდუქტებს. ვენური სისხლი საბოლოოდ ღრუ ვენების გავლით მარჯვენა წინაგულში ბრუნდება.

დიდი წრე სხეულის სხვადასხვა ორგანოს ამარაგებს. თითოეულ ქსოვილში სისხლის ნაკადი საჭიროების მიხედვით იცვლება, თუმცა რეგულაცია მრავალ ფაქტორზეა დამოკიდებული. გულის საკუთარი კუნთიც საჭიროებს ჟანგბადს და მას სისხლი კორონარული სისხლძარღვებით მიეწოდება.

რა ფუნქცია აქვს სისხლს?

სისხლის პლაზმა სითხეა, რომელიც მრავალ გახსნილ ნივთიერებას გადააქვს. ერითროციტებში არსებული ჰემოგლობინი ჟანგბადის გადატანაში მონაწილეობს. ლეიკოციტები იმუნური დაცვის სხვადასხვა ნაწილს უკავშირდება, ხოლო თრომბოციტები სისხლის შედედების პროცესში მონაწილეობს. თითოეული კომპონენტი სხვა სისტემებთან ერთად მუშაობს.

სისხლი ასევე გადააქვს ჰორმონები და სითბოს განაწილებაში მონაწილეობს. ნივთიერებათა ცვლის ზოგი პროდუქტი სისხლით თირკმელებამდე ან სხვა ორგანოებამდე მიდის, სადაც შემდგომი დამუშავება ან გამოყოფა ხდება. ამგვარად, სისხლის მიმოქცევა ორგანიზმის სხვადასხვა ორგანოს ფუნქციებს ერთმანეთთან აკავშირებს.

არტერიები, ვენები და კაპილარები

არტერიების კედლები იმ წნევას არის შეგუებული, რომელიც გულის შეკუმშვის შედეგად წარმოიქმნება. არტერიოლები სისხლის ნაკადის განაწილებაში მონაწილეობს. კაპილარების თხელი კედლები გაცვლას უწყობს ხელს. ვენები სისხლს გულისკენ აბრუნებს; ბევრ ვენაში სარქვლები უკუსვლის შემცირებას ეხმარება.

სისხლის დაბრუნებას განსაკუთრებით კიდურებიდან კუნთების მოძრაობაც უწყობს ხელს. ძარღვების სტრუქტურა და ფუნქცია სხეულის სხვადასხვა ნაწილში განსხვავდება. სქემებზე არტერიები ხშირად წითლად, ვენები კი ლურჯად არის ნაჩვენები, თუმცა სხეულში ვენური სისხლი ლურჯი არ არის; ეს სასწავლო გამოსახვის პირობითი ფერებია.

როგორ დავიმახსოვროთ ორი წრე?

დაიწყეთ მარჯვენა პარკუჭით: მარჯვენა პარკუჭი → ფილტვის არტერიები → ფილტვები → ფილტვის ვენები → მარცხენა წინაგული. შემდეგ გააგრძელეთ: მარცხენა პარკუჭი → აორტა → სხეულის ქსოვილები → ვენები → მარჯვენა წინაგული. წინაგულიდან შესაბამის პარკუჭში სისხლი სარქვლის გავლით გადადის.

სქემის გამეორებისას თითოეულ მონაკვეთს მიაწერეთ მისი მთავარი ფუნქცია: ფილტვებში აირთა გაცვლა, ქსოვილებში ჟანგბადისა და საკვები ნივთიერებების მიწოდება. ყურადღება მიაქციეთ, რომ ორივე წრე ერთმანეთთან არის დაკავშირებული და ერთმანეთისგან დამოუკიდებლად არ მუშაობს. გულისა და ფილტვების სურათები მხოლოდ ვიზუალური მოდელებია და ყველა სისხლძარღვს სრულად ვერ აჩვენებს.

ხშირად დასმული კითხვები

რამდენი წრე აქვს ადამიანის სისხლის მიმოქცევას? ორი: მცირე ანუ ფილტვის და დიდი ანუ სისტემური.

სად იწყება მცირე წრე? გულის მარჯვენა პარკუჭში.

სად იწყება დიდი წრე? გულის მარცხენა პარკუჭში.

ყველა არტერიაში ჟანგბადით მდიდარი სისხლი მიედინება? არა. ფილტვის არტერიას ჟანგბადით შედარებით ღარიბი სისხლი გადააქვს.

რა არის კაპილარი? ძალიან წვრილი სისხლძარღვი, სადაც ნივთიერებები სისხლსა და ქსოვილებს შორის იცვლება.

რა ფუნქცია აქვს გულის სარქვლებს? ისინი სისხლის ერთი მიმართულებით მოძრაობას უწყობს ხელს.

წყარო: OpenStax Anatomy and Physiology 2e: The Cardiovascular System.

გულის ციკლი და პულსი

გულის ციკლში კამერები მონაცვლეობით იკუმშება და დუნდება. შეკუმშვის ფაზას სისტოლა ეწოდება, მოდუნების ფაზას კი დიასტოლა. ამ ფაზებში წნევა იცვლება და სარქვლების გახსნასა თუ დახურვას უწყობს ხელს. წინაგულებისა და პარკუჭების შეთანხმებული მოქმედება სისხლის წინ გადაადგილებას უზრუნველყოფს.

პულსი არტერიის კედელში წნევის ტალღას ასახავს, რომელიც გულის მუშაობას უკავშირდება. მისი სიხშირე შეიძლება შეიცვალოს ფიზიკური დატვირთვის, მოსვენების, ემოციური მდგომარეობისა და სხვა ფაქტორების მიხედვით. პულსის ერთი რიცხვით მთელი გულ-სისხლძარღვთა სისტემის მდგომარეობა ვერ განისაზღვრება. სასკოლო დავალებაში მნიშვნელოვანია გავარჩიოთ პულსის სიხშირე და არტერიული წნევა, რადგან ისინი სხვადასხვა მაჩვენებელია.

სისხლის გზა ერთ სრულ წრეში

თუ ათვლას მარჯვენა წინაგულიდან დავიწყებთ, სისხლი მარჯვენა პარკუჭში გადადის და შემდეგ ფილტვებისკენ მიემართება. ფილტვებში აირთა გაცვლის შემდეგ ის მარცხენა წინაგულში ბრუნდება. იქიდან მარცხენა პარკუჭში გადადის და აორტით სხეულის ქსოვილებისკენ მიემართება. ქსოვილებიდან სისხლი ვენების გავლით კვლავ მარჯვენა წინაგულში ბრუნდება.

ეს თანმიმდევრობა წრის სახით შეიძლება დახაზოთ. ყოველი ისრის გვერდით მიუთითეთ კამერა ან სისხლძარღვი, ხოლო ფილტვებთან და ქსოვილებთან გაცვლის ძირითადი მიმართულებები აღნიშნეთ. ასეთი სავარჯიშო გეხმარებათ ერთ სქემაში დაინახოთ, როგორ ებმის მცირე და დიდი წრე ერთმანეთს და რატომ არის გულის ორივე მხარის შეთანხმებული მუშაობა აუცილებელი.

ილუსტრაცია გულისა და სისხლძარღვების მხატვრული გამოსახულებაა და ანატომიურ სქემას სრულად არ ცვლის.

გულისა და სისხლძარღვების მხატვრული გამოსახულება