ვაჟა-ფშაველას შემოქმედება ქართული ლიტერატურის ერთ-ერთი ყველაზე ღრმა და ფილოსოფიური ნაწილია. სასკოლო პროგრამაში „სტუმარ-მასპინძელი“ გამორჩეულ ადგილს იკავებს, რადგან ის სვამს კითხვას, რომელიც ყველა დროში აქტუალურია: რა უფრო მაღლა დგას — საზოგადოების დაწერილი წესები თუ უზენაესი, ადამიანური მორალი?
თუ ამ ნაწარმოებზე ესეს წერა გიწევთ, აუცილებელია სწორად გაიაზროთ მთავარი პერსონაჟების მოტივაცია და ის ფარული დეტალები, რის გამოც ვაჟამ ეს პოემა დაწერა.
ჯოყოლა ალხასტაისძე: როცა ტრადიცია მტრობაზე ძლიერია
ჯოყოლა ქისტია, ზვიადაური კი — ხევსური. ისინი სისხლისმტრები არიან. თუმცა, როდესაც ზვიადაური ჯოყოლას ოჯახში სტუმრის სტატუსით შედის, ყველაფერი იცვლება.
ჯოყოლასთვის სტუმარ-მასპინძლობის წესი წმინდაა. მან იცის, ვინც არის ზვიადაური, იცის, რომ მის ტომს ეკუთვნის ჯოყოლას ძმის სიკვდილი, მაგრამ ამ მომენტში მისთვის უზენაესი კანონი მოქმედებს: „დღეს სტუმარია ეგ ჩემი, თუნდ ზღვა ემართოს სისხლისა.“ ჯოყოლა წარმოადგენს იდეალურ ადამიანს, რომელსაც შეუძლია ვიწრო, ტომობრივ აზროვნებაზე მაღლა დადგეს და დაინახოს მტერშიც კი თანასწორი, პატივსაცემი პიროვნება.
ზვიადაური: ღირსება სიკვდილის წინ
ზვიადაური ისეთივე მტკიცე და უტეხია, როგორც ჯოყოლა. ის არ ეძებს გამართლებას, არ ითხოვს შენდობას და ღირსეულად ხვდება სიკვდილს. ზვიადაურის სიმტკიცე აოცებს ქისტებს. მისი პერსონაჟით ვაჟა გვიჩვენებს, რომ ვაჟკაცობა და ღირსება ეროვნებაზე ან რელიგიაზე არ არის დამოკიდებული. ის ნამდვილი გმირია, რომლისთვისაც საკუთარი პრინციპები სიცოცხლეზე ძვირფასია.
აღაზა: ჰუმანიზმისა და ემპათიის სიმბოლო
აღაზა პოემის ყველაზე საინტერესო და რთული პერსონაჟია. ის არის ქალი, რომელიც არღვევს თემის მკაცრ წესებს და მტრის (ზვიადაურის) ცხედარს დასტირის.
რატომ აკეთებს ამას აღაზა? არა იმიტომ, რომ თავისიანებს უღალატა, არამედ იმიტომ, რომ მასში ადამიანობამ გაიღვიძა. მან დაინახა მარტოდმარტო, უპატრონოდ დაგდებული ვაჟკაცის ტრაგედია. აღაზას ცრემლები არის უმაღლესი ჰუმანიზმის გამოხატულება. ის ამტკიცებს, რომ თანაგრძნობას საზღვრები არ აქვს.
თემი (საზოგადოება): ბრმა შურისძიება ინდივიდის წინააღმდეგ
პოემაში მთავარი კონფლიქტი არა ზვიადაურსა და ქისტებს შორის, არამედ ინდივიდსა (ჯოყოლა) და საზოგადოებას (თემს) შორისაა. თემი ცხოვრობს ბრმა შურისძიების წესით („თვალი თვალის წილ“). მათ არ ესმით ჯოყოლას სიმაღლე და აღაზას თანაგრძნობა. თემისთვის მთავარია წესის შესრულება, თუნდაც ეს წესი არაადამიანური იყოს.
მუსას პერსონაჟი იდეალურად განასახიერებს ამ ბრმა, უპრინციპო ბრბოს, რომელიც მზადაა, სტუმარიც კი გაყიდოს და საკუთარი ტრადიციაც შელახოს სისხლის წყურვილის გამო.
მთავარი სათქმელი: რა გვასწავლა ვაჟამ?
„სტუმარ-მასპინძელი“ გვეუბნება, რომ ადამიანური ღირებულებები — სიკეთე, მიტევება, სტუმრის პატივისცემა და ემპათია — ნებისმიერ დაწერილ კანონზე, ეროვნებაზე და რელიგიაზე მაღლა დგას. ვაჟა-ფშაველა გვაფრთხილებს, რომ ბრმა ტრადიციებსა და შურისძიებას მივყავართ ტრაგედიამდე, ხოლო გადარჩენა მხოლოდ ჯოყოლასა და აღაზასნაირ თავისუფალ, ჰუმანურ ინდივიდებშია.
