ბატონყმობის გაუქმება საქართველოში: წლები, მიზეზები და შედეგები

ბატონყმობის გაუქმება საქართველოში XIX საუკუნის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი სოციალური და ეკონომიკური რეფორმა იყო. მისი გატარება 1864 წელს აღმოსავლეთ საქართველოში დაიწყო და სხვადასხვა მხარეში ეტაპობრივად გაგრძელდა 1870-იანი წლების დასაწყისამდე. რეფორმამ გლეხებს პირადი თავისუფლება მიანიჭა, თუმცა მიწის საკუთრების საკითხი საბოლოოდ ვერ გადაჭრა.

სასკოლო და საგამოცდო საკითხებზე ხშირად ისმის კითხვა: „რომელ წელს გაუქმდა ბატონყმობა საქართველოში?“ მოკლე პასუხია 1864 წელი, როდესაც ეს პროცესი თბილისის გუბერნიაში დაიწყო. სრული ისტორიული პასუხისთვის აუცილებელია იმერეთში, გურიაში, სამეგრელოში, აფხაზეთსა და სვანეთში გატარებული რეფორმების განსხვავებული თარიღების ცოდნაც.

რა იყო ბატონყმობა?

ბატონყმობა ფეოდალური სოციალური ურთიერთობა იყო, რომლის პირობებშიც ყმა გლეხი მებატონეზე პირადად და ეკონომიკურად იყო დამოკიდებული. გლეხები ამუშავებდნენ მიწას და სხვადასხვა სახის გადასახადს, ნატურალურ ბეგარას ან შრომით ვალდებულებას ასრულებდნენ. მათი უფლებები მებატონის უფლებამოსილებითა და არსებული წესებით მნიშვნელოვნად იზღუდებოდა.

საქართველოში ბატონყმური ურთიერთობები ხანგრძლივი ისტორიული განვითარების შედეგად ჩამოყალიბდა და ადგილობრივად განსხვავებულ ფორმებს იღებდა. XIX საუკუნეში, როდესაც საქართველო რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში იყო, ბატონყმობის შენარჩუნება სულ უფრო მეტად ეწინააღმდეგებოდა ეკონომიკურ ცვლილებებსა და სოციალურ მოთხოვნებს.

რატომ გაუქმდა ბატონყმობა საქართველოში?

1. რუსეთის იმპერიაში დაწყებული საგლეხო რეფორმა

1861 წელს რუსეთის იმპერიაში იმპერატორ ალექსანდრე II-ის მმართველობისას ბატონყმობის გაუქმების მანიფესტი გამოიცა. თუმცა ეს აქტი საქართველოს ტერიტორიაზე დაუყოვნებლივ და ერთიანი წესით არ ამოქმედებულა: ადგილობრივი სოციალური და მიწათმფლობელური ურთიერთობების გათვალისწინებით, იმპერიულმა ხელისუფლებამ კავკასიისთვის ცალკეული დებულებები შეიმუშავა.

2. ძველი მეურნეობის ეკონომიკური პრობლემები

ბატონყმობაზე დამყარებული მეურნეობა ზღუდავდა თავისუფალი შრომის, საქონლის წარმოებისა და შიდა ბაზრის განვითარებას. ეკონომიკური გარდაქმნები, ვაჭრობისა და ფულადი ურთიერთობების გაძლიერება ძველ მოდელს სულ უფრო ნაკლებად ეფექტიანს ხდიდა.

3. გლეხთა პროტესტი და სოციალური დაძაბულობა

ყმების მძიმე მდგომარეობა იწვევდა უკმაყოფილებას, წინააღმდეგობასა და აჯანყებებს. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია 1856–1857 წლების სამეგრელოს გლეხთა გამოსვლები, რომლებმაც აჩვენა, რამდენად მწვავე იყო სოციალური საკითხი. ეს მოვლენები არ ყოფილა რეფორმის ერთადერთი მიზეზი, თუმცა იმდროინდელი კრიზისის მნიშვნელოვანი გამოხატულება იყო.

4. საზოგადოებრივი აზრი და ქართული ინტელიგენცია

ბატონყმური წესრიგის კრიტიკას მნიშვნელოვან ადგილს უთმობდნენ XIX საუკუნის ქართველი მწერლები და საზოგადო მოღვაწეები. დანიელ ჭონქაძის „სურამის ციხე“ ბატონყმური საზოგადოების პრობლემებს მკვეთრად ასახავდა. შემდგომში ილია ჭავჭავაძე და თერგდალეულთა თაობა აქტიურად მსჯელობდნენ გლეხთა მდგომარეობაზე, უფლებებსა და ქვეყნის განახლებაზე.

ბატონყმობის გაუქმების წლები საქართველოში

რეფორმა ერთ დღეს მთელ საქართველოში არ გავრცელებულა. განსხვავება განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია დასავლეთ საქართველოს მხარეების განხილვისას, რადგან ზოგ წყაროში დებულების დამტკიცების წელია მითითებული, ზოგან კი მისი გამოცხადებისა და პრაქტიკაში გატარების წელი.

ამრიგად, თუ გამოცდაზე კითხვაა „როდის დაიწყო ბატონყმობის გაუქმება საქართველოში?“, ძირითადი პასუხია 1864 წელი. თუ კითხვა ეხება კონკრეტულ ისტორიულ მხარეს, საჭიროა მისი ცალკეული თარიღის მითითება.

რა მოხდა 1864 წელს აღმოსავლეთ საქართველოში?

თბილისის გუბერნიაში საგლეხო რეფორმა 1864 წელს გამოცხადდა. ხელისუფლებამ გლეხთა პირადი დამოკიდებულების გაუქმება და მიწით სარგებლობის ახალი წესები დააწესა. რეფორმის განხორციელება მოითხოვდა მიწის ნაკვეთების, ვალდებულებებისა და მებატონესთან ურთიერთობების კონკრეტულ განსაზღვრას.

ამ პერიოდის უნიკალური ისტორიული ფოტოა 1864 წელს სიღნაღში გლეხთა განთავისუფლების მანიფესტის წაკითხვის სცენა, რომელიც დაცულია იოსებ გრიშაშვილის კოლექციაში და საჯაროდ ხელმისაწვდომია Wikimedia Commons-ის არქივში.

როგორ მიმდინარეობდა რეფორმა დასავლეთ საქართველოში?

იმერეთი, გურია და რაჭა — 1865 წელი

ქუთაისის გუბერნიისთვის საგლეხო დებულება 1865 წელს დამტკიცდა. მისი მოქმედება მოიცავდა იმერეთს, გურიასა და რაჭას. მიუხედავად პირადი თავისუფლების მინიჭებისა, მიწისა და საგადასახადო ვალდებულებების საკითხები აქაც რთული დარჩა.

სამეგრელო — 1866–1867 წლები

სამეგრელოში ცვლილებები შედარებით გვიან გატარდა. აკადემიურ წყაროებში საგლეხო დებულების თარიღად გვხვდება 1866 წლის 1 დეკემბერი, ხოლო ისტორიულ მიმოხილვებში ბატონყმობის გაუქმების წლად ხშირად 1867 წელია დასახელებული. ეს განსხვავება ძირითადად სამართლებრივი აქტისა და პრაქტიკული განხორციელების ეტაპების გამიჯვნას უკავშირდება.

აფხაზეთი და სვანეთი — 1870–1871 წლები

აფხაზეთისთვის შესაბამისი დებულება 1870 წელს დამტკიცდა, თუმცა მისი გამოცხადებისა და შესრულების პროცესი 1871 წელსაც მიმდინარეობდა. სვანეთში საგლეხო რეფორმა 1871 წელს გავრცელდა. სწორედ ამიტომ საქართველოში ბატონყმობის გაუქმების დასრულება ხშირად XIX საუკუნის 70-იანი წლების დასაწყისით აღინიშნება.

რა უფლებები მიიღეს გათავისუფლებულმა გლეხებმა?

საგლეხო რეფორმის მთავარი მიღწევა პირადი დამოკიდებულების შეწყვეტა იყო. გათავისუფლებულ გლეხებს მიენიჭათ მეტი შესაძლებლობა, დამოუკიდებლად ემოქმედათ სამართლებრივ და ეკონომიკურ ურთიერთობებში.

• პირადი თავისუფლება: ყმის სტატუსის გაუქმება და მებატონისადმი პირადი დამოკიდებულების დასრულება.
• ქონებრივი და საოჯახო ურთიერთობების მეტი დამოუკიდებლობა: გლეხის უფლებების გაფართოება ძველ წესებთან შედარებით.
• შრომისა და ეკონომიკური საქმიანობის მეტი თავისუფლება: სოციალური მდგომარეობის ეტაპობრივი ცვლილების შესაძლებლობა.
• მიწით სარგებლობის განსაზღვრული უფლებები: თუმცა ეს ავტომატურად არ ნიშნავდა მიწის სრულ საკუთრებაში მიღებას.

რატომ არ ნიშნავდა პირადი თავისუფლება მიწის საკუთრებას?

რეფორმის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი შეზღუდვა მიწის საკითხი იყო. ბევრ შემთხვევაში გლეხი თავისუფალი ხდებოდა, მაგრამ მის მიერ დამუშავებული მიწა მემამულის საკუთრებად რჩებოდა. გლეხს შეეძლო მიწით სარგებლობა დადგენილი პირობებით და, გარკვეულ შემთხვევებში, გამოსყიდვის საკითხის დაყენება, თუმცა მიწის გამოსყიდვა მარტივი ან ავტომატური არ ყოფილა.

არსებობდა დროებითვალდებული გლეხის მდგომარეობაც: ყოფილი ყმა უკვე პირადად თავისუფალი იყო, მაგრამ მიწით სარგებლობის სანაცვლოდ გარკვეულ ვალდებულებებს აგრძელებდა. ეს გარემოება აჩვენებს, რომ რეფორმა ერთდროულად იყო დიდი სამართლებრივი ცვლილება და ეკონომიკური თვალსაზრისით კომპრომისული ღონისძიება.

ბატონყმობის გაუქმების შედეგები საქართველოში

სოციალური ცვლილებები

ძველი ფეოდალური იერარქიის საფუძველი შესუსტდა. გლეხთა პირადი უფლებების გაფართოებამ საზოგადოებრივი ურთიერთობების შეცვლის შესაძლებლობა შექმნა, თუმცა უთანასწორობა და სიღარიბე მაშინვე არ აღმოფხვრილა.

ეკონომიკური გარდაქმნები

თანდათან გაიზარდა ფულადი ურთიერთობების, დაქირავებული შრომისა და ბაზარზე ორიენტირებული საქმიანობის მნიშვნელობა. რეფორმა ეკონომიკური მოდერნიზაციის ერთ-ერთი წინაპირობა გახდა, მაგრამ მიწის ნაკლებობა და ძველი ვალდებულებების ნარჩენები ბევრ ოჯახს კვლავ ზღუდავდა.

პოლიტიკური და საზოგადოებრივი შედეგები

რეფორმამ ხელი შეუწყო გლეხთა უფლებებისა და სოციალური სამართლიანობის საკითხების საჯარო განხილვას. XIX საუკუნის მეორე ნახევრის ქართული საზოგადოებრივი მოძრაობებისთვის ეს თემები კვლავ აქტუალური იყო.

რა როლი ჰქონდათ ილია ჭავჭავაძესა და სხვა მოღვაწეებს?

ილია ჭავჭავაძე ახალგაზრდობიდანვე მონაწილეობდა საქართველოს სოციალურ საკითხებზე მიმდინარე დისკუსიებში და გარკვეული დროით უშუალოდაც იყო დაკავშირებული საგლეხო რეფორმის პრაქტიკულ საქმიანობასთან. ეროვნული ბიბლიოთეკის აკადემიურ მასალებში დაცულია ცნობები მის მონაწილეობაზე გლეხთა და მემამულეთა ურთიერთობების შესწავლაში.

სოციალური კრიტიკა ძლიერად აისახა დანიელ ჭონქაძის, ილია ჭავჭავაძისა და სხვა ავტორთა შემოქმედებაში. მნიშვნელოვანია, რომ ეს მოღვაწეები არ წარმოვადგინოთ რეფორმის ერთადერთ „გამაუქმებლებად“: სამართლებრივი გადაწყვეტილებები რუსეთის იმპერიის ხელისუფლებამ მიიღო, ხოლო ქართველი საზოგადო მოღვაწეები სხვადასხვა ფორმით მონაწილეობდნენ პრობლემის წარმოჩენაში, განხილვასა და განხორციელების გარემოში.

რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში საქართველოს მდგომარეობის ისტორიული ფონის გასაგებად იხილეთ აგრეთვე 1832 წლის შეთქმულების ისტორია. შემდგომი ეროვნული მოძრაობის შედეგებზე შეგიძლიათ წაიკითხოთ საქართველოს დამოუკიდებლობის გამოცხადება 1918 წელს.

ბატონყმობის გაუქმება საქართველოში — მოკლე კონსპექტი

• რუსეთის იმპერიაში ბატონყმობა 1861 წელს გაუქმდა, მაგრამ ეს რეფორმა საქართველოში მოგვიანებით გავრცელდა.
• 1864 — აღმოსავლეთი საქართველო (თბილისის გუბერნია).
• 1865 — იმერეთი, გურია და რაჭა (ქუთაისის გუბერნია).
• 1866–1867 — სამეგრელო.
• 1870–1871 — აფხაზეთი.
• 1871 — სვანეთი.
• მთავარი შედეგი: გლეხთა პირადი თავისუფლება; მთავარი პრობლემა: მიწა ხშირად მემამულის საკუთრებაში დარჩა.

ხშირად დასმული კითხვები

რომელ წელს გაუქმდა ბატონყმობა საქართველოში?

საქართველოში ბატონყმობის გაუქმება 1864 წელს დაიწყო აღმოსავლეთ საქართველოდან. სხვადასხვა მხარეში რეფორმა მოგვიანებით განხორციელდა.

ვინ გააუქმა ბატონყმობა საქართველოში?

რეფორმა რუსეთის იმპერიის ხელისუფლებამ, ალექსანდრე II-ის მმართველობის პერიოდში, ადგილობრივი დებულებებით გაატარა. ქართველ საზოგადო მოღვაწეებს მნიშვნელოვანი ადგილი ჰქონდათ ბატონყმობის კრიტიკასა და რეფორმის საკითხების განხილვაში.

როდის გაუქმდა ბატონყმობა იმერეთში და გურიაში?

იმერეთსა და გურიაში, რომლებიც ქუთაისის გუბერნიის ფარგლებში იყვნენ, საგლეხო რეფორმა 1865 წელს გავრცელდა.

რომელ წელს გაუქმდა ბატონყმობა სამეგრელოში?

სამეგრელოსთვის საგლეხო დებულება 1866 წლის დეკემბრით თარიღდება, ხოლო რეფორმის განხორციელების წლად ხშირად 1867-ს ასახელებენ.

როდის გაუქმდა ბატონყმობა აფხაზეთში და სვანეთში?

აფხაზეთში დებულება 1870 წელს დამტკიცდა და მისი გამოცხადება 1871 წელსაც გაგრძელდა; სვანეთში რეფორმა 1871 წელს გავრცელდა.

მიიღეს თუ არა გლეხებმა მიწა უფასოდ?

არა, ეს ზოგადი წესით არ მომხდარა. გლეხებმა პირადი თავისუფლება მიიღეს, მაგრამ დამუშავებული მიწა ხშირად მემამულის საკუთრებაში დარჩა; სარგებლობასა და გამოსყიდვაზე ცალკეული პირობები მოქმედებდა.

რა იყო ბატონყმობის გაუქმების მთავარი შედეგი?

მთავარი ცვლილება იყო გლეხთა პირადი დამოკიდებულების გაუქმება. მან ხელი შეუწყო საზოგადოების გარდაქმნას, თუმცა ეკონომიკური უთანასწორობა და მიწის პრობლემა კვლავ მნიშვნელოვან საკითხებად დარჩა.

გამოყენებული წყაროები

• ქართული ენციკლოპედია — ბატონყმობა
• იმერეთის ისტორიული მიმოხილვა — საგლეხო რეფორმის ეტაპები
• საქართველოს ეროვნული ბიბლიოთეკა — დიმიტრი ყიფიანის წერილები საგლეხო რეფორმაზე
• ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი — „სურამის ციხე“ და ბატონყმობის კრიტიკა
• Wikimedia Commons — გლეხთა განთავისუფლების მანიფესტის წაკითხვა სიღნაღში, 1864 წელი