ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოება 1879 წელს დაარსებული საზოგადოებრივი ორგანიზაცია იყო. იგი ქართული განათლების, წიგნისა და კულტურული მემკვიდრეობის მხარდაჭერას ემსახურებოდა. საზოგადოებამ სხვადასხვა დროს სკოლების, ბიბლიოთეკების, გამოცემებისა და ხელნაწერთა შეგროვების საქმეში მიიღო მონაწილეობა.
რატომ შეიქმნა საზოგადოება
XIX საუკუნეში საქართველო რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში იყო. განათლებისა და ქართული ენის მომავალი საზოგადოებრივი მსჯელობის მნიშვნელოვანი ნაწილი გახდა. ქართველ მოღვაწეებს სურდათ, სწავლა და წიგნები უფრო ხელმისაწვდომი ყოფილიყო, ხოლო ქართული კულტურის წერილობითი მემკვიდრეობა დაცულიყო.
საზოგადოების საქმიანობა დაკავშირებული იყო იმ ფართო მოძრაობასთან, რომელშიც მონაწილეობდნენ მწერლები, პედაგოგები, საზოგადო მოღვაწეები და მხარდამჭერები საქართველოს სხვადასხვა კუთხიდან. ეს არ ყოფილა მხოლოდ ერთი ადამიანის ან ერთი ქალაქის საქმე.
დაარსება და მონაწილეები
ორგანიზაცია 1879 წელს ჩამოყალიბდა. მის საქმიანობას სხვადასხვა დროს უკავშირდებოდნენ დიმიტრი ყიფიანი, ილია ჭავჭავაძე, იაკობ გოგებაშვილი და სხვა მოღვაწეები. მათი როლები და საქმიანობის პერიოდები ერთმანეთისგან განსხვავდებოდა; თითოეულის წვლილის განხილვისას მნიშვნელოვანია კონკრეტული თანამდებობისა და თარიღის გადამოწმება.
ქართული ენციკლოპედია აღნიშნავს იაკობ გოგებაშვილის მონაწილეობას საზოგადოების დაფუძნების მოსამზადებელ სამუშაოებში, გამგეობისა და საგანმანათლებლო კომისიების საქმიანობაში. გოგებაშვილის სახელმძღვანელო „დედა ენა“ 1876 წელს გამოიცა, საზოგადოების დაარსებამდე.
სკოლები და სწავლება
საზოგადოება სწავლების ხელშეწყობასა და ქართული წიგნის გავრცელებაზე მუშაობდა. ქართული ენციკლოპედიის თანახმად, 1880 წელს იაკობ გოგებაშვილის წინადადებით თბილისში დაწყებითი სასწავლებელი გაიხსნა. სკოლების საქმიანობა დაკავშირებული იყო მასწავლებლების, სასწავლო მასალისა და დაფინანსების მოძიებასთან.
განათლებაზე ხელმისაწვდომობა იმ ეპოქაში თანაბარი არ იყო. სკოლის არსებობასთან ერთად მნიშვნელოვანი იყო, რა ენაზე და რა მასალით ისწავლებოდა, ვის შეეძლო სწავლა და როგორ ხდებოდა მასწავლებლების მხარდაჭერა. საზოგადოების ისტორია ამ პრაქტიკული პრობლემების განხილვის საშუალებას იძლევა.
ბიბლიოთეკები და წიგნები
წიგნისა და კითხვის გავრცელებას სკოლასთან ერთად ბიბლიოთეკები და სამკითხველოებიც ემსახურებოდა. საგანმანათლებლო საქმიანობა გულისხმობდა წიგნის მკითხველამდე მიტანას, ადგილობრივი ინიციატივების მხარდაჭერასა და საზოგადოების წევრთა თანამშრომლობას.
საზოგადოებას მნიშვნელოვანი როლი ჰქონდა ქართული ხელნაწერებისა და საბუთების შეკრების საქმეშიც. ასეთი მასალები წარსულის შესასწავლი პირველწყაროა: მათი დაცვა მომავალ მკვლევრებსა და მკითხველებს ისტორიული ტექსტების გაცნობის შესაძლებლობას აძლევს.
საზოგადოებრივი მხარდაჭერა
ორგანიზაციის მუშაობა წევრთა ძალისხმევას, შემოწირულობებსა და ადგილობრივ ჩართულობას ეყრდნობოდა. მონაწილეობის ფორმები განსხვავდებოდა: ზოგი სასწავლო საქმეს ეხმარებოდა, ზოგი წიგნებს აგროვებდა ან კულტურულ ინიციატივას უჭერდა მხარს.
საზოგადოების შეფასებისას საჭიროა როგორც ცნობილი ლიდერების, ისე პედაგოგების, ადგილობრივი წევრებისა და მხარდამჭერების წვლილის გათვალისწინება. განათლების გავრცელება ხანგრძლივი პროცესია და მისი შედეგი ერთი ღონისძიებით ან ერთი სახელით არ შემოიფარგლება.
ადგილი საქართველოს ისტორიაში
წერა-კითხვის საზოგადოების საქმიანობა XIX საუკუნის ქართული საზოგადოებრივი მოძრაობის ნაწილია. იგი უკავშირდება ენის, განათლებისა და კულტურული მემკვიდრეობის შენარჩუნების საკითხებს, თუმცა ამ პროცესის გასაგებად იმპერიული მმართველობის პირობები და სხვადასხვა სოციალური ჯგუფის გამოცდილებაც გასათვალისწინებელია.
ეპოქის ინტელექტუალური ფონისთვის იხილეთ ილია ჭავჭავაძისა და თერგდალეულების მოღვაწეობა. პირველწყაროებისა და მოგვიანებით შექმნილი შეფასებების შედარება საზოგადოებრივი მოძრაობის უფრო ზუსტ სურათს ქმნის.
ისტორიული კონტექსტი და წყაროების შეფასება
სკოლის ხელმისაწვდომობა, სწავლების ენა და სახელმძღვანელოები XIX საუკუნის საზოგადოებრივი დისკუსიის ნაწილი იყო. განათლების გავრცელება დამოკიდებული იყო შენობებზე, მასწავლებლებზე, ფინანსურ შესაძლებლობებზე და ადგილობრივი მოსახლეობის ჩართულობაზე. ამ გამოწვევებს საზოგადოებრივი გაერთიანებები სახელმწიფო პოლიტიკის პირობებში პასუხობდნენ.
ქართული ენის სწავლების საკითხი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი იყო იმ ადამიანებისთვის, ვინც კულტურულ თვითმყოფადობასა და განათლებას ერთმანეთთან აკავშირებდა. თუმცა სხვადასხვა სოციალურ ჯგუფს განათლებაზე ერთნაირი წვდომა არ ჰქონდა; თემის განხილვისას ქალაქისა და სოფლის განსხვავებაც უნდა გავითვალისწინოთ. „დედა ენა“ 1876 წელს გამოიცა და ქართული წერა-კითხვის სწავლების ისტორიაში მნიშვნელოვანი ადგილი დაიკავა.
ქართული ენციკლოპედია გოგებაშვილის პედაგოგიურ მიდგომას აზრიანი სიტყვებისა და ფრაზების გამოყენებას უკავშირებს. სახელმძღვანელოს ისტორია საზოგადოების დაარსებამდე იწყება, თუმცა ორივე საერთო საგანმანათლებლო გარემოს ნაწილია. გოგებაშვილი საზოგადოების მუშაობაში მონაწილეობდა როგორც ორგანიზაციულ, ისე სასწავლო საკითხებზე.
კონკრეტული თანამდებობებისა და წლების შეფასებისას ენციკლოპედიის ან საარქივო ჩანაწერის მითითება მნიშვნელოვანია, რადგან მონაწილეთა როლები სხვადასხვა პერიოდში იცვლებოდა. ხელნაწერები შეიძლება შეიცავდეს ლიტერატურულ ნაწარმოებებს, ისტორიულ ცნობებს, წერილებს ან სხვა მასალას. მათი დაცვა მხოლოდ ფიზიკურ შენარჩუნებას არ ნიშნავს: საჭიროა აღწერა, წარმომავლობის განსაზღვრა და ისეთი პირობები, რომლებიც მასალის დაზიანებას შეამცირებს.
საზოგადოებრივი შეგროვება მომავალი კვლევის შესაძლებლობას ქმნიდა, მაგრამ ყოველი დოკუმენტის მნიშვნელობა მისი შინაარსისა და წარმომავლობის მიხედვით ფასდება. ერთი ხელნაწერის არსებობა ავტომატურად არ ადასტურებს მასში აღწერილ ყოველ ამბავს; წყაროს კრიტიკული კითხვა კვლავ აუცილებელია. სასკოლო პასუხი დაიწყეთ დაარსების წლითა და მიზნებით.
შემდეგ ახსენით ორი საქმიანობა, მაგალითად სკოლების ხელშეწყობა და წერილობითი მემკვიდრეობის შეგროვება. დაასახელეთ რამდენიმე მონაწილე და მიუთითეთ, რა კონკრეტული საქმიანობა უკავშირდება თითოეულს. ბოლოს დააკავშირეთ ორგანიზაცია იმ ეპოქის განათლებისა და ენის საკითხებთან.
მოერიდეთ დაუდასტურებელ ზუსტ რაოდენობებს ან განცხადებას, თითქოს ყველა შედეგი მხოლოდ ერთმა ადამიანმა შექმნა. ადგილობრივი მონაწილეების მუშაობაც საერთო ისტორიის ნაწილია.
საზოგადოების საქმიანობის განხილვისას სასარგებლოა იმ დროის პრესისა და ორგანიზაციის დოკუმენტების გაცნობა. ისინი შეიძლება მოგვითხრობდეს წევრთა გადაწყვეტილებებზე, ფინანსურ გამოწვევებსა და ადგილობრივ ინიციატივებზე. თუმცა თითოეული დოკუმენტი კონკრეტულ გარემოში შეიქმნა და მისი შინაარსი სხვა წყაროებთან შედარებას საჭიროებს. განათლების გავრცელებას მხოლოდ სკოლის გახსნა არ უზრუნველყოფდა: საჭირო იყო სასწავლო მასალა, მომზადებული მასწავლებლები და ადგილობრივი მხარდაჭერა. საზოგადოების მნიშვნელობა სწორედ ამ მიმართულებების დაკავშირებაშიც ჩანს. მოსწავლემ შეიძლება შეადაროს 1876 წელს გამოცემული სახელმძღვანელო და 1879 წელს შექმნილი საზოგადოება: პირველი კონკრეტული წიგნია, მეორე კი ორგანიზაცია, რომელმაც სხვადასხვა საგანმანათლებლო საქმიანობას შეუწყო ხელი. ეს განსხვავება ქრონოლოგიური შეცდომების თავიდან აცილებას ეხმარება. საზოგადოების ისტორიის შესწავლა ასევე აჩვენებს, როგორ ერთიანდებოდნენ მოქალაქეები განათლებისა და კულტურული მემკვიდრეობის მხარდასაჭერად.
ხშირად დასმული კითხვები
როდის დაარსდა საზოგადოება?
ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოება 1879 წელს დაარსდა.
რა იყო მისი მიზანი?
საზოგადოება ხელს უწყობდა ქართულ განათლებას, წიგნის გავრცელებასა და კულტურული მემკვიდრეობის დაცვას.
რა როლი ჰქონდა იაკობ გოგებაშვილს?
იგი მონაწილეობდა საზოგადოების დაფუძნებაში და მუშაობდა მის საგანმანათლებლო საქმიანობაში.
როდის გამოიცა „დედა ენა“?
ქართული ენციკლოპედიის მიხედვით, იაკობ გოგებაშვილმა „დედა ენა“ 1876 წელს გამოსცა.
მხოლოდ სკოლებს ეხმარებოდა საზოგადოება?
არა. მისი საქმიანობა ასევე უკავშირდებოდა წიგნებს, ბიბლიოთეკებსა და ხელნაწერი მემკვიდრეობის შეგროვებას.
წყაროები
ქართული ენციკლოპედია: იაკობ გოგებაშვილი; ქართული ენციკლოპედია: თბილისის განათლების ისტორია.
