ილია ჭავჭავაძისა და თერგდალეულების მოღვაწეობა: მიზნები, იდეები და ისტორიული მნიშვნელობა

ილია ჭავჭავაძისა და თერგდალეულების მოღვაწეობა XIX საუკუნის მეორე ნახევრის ქართული ისტორიის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი მოვლენაა. რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში მყოფ საქართველოში ახალი განათლებული თაობა ცდილობდა ქართული ენის, განათლების, ლიტერატურისა და საზოგადოებრივი ინსტიტუტების გაძლიერებას. მოძრაობის წამყვანი ფიგურა იყო ილია ჭავჭავაძე, რომლის საქმიანობა მხოლოდ მწერლობით არ შემოიფარგლებოდა: იგი ავითარებდა პრესას, იცავდა ქართულენოვან განათლებას, მონაწილეობდა ეკონომიკურ და საზოგადოებრივ წამოწყებებში და ეროვნული თვითშეგნების გაძლიერებას ემსახურებოდა.

თერგდალეულებს ეწოდებოდათ განათლებული ქართველები, რომელთა მნიშვნელოვანი ნაწილი სასწავლებლად რუსეთის იმპერიის დიდ ქალაქებში, განსაკუთრებით პეტერბურგში, მიემგზავრებოდა და სამშობლოში ახალი საზოგადოებრივი იდეებით ბრუნდებოდა. მათი პირველი ფართო გამოსვლა ისტორიულად 1861 წლით თარიღდება. ჯგუფის წარმომადგენლებს ბევრი საერთო მიზანი ჰქონდათ, თუმცა დროთა განმავლობაში ერთმანეთისგან განსხვავებული სოციალური, პოლიტიკური და ეკონომიკური შეხედულებებიც ჩამოუყალიბდათ.

ქვემოთ განხილულია თერგდალეულთა წარმოშობა, ილიას როლი, მათი ძირითადი წარმომადგენლები, „მამათა და შვილთა ბრძოლა“, ჟურნალ-გაზეთები „საქართველოს მოამბე“, „დროება“ და „ივერია“, წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოება და მოძრაობის ისტორიული შედეგები.

ვინ იყვნენ თერგდალეულები და რატომ ეწოდათ ეს სახელი?

სახელწოდება „თერგდალეულები“ სიტყვასიტყვით გულისხმობს მათ, ვინც თერგი გადალახა. თერგის მდინარე კავკასიის მთებსა და ჩრდილოეთის მიმართულებას უკავშირდებოდა და სიმბოლურად აღნიშნავდა სამშობლოდან რუსეთისკენ სასწავლებლად გამგზავრებას. XIX საუკუნეში ამ სახელით მოიხსენიებდნენ ახალგაზრდებს, რომლებმაც იმპერიის უნივერსიტეტებში განათლება მიიღეს და დაბრუნების შემდეგ ქართული საზოგადოებრივი ცხოვრების გარდაქმნა სცადეს.

ეს არ ყოფილა რეგისტრირებული პარტია, რომელსაც ერთი პროგრამა, წევრობის სია და წესდება ჰქონდა. თერგდალეულობა უფრო სწორად საზოგადოებრივ-ინტელექტუალურ მოძრაობად უნდა გავიგოთ. მას აერთიანებდა რწმენა, რომ განათლება, კრიტიკული აზროვნება, ახალი ლიტერატურა, სოციალური რეფორმები და საზოგადოების ორგანიზება საქართველოს განვითარების აუცილებელი პირობები იყო.

„თერგდალეული“ ყველა იმ ქართველს არ ეწოდებოდა, ვინც უბრალოდ რუსეთში იმოგზაურა. ტერმინი კონკრეტული ეპოქის განმანათლებლურ და ეროვნული თვითშეგნების გამაძლიერებელ საქმიანობას უკავშირდება.

რა ვითარებაში დაიწყო თერგდალეულთა მოძრაობა?

XIX საუკუნეში ქართული სამეფო-სამთავროები რუსეთის იმპერიამ გააუქმა, ხოლო ადგილობრივი პოლიტიკური ხელისუფლება რუსული ადმინისტრაციით ჩაანაცვლა. ქართული ენისა და კულტურის შენარჩუნება განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენდა, რადგან ქვეყანაში აღარ არსებობდა დამოუკიდებელი ეროვნული სახელმწიფო, რომელიც მათ განვითარებაზე იზრუნებდა.

საზოგადოების დიდი ნაწილი აგრარულ მეურნეობაზე იყო დამოკიდებული, განათლების ხელმისაწვდომობა შეზღუდული რჩებოდა, ხოლო ბატონყმობა სოციალური უთანასწორობის მნიშვნელოვანი საფუძველი იყო. ამავე პერიოდში განათლებამიღებული ახალგაზრდები ეცნობოდნენ ევროპული და რუსული საზოგადოებრივი აზრის მიმდინარეობებს: მოქალაქეობრივ პასუხისმგებლობას, კანონის წინაშე თანასწორობის იდეებს, განათლების მნიშვნელობას და ეკონომიკური განვითარების ახალ მოდელებს.

თერგდალეულთა პასუხი ამ გამოწვევებზე იყო არა მხოლოდ პროტესტი, არამედ ინსტიტუტების შექმნა: ქართული პრესის განვითარება, საზოგადოებრივი დისკუსიების გაჩენა, სკოლებისა და ბიბლიოთეკების მხარდაჭერა, ქართული წიგნების გამოცემა და ახალი ეროვნული პროგრამის ჩამოყალიბება.

როდის დაიწყო თერგდალეულთა მოძრაობა?

ქართული ენციკლოპედია თერგდალეულთა მოძრაობის დასაწყისად 1861 წელს ასახელებს. სწორედ ამ წელს ჟურნალ „ცისკარში“ გამოქვეყნდა ილია ჭავჭავაძის კრიტიკული წერილი რუსული პოეტური ნაწარმოების ქართულ თარგმანზე, რომელმაც ქართული ენის, ლიტერატურისა და კულტურული განვითარების შესახებ მწვავე დისკუსია გამოიწვია.

მიუხედავად ამისა, მოძრაობის საფუძველი მანამდე მზადდებოდა. ილია და მისი თანამოაზრეები 1850-იანი წლების მეორე ნახევარში სტუდენტობის პერიოდში ეცნობოდნენ ახალ იდეებს; 1861 წლის შემდეგ კი ეს იდეები უკვე ქართულ ბეჭდურ გამოცემებსა და საზოგადოებრივ საქმიანობაში გადაიტანეს.

ილია ჭავჭავაძის ბიოგრაფია და თერგდალეულობის დასაწყისი

ილია ჭავჭავაძე (1837–1907) დაიბადა ყვარელში. სწავლობდა თბილისში, 1857 წელს კი პეტერბურგში გაემგზავრა და უნივერსიტეტის იურიდიულ ფაკულტეტზე დაიწყო სწავლა. ეს დრო მისთვის მნიშვნელოვან ინტელექტუალურ პერიოდად იქცა: პეტერბურგში შეხვდა ქართველ სტუდენტებს, ეცნობოდა საზოგადოებრივ-პოლიტიკურ დებატებს და ქმნიდა ადრეულ ლიტერატურულ ნაწარმოებებს.

1861 წელს ილია საქართველოში დაბრუნდა. პეტერბურგში სწავლის გამოცდილებამ ხელი შეუწყო მისი საზოგადოებრივი პროგრამის ჩამოყალიბებას: ქვეყნის განახლება ქართული ენისა და კულტურის დაცვას, სოციალური პრობლემების კრიტიკულ განხილვას და რეალურ სამოქალაქო საქმეს უნდა დაყრდნობოდა.

ილიას არ განუხილავს ეროვნული საკითხი მხოლოდ წარსულის დიდების გახსენებად. მისი ტექსტები ხშირად უშუალოდ აკრიტიკებდა ქართველთა შორის უმოქმედობას, გაუნათლებლობასა და უსამართლობას. სწორედ ამ მიდგომით გახდა იგი ახალი თაობის ლიდერი და ერთ-ერთი მთავარი პირი, რომელმაც ეროვნულ თვითშეგნებას პრაქტიკული საზოგადოებრივი შინაარსი შესძინა.

თერგდალეულთა მთავარი წარმომადგენლები

თერგდალეულთა წრე ფართო იყო და მისი წევრები სხვადასხვა დროს, სხვადასხვა საქმეში მონაწილეობდნენ. მათ შორის განსაკუთრებული ადგილი ეკავათ:

გასათვალისწინებელია: მოგვიანებით ამ მოძრაობის სხვადასხვა ჯგუფს ერთმანეთისგან განსხვავებული პროგრამები ჰქონდა. მაგალითად, ილია ჭავჭავაძესა და ნიკო ნიკოლაძეს საქართველოს განვითარების გზაზე ყველა საკითხში ერთნაირი შეხედულება არ ჰქონდათ. სწორედ ამიტომ „თერგდალეულები“ არ ნიშნავს სრულად ერთსულოვან პოლიტიკურ ჯგუფს.

„მამათა და შვილთა ბრძოლა“: რაში მდგომარეობდა დავა?

„მამათა და შვილთა ბრძოლა“ XIX საუკუნის ქართული საზოგადოებრივ-ლიტერატურული დაპირისპირების სახელწოდებაა. „მამები“ სიმბოლურად აღნიშნავდა უფროსი თაობის იმ წარმომადგენლებს, რომლებიც ტრადიციული ენობრივი და ლიტერატურული ნორმების დაცვას ან ცვლილებების მიმართ სიფრთხილეს ამჯობინებდნენ. „შვილები“ კი ახალ თაობას წარმოადგენდნენ და მოითხოვდნენ უფრო ცოცხალ ქართულ ენას, კრიტიკულ რეალიზმს, ლიტერატურის თანამედროვე საზოგადოებრივ პრობლემებთან დაახლოებასა და ევროპული იდეების შემოქმედებით ათვისებას.

დისკუსიის ერთ-ერთი მთავარი ეპიზოდი იყო ილიას 1861 წლის კრიტიკული წერილი ჟურნალ „ცისკარში“, რომელსაც უფროსი თაობის წარმომადგენლებთან დაპირისპირება მოჰყვა. დავა ეხებოდა იმასაც, როგორი უნდა ყოფილიყო თანამედროვე ქართული სალიტერატურო ენა, რა მიზანს უნდა ემსახურებოდა ლიტერატურა და როგორ უნდა განვითარებულიყო საზოგადოება.

„მამათა და შვილთა ბრძოლა“ არ უნდა გავიგოთ როგორც ყველა ხანდაზმულისა და ყველა ახალგაზრდის ურთიერთდაპირისპირება. ეს იყო იდეების, ესთეტიკისა და კულტურული პრიორიტეტების კონფლიქტი, რომელშიც პიროვნულ ურთიერთობებსა და ასაკობრივ ჯგუფებზე მეტი მნიშვნელობა სამომავლო განვითარების განსხვავებულ ხედვებს ჰქონდა.

მოძრაობის ერთ-ერთი ძირითადი წყაროა ქართული ენციკლოპედიის სტატია „თერგდალეულები“, სადაც 1861 წლის ლიტერატურული პოლემიკა მოძრაობის დასაწყისთანაა დაკავშირებული.

თერგდალეულთა მთავარი მიზნები და იდეები

1. ეროვნული თვითშეგნების გაძლიერება

ილიასა და მისი თანამოაზრეების აზრით, ქართველთა ერთიანობას მხოლოდ ისტორიული სამეფოების ხსოვნა ვერ შეინარჩუნებდა. აუცილებელი იყო, საზოგადოებას საერთო ენა, კულტურული სივრცე, განათლება და ქვეყნის მომავალზე პასუხისმგებლობა გაეზიარებინა. ეროვნული თვითშეგნება მათთვის ყოველდღიურ საქმედ უნდა ქცეულიყო.

ეს მიდგომა არ გულისხმობდა, რომ ყველა თერგდალეული სახელმწიფოს დამოუკიდებლობის აღდგენის ერთსა და იმავე დაუყოვნებელ პოლიტიკურ პროგრამას იზიარებდა. რუსეთის იმპერიის ცენზურისა და პოლიტიკური შეზღუდვების პირობებში საჯარო საქმიანობა ხშირად კულტურული, საგანმანათლებლო და ეკონომიკური საკითხების ენით მიმდინარეობდა.

2. ქართული ენისა და განათლების დაცვა

ქართული ენა თერგდალეულებისთვის მხოლოდ სალაპარაკო საშუალება არ იყო. იგი ეროვნულ კულტურულ მეხსიერებასა და მომავალ თაობებთან კავშირს უზრუნველყოფდა. ამიტომ ისინი ემხრობოდნენ სკოლებში მშობლიურ ენაზე სწავლებას, ქართული სახელმძღვანელოების შექმნას, საბავშვო ლიტერატურის გავრცელებასა და წიგნიერი საზოგადოების ჩამოყალიბებას.

ამ მიმართულებით განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდა იაკობ გოგებაშვილის პედაგოგიურ საქმიანობასა და მის სახელმძღვანელოს „დედა ენა“, რომელიც 1876 წელს გამოვიდა და ქართული განათლების ისტორიაში უმნიშვნელოვანეს მოვლენად იქცა.

3. სოციალური საკითხების განხილვა და პროგრესი

ახალი თაობა აკრიტიკებდა ბატონყმობით ჩამოყალიბებულ სოციალურ უთანასწორობას, უმოქმედობასა და მოძველებულ პრივილეგიებს. მიუხედავად იმისა, რომ კონკრეტული სოციალური რეფორმების შესახებ მათი პოზიციები განსხვავდებოდა, ბევრ მათგანს მიაჩნდა, რომ განათლების გარეშე არც გლეხის ყოფის გაუმჯობესება და არც ქვეყნის ეკონომიკური წინსვლა იქნებოდა შესაძლებელი.

ბატონყმობის გაუქმებისა და მისი შედეგების შესახებ დამატებითი ინფორმაციისთვის იხილეთ Fabula.ge-ს სტატია ბატონყმობის გაუქმება საქართველოში: წლები, მიზეზები და შედეგები.

4. ახალი საზოგადოებრივი აზრისა და პრესის განვითარება

წერილები, ლიტერატურული კრიტიკა, ახალი გამოცემები და საჯარო კამათები საშუალებას აძლევდა თერგდალეულებს, მკითხველისთვის საზოგადოებრივი პრობლემები გაეცნოთ. ქართული პრესა ეროვნული თვითშეგნებისა და განათლების კომუნიკაციის ინფრასტრუქტურად იქცა.

„საქართველოს მოამბე“ (1863): ილია ჭავჭავაძის პირველი დიდი გამოცემა

1863 წელს ილია ჭავჭავაძემ თბილისში დააფუძნა საზოგადოებრივ-ლიტერატურული ჟურნალი „საქართველოს მოამბე“. გამოცემა თერგდალეულთა იდეების გავრცელების მნიშვნელოვან სივრცედ იქცა: მასში იბეჭდებოდა მხატვრული ტექსტები, კრიტიკული წერილები და მასალები საზოგადოებრივი განვითარების შესახებ.

საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკის კატალოგის მიხედვით, 1863 წელს 12 ნომერი გამოვიდა. ჟურნალი დიდხანს არ არსებობდა, მაგრამ ახალი თაობის იდეების ჩამოყალიბებასა და გავრცელებაში მნიშვნელოვან როლს ასრულებდა.

ამ გამოცემით ილიამ და მისმა თანამოაზრეებმა აჩვენეს, რომ ქართული ჟურნალისტიკა შეიძლებოდა ყოფილიყო არა მხოლოდ ლიტერატურული ნაწარმოებების დაბეჭდვის საშუალება, არამედ საზოგადოებრივ საკითხებზე მსჯელობის დამოუკიდებელი სივრცეც.

„დროება“ (1866): ეროვნული მოძრაობის ახალი ჟურნალისტური ეტაპი

1866 წლის 4 მარტს თბილისში დაარსდა გაზეთი „დროება“. მისი დამაარსებელი და პირველი რედაქტორი იყო გიორგი წერეთელი; შემდგომ წლებში გამოცემის განვითარებაში განსაკუთრებული როლი ითამაშა სერგეი მესხმაც. ეს განსხვავება მნიშვნელოვანია: „დროება“ არ დაუარსებია უშუალოდ ილია ჭავჭავაძეს, თუმცა იგი იმავე ფართო ეროვნული-განმანათლებლური მოძრაობის ნაწილი იყო.

„დროება“ წერდა საზოგადოებრივ, სოციალურ, კულტურულ და ეკონომიკურ საკითხებზე. მან „საქართველოს მოამბის“ ტრადიციები გააგრძელა და ქართულენოვანი ჟურნალისტიკის ერთ-ერთ ცენტრალურ გამოცემად იქცა. დროთა განმავლობაში გაზეთის გამოცემის სიხშირეც გაიზარდა, ხოლო 1877 წლიდან ის ყოველდღიური გაზეთი იყო.

გაზეთის ისტორიის შესახებ ცნობებს გვაწვდის ქართული ენციკლოპედიის სტატია „დროება“.

„ივერია“ (1877): ილიას საზოგადოებრივი პროგრამის გაგრძელება

1877 წელს ილია ჭავჭავაძემ დააარსა „ივერია“, რომელიც ქართული საზოგადოებრივი აზრის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს გამოცემად ჩამოყალიბდა. გამოცემის ფორმა პერიოდულად იცვლებოდა: 1877 წელს ის ყოველკვირეული გაზეთი იყო, 1879–1885 წლებში გამოდიოდა ჟურნალის სახით, ხოლო 1886 წლიდან ყოველდღიური გაზეთი გახდა.

„ივერიის“ გვერდებზე განიხილებოდა ქართული ენის საკითხები, განათლება, ლიტერატურა, სახელმწიფოებრივი და საზოგადოებრივი ცხოვრება, ეკონომიკა, გლეხთა მდგომარეობა და სხვა პრობლემები. იმპერიის პირობებში სწორედ პრესა ქმნიდა შესაძლებლობას, ქართული საზოგადოება საკუთარი ინტერესებისა და განვითარების გზების შესახებ ესაუბრა.

ამიტომ ილიას საზოგადოებრივი მოღვაწეობის გასაგებად საკმარისი არ არის მხოლოდ მისი მხატვრული ტექსტების წაკითხვა. „ივერია“ იყო პრაქტიკული ინსტიტუტი, რომლის მეშვეობითაც იდეები ფართო მკითხველამდე მიდიოდა და ახალ თაობებთან კავშირი მყარდებოდა.

გამოცემის ისტორიის დასაზუსტებლად იხილეთ ქართული ენციკლოპედია: „ივერია“.

1879 წლის წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოება

თერგდალეულთა საგანმანათლებლო იდეების ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი პრაქტიკული შედეგი იყო „ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების“ დაარსება 1879 წელს. საზოგადოების მიზანი იყო ქართული ენისა და წიგნიერების გავრცელება, სკოლებისა და ბიბლიოთეკების მხარდაჭერა და ეროვნული კულტურის განვითარება.

აქ ხშირად დაშვებულ ისტორიულ შეცდომას უნდა ავარიდოთ თავი: საზოგადოების პირველი თავმჯდომარე ილია ჭავჭავაძე არ ყოფილა. 1879–1882 წლებში მას დიმიტრი ყიფიანი ხელმძღვანელობდა; 1882–1885 წლებში თავმჯდომარე იყო ივანე ბაგრატიონ-მუხრანელი, ხოლო ილია ჭავჭავაძე თავმჯდომარე 1885 წელს გახდა და ამ თანამდებობაზე 1907 წლამდე იმყოფებოდა.

ილიას როლი მაინც გადამწყვეტი იყო. იგი საზოგადოების შექმნაში მონაწილეობდა, პირველ წლებში ხელმძღვანელობასთან თანამშრომლობდა, შემდეგ კი უშუალოდ თავმჯდომარეობდა. საზოგადოება სხვადასხვა რეგიონში ქართული წიგნიერების, კულტურული საქმიანობისა და სასკოლო პროექტების განვითარებას უწყობდა ხელს.

საქართველოს ეროვნული არქივის მასალები ადასტურებს როგორც 1879 წლის 31 მარტის წესდებას, ისე 15 მაისის დამფუძნებელ კრებასა და ხელმძღვანელობის თანმიმდევრობას. იხილეთ საქართველოს ეროვნული არქივის დოკუმენტები.

ილია ჭავჭავაძის ლიტერატურული მოღვაწეობა: რა შეცვალა მან?

ილიამ ქართულ ლიტერატურაში გააძლიერა კრიტიკული რეალიზმი და მოქალაქეობრივი პასუხისმგებლობა. მისი ნაწარმოებები ხშირად იკვლევდა საზოგადოების პრობლემებს: უსამართლობას, ზარმაცობას, სოციალური ფენების გაუცხოებას, გაუნათლებლობას, ეროვნულ უმოქმედობას და ადამიანის ღირსებას.

„მგზავრის წერილები“: თერგი და სამშობლოში დაბრუნება

„მგზავრის წერილები“ განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია თერგდალეულთა იდეების გასაგებად. თერგი აქ მარტო გეოგრაფიული მდინარე არ არის: იგი მოძრაობის, ცვლილების, ენერგიისა და სამშობლოში დაბრუნებული ახალგაზრდის შინაგანი კითხვების სიმბოლოდაც იქცევა. ნაწარმოებში ლირიკული და პუბლიცისტური მსჯელობა ეროვნული პასუხისმგებლობის თემას უკავშირდება.

Fabula.ge-ზე უკვე არსებობს ნაწარმოების სპეციალური განხილვა: „მგზავრის წერილები“: მთავარი სათქმელი და თერგდალეულთა იდეოლოგია.

„კაცია-ადამიანი?!“: სოციალური ინერციის კრიტიკა

ლუარსაბ თათქარიძის სახით ილია აკრიტიკებს ცხოვრების ისეთ მოდელს, სადაც საზოგადოებრივი პასუხისმგებლობა და განათლებისაკენ სწრაფვა თითქმის არ არსებობს. სატირა აჩვენებს, რომ ეროვნული განვითარება მხოლოდ გარე პოლიტიკური დაბრკოლებების გადალახვით ვერ მიიღწევა: აუცილებელია საზოგადოების თვითკრიტიკაც.

უფრო ვრცლად იხილეთ „კაცია-ადამიანი?!“: ლუარსაბ თათქარიძის დახასიათება და ანალიზი.

„ბედნიერი ერი“: ეროვნული თვითკრიტიკა

ამ ლექსში ილია იყენებს ირონიას, რათა თვითკმაყოფილებასა და რეალური პრობლემების უგულებელყოფას დაუპირისპირდეს. ასეთი მკაცრი თვითკრიტიკა თერგდალეულთა ძირითადი პრინციპის ნაწილია: ქვეყნის სიყვარული გულისხმობს არა მხოლოდ მის ქებას, არამედ ნაკლოვანებათა დანახვასაც.

ლექსის ცალკეული სტრიქონებისა და იდეის შესახებ იხილეთ „ბედნიერი ერი“: ანალიზი და მთავარი სათქმელი.

„ოთარაანთ ქვრივი“ და „განდეგილი“: მორალური არჩევანი და საზოგადოება

ილიას მხატვრულ სამყაროში ადამიანი ხშირად რთულ ზნეობრივ არჩევანს აკეთებს. „ოთარაანთ ქვრივში“ სოციალური მდგომარეობა, ადამიანური ღირსება და საზოგადოების ფენებს შორის გაუცხოება ჩანს. „განდეგილი“ კი სვამს კითხვას, რამდენად შესაძლებელია ადამიანური ცხოვრებისგან განცალკევებით სულიერი სრულყოფილების ძიება.

დამატებითი საკითხავი: „განდეგილის“ ანალიზი.

რა კავშირი ჰქონდა თერგდალეულებს ბატონყმობის გაუქმებასა და გლეხთა საკითხთან?

საქართველოს აღმოსავლეთ ნაწილში ბატონყმობის გაუქმება 1864 წელს დაიწყო, დასავლეთის სხვადასხვა რეგიონში კი რეფორმები მომდევნო წლებში განხორციელდა. ილია ჭავჭავაძე 1864 წლიდან მონაწილეობდა საგლეხო რეფორმასთან დაკავშირებულ ადმინისტრაციულ და სამედიატორო საქმიანობაში.

მაგრამ რეფორმის განხორციელება თავისთავად არ ნიშნავდა სოციალური პრობლემების დასრულებას. მიწის, ვალდებულებებისა და გლეხთა უფლებების საკითხები კვლავ მწვავე იყო. თერგდალეულთა პრესამ და ლიტერატურამ ხელი შეუწყო ამ თემების საჯარო განხილვას.

თერგდალეულთა შორის არსებობდა განსხვავებული დამოკიდებულებები ცვლილებების სიჩქარისა და ფორმების შესახებ. სწორედ ამიტომ მათი ყველა სოციალური იდეის ერთ პროგრამად გადაქცევა ისტორიულად არაზუსტი იქნებოდა.

ილია ჭავჭავაძე და სათავადაზნაურო ბანკი: ეკონომიკური მოღვაწეობა

ილიას საზოგადოებრივი საქმიანობა ეკონომიკის სფეროსაც მოიცავდა. 1875 წელს იგი თბილისის სათავადაზნაურო-საადგილმამულო ბანკის თავმჯდომარედ აირჩიეს და ამ ინსტიტუტის საქმიანობაში მრავალი წლის განმავლობაში მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა. ბანკი საკრედიტო დაწესებულება იყო, მაგრამ ილიას ხელმძღვანელობის პერიოდში მისი შემოსავლები ქართული კულტურული და საგანმანათლებლო წამოწყებების ხელშეწყობასაც ხმარდებოდა.

ეს მის მიდგომას კარგად ასახავს: ეროვნული კულტურის განვითარებას სჭირდებოდა არა მხოლოდ იდეები და ნიჭიერი მწერლები, არამედ ფინანსური რესურსები, ორგანიზებული შრომა და მდგრადი ინსტიტუტები. ეროვნული ბიბლიოთეკის აკადემიური გამოცემები სწორედ ასეთ პრაქტიკულ როლს უსვამს ხაზს.

ბანკის საქმიანობა არ იყო წინააღმდეგობებისგან თავისუფალი და არც ყველა საზოგადოებრივი ჯგუფი ერთნაირად აფასებდა მის როლს. თუმცა ქართული კულტურული ინსტიტუტების დაფინანსება ილიას მოღვაწეობის მნიშვნელოვანი და გამორჩეული მიმართულება გახდა.

„პირველი დასი“ და „მეორე დასი“: რატომ გაიყო თერგდალეულთა მოძრაობა?

თერგდალეულები თავდაპირველად საერთო განმანათლებლური მიზნებით გამოდიოდნენ, მაგრამ 1870-იანი წლებიდან მათ შორის განსხვავებული შეხედულებები უფრო მკაფიო გახდა. ისტორიულ და საზოგადოებრივ ლიტერატურაში ამ მიმდინარეობებს ხშირად „პირველ დასსა“ და „მეორე დასს“ უწოდებენ.

ეს ცხრილი განზოგადებაა და არა ყოველი წევრის შეხედულებათა სრული სია. პირველი და მეორე დასი სრულიად მოწყვეტილი, ურთიერთგამომრიცხავი ორგანიზაციები არ ყოფილა; მათ საერთო ისტორიული წარმოშობა და ურთიერთგადამკვეთი საქმიანობა ჰქონდათ. ამის შესახებ უფრო დეტალური ინფორმაცია მოცემულია ქართული ენციკლოპედიის სტატიაში „მეორე დასი“.

ქრონოლოგია: თერგდალეულთა მოძრაობისა და ილიას მოღვაწეობის მნიშვნელოვანი წლები

რა შედეგი გამოიღო თერგდალეულთა მოღვაწეობამ?

მოძრაობის შედეგი რამდენიმე მიმართულებით ჩანს.

• ქართული საზოგადოებრივი აზრი: გაძლიერდა მოქალაქეობრივი საკითხების საჯარო განხილვის ტრადიცია და კრიტიკული ჟურნალისტიკა.
• განათლება: წერა-კითხვის გამავრცელებელმა საზოგადოებამ, პედაგოგებმა და გამომცემლებმა ხელი შეუწყეს ქართულენოვანი წიგნებისა და სასწავლო მასალების გავრცელებას.
• ლიტერატურა: განვითარდა რეალისტური პროზა, სოციალური სატირა და მოქალაქეობრივ პასუხისმგებლობაზე ორიენტირებული პოეზია.
• ეროვნული თვითშეგნება: ენის, კულტურისა და ისტორიული მეხსიერების დაცვას დაემატა მომავლის განვითარებაზე ორიენტირებული საზოგადოებრივი საქმიანობა.
• ინსტიტუტები: გაზეთები, ჟურნალები, სკოლები, საზოგადოებები და ფინანსური წამოწყებები ეროვნული კულტურული ცხოვრების საფუძვლად იქცა.

თერგდალეულთა საქმიანობა არ არის ერთი ადამიანის ან ერთი გამოცემის ისტორია. იგი მოიცავს მრავალ პედაგოგს, მწერალს, რედაქტორს, მეწარმესა და საზოგადო მოღვაწეს, რომელთა მუშაობამაც ეროვნული კულტურისთვის უფრო მდგრადი ინფრასტრუქტურა შექმნა. ისტორიული გავლენა იმაშიც ჩანს, რომ შემდეგი თაობები დამოუკიდებლობის, ენისა და განათლების საკითხებს უკვე ამ შექმნილი გამოცდილების საფუძველზე განიხილავდნენ.

სასკოლო კონსპექტი: ილია ჭავჭავაძისა და თერგდალეულების მოღვაწეობა

თემის მოკლედ გადმოსაცემად დაიმახსოვრეთ ხუთი მთავარი საკითხი:

1. ვინ იყვნენ? XIX საუკუნის მეორე ნახევრის განათლებამიღებული ქართველი მოღვაწეები, რომლებიც სამშობლოში ახალ საზოგადოებრივ იდეებს ავრცელებდნენ.
2. რატომ ეწოდათ „თერგდალეულები“? სახელწოდება რუსეთისკენ მიმავალ გზასა და თერგის გადალახვას უკავშირდება.
3. როდის დაიწყეს? მოძრაობის დასაწყისად 1861 წლის ლიტერატურულ პოლემიკას მიიჩნევენ.
4. რა სურდათ? ქართული ენის დაცვა, განათლების გავრცელება, ეროვნული თვითშეგნების გაძლიერება, სოციალური პრობლემების განხილვა და პრესის განვითარება.
5. რა შექმნეს? მნიშვნელოვანი ჟურნალ-გაზეთები და საგანმანათლებლო ინსტიტუტები; ილიამ ასევე ეკონომიკური მხარდაჭერის ინსტრუმენტებიც განავითარა.

მოკლე თხზულების ნიმუში: „ილია ჭავჭავაძე და თერგდალეულები XIX საუკუნის მეორე ნახევარში ქართული ეროვნული მოძრაობის სათავეში იდგნენ. მათ განათლების, პრესისა და ლიტერატურის საშუალებით ქართული საზოგადოებრივი ცხოვრების განახლება სცადეს. თერგდალეულთა მოძრაობის დასაწყისად 1861 წელი მიიჩნევა. ილიამ დააფუძნა „საქართველოს მოამბე“ და „ივერია“, მონაწილეობდა წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების მუშაობაში, ხოლო მისი ნაწარმოებები საზოგადოებრივ უმოქმედობასა და უსამართლობას აკრიტიკებდა. მოძრაობის მთავარი შედეგი იყო ქართული ენის, კულტურისა და ეროვნული თვითშეგნებისათვის ახალი ინსტიტუციური საფუძვლის შექმნა.“

ხშირად დასმული კითხვები

ვინ იყვნენ თერგდალეულები?

თერგდალეულები იყვნენ XIX საუკუნის მეორე ნახევრის ქართველი საზოგადო მოღვაწეები, რომელთა მნიშვნელოვანი ნაწილი რუსეთის უნივერსიტეტებში განათლებამიღებული დაბრუნდა და სამშობლოში განმანათლებლურ, ლიტერატურულ და საზოგადოებრივ მოძრაობას ჩაუდგა სათავეში.

რატომ ეწოდათ თერგდალეულები?

სახელწოდება უკავშირდება მდინარე თერგის გადალახვას და სიმბოლურად აღნიშნავს რუსეთისკენ სასწავლებლად გამგზავრებულ და შემდეგ საქართველოში დაბრუნებულ ახალ თაობას.

ვინ იყო თერგდალეულთა მთავარი ლიდერი?

მოძრაობის ერთ-ერთი მთავარი ორგანიზატორი და ეროვნული პროგრამის წამყვანი ფიგურა იყო ილია ჭავჭავაძე.

რომელ წელს დაიწყო თერგდალეულთა მოძრაობა?

ქართულ ენციკლოპედიაში მოძრაობის დასაწყისად 1861 წელია მიჩნეული, როდესაც დაიწყო „მამათა და შვილთა ბრძოლის“ მნიშვნელოვანი ლიტერატურული პოლემიკა.

ვინ იყვნენ თერგდალეულთა მთავარი წარმომადგენლები?

მათ შორის იყვნენ ილია ჭავჭავაძე, აკაკი წერეთელი, იაკობ გოგებაშვილი, გიორგი წერეთელი, ნიკო ნიკოლაძე, სერგეი მესხი, კირილე ლორთქიფანიძე და სხვა საზოგადო მოღვაწეები.

რა იყო თერგდალეულთა მთავარი მიზანი?

მათი საერთო მიზანი იყო ქართული ეროვნული თვითშეგნების, განათლების, ენის, კულტურის, პრესისა და საზოგადოებრივი განვითარების გაძლიერება.

რას ნიშნავს „მამათა და შვილთა ბრძოლა“?

ეს იყო ახალ და ძველ თაობათა შორის ლიტერატურულ-კულტურული პოლემიკა, რომელიც ქართული ენის, ლიტერატურისა და საზოგადოებრივი განვითარების გზებს ეხებოდა.

ვინ დააარსა „საქართველოს მოამბე“ და როდის?

ჟურნალი ილია ჭავჭავაძემ 1863 წელს დააარსა. იმ წელს მისი 12 ნომერი გამოვიდა.

ვინ დააარსა გაზეთი „დროება“?

გაზეთი გიორგი წერეთელმა 1866 წლის 4 მარტს დააარსა. იგი მისი პირველი რედაქტორიც იყო.

როდის დააარსა ილიამ „ივერია“?

1877 წელს. გამოცემა თავდაპირველად ყოველკვირეული გაზეთი იყო, შემდეგ ჟურნალი, 1886 წლიდან კი ყოველდღიური გაზეთი გახდა.

ვინ იყო წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების პირველი თავმჯდომარე?

საზოგადოების პირველი თავმჯდომარე იყო დიმიტრი ყიფიანი (1879–1882). ილია ჭავჭავაძე თავმჯდომარე 1885 წელს გახდა.

რა განსხვავებაა პირველ და მეორე დასს შორის?

პირველი დასი ძირითადად ილია ჭავჭავაძის მიმართულებას უკავშირდება, მეორე დასი კი გიორგი წერეთლის, ნიკო ნიკოლაძისა და მათი თანამოაზრეების განსხვავებულ, მეტად სოციალურ-ეკონომიკურ რეფორმებზე ორიენტირებულ ხედვებს.

რატომ არის თერგდალეულთა მოღვაწეობა დღესაც მნიშვნელოვანი?

მათ ხელი შეუწყვეს ქართული განათლების, საჯარო დისკუსიის, ჟურნალისტიკისა და ეროვნული კულტურული ინსტიტუტების განვითარებას, რომლებმაც შემდგომი თაობებისთვის საფუძველი შექმნა.

გამოყენებული ისტორიული წყაროები

• ქართული ენციკლოპედია: „თერგდალეულები“, მოძრაობის წარმოშობა, წევრები და 1861 წლის პოლემიკა.
• საქართველოს ბიოგრაფიული/ენციკლოპედიური რესურსი: ილია ჭავჭავაძე, ცხოვრება და საზოგადოებრივი საქმიანობა.
• საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა: „საქართველოს მოამბე“, 1863 წლის გამოცემები.
• ქართული ენციკლოპედია: გაზეთი „დროება“.
• ქართული ენციკლოპედია: „ივერია“.
• საქართველოს ეროვნული არქივი: ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოება.
• საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა: ილია ჭავჭავაძის თხზულებათა აკადემიური გამოცემა.
• ქართული ენციკლოპედია: „მეორე დასი“.

დასკვნა

ილია ჭავჭავაძისა და თერგდალეულების მოღვაწეობა ქართული ეროვნული მოძრაობის მნიშვნელოვანი გარდატეხა იყო. 1861 წლიდან ახალი თაობა ცდილობდა, ტრადიციასთან კავშირი შეენარჩუნებინა და ამავე დროს განათლების, კრიტიკული აზროვნებისა და თანამედროვე საზოგადოებრივი ინსტიტუტების დახმარებით ქვეყანა განევითარებინა. ილიასთვის ლიტერატურა, ჟურნალისტიკა, განათლება და ეკონომიკური საქმიანობა ერთი ფართო მიზნის ნაწილებად იქცა: ქართულ საზოგადოებას უნდა შესძლებოდა საკუთარი კულტურული ინტერესების დაცვა და მომავალზე პასუხისმგებლობის აღება. სწორედ ამ გამოცდილებამ შექმნა საფუძველი საქართველოს შემდეგი თაობების საზოგადოებრივი და ეროვნული საქმიანობისთვის.