1832 წლის შეთქმულება: მონაწილეები, მიზნები და შედეგები

1832 წლის შეთქმულება რუსეთის იმპერიის მიერ საქართველოს სახელმწიფოებრიობის გაუქმების შემდეგ ჩამოყალიბებული ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი პოლიტიკური მოძრაობა იყო. შეთქმულებაში მონაწილეობდნენ ქართველი არისტოკრატიისა და ინტელიგენციის წარმომადგენლები, რომელთა ნაწილს საქართველოს პოლიტიკური უფლებების აღდგენა, ნაწილს კი უფრო ფართო დამოუკიდებლობა და სახელმწიფოებრივი გარდაქმნა სურდა.

მოძრაობა რამდენიმე წლის განმავლობაში მზადდებოდა, მაგრამ საბოლოოდ გაცემული იქნა და დაგეგმილ აჯანყებამდე ვერ მივიდა. მიუხედავად მარცხისა, 1832 წლის შეთქმულებამ მნიშვნელოვანი კვალი დატოვა XIX საუკუნის ქართულ ეროვნულ აზროვნებაში.

რა იყო 1832 წლის შეთქმულება?

ეს იყო რუსეთის იმპერიული მმართველობის წინააღმდეგ შექმნილი ფარული პოლიტიკური ქსელი, რომელიც 1820-იანი წლების მეორე ნახევრიდან 1832 წლამდე ყალიბდებოდა.

შეთქმულების მონაწილეები ერთიანი იდეოლოგიური ჯგუფი არ ყოფილან. ნაწილი მონარქიული სახელმწიფოებრივი წყობის აღდგენას უჭერდა მხარს, ნაწილი კონსტიტუციურ ან უფრო ლიბერალურ მოდელს განიხილავდა, ხოლო ზოგიერთი მონაწილე რესპუბლიკურ იდეებსაც იზიარებდა.

რატომ გაჩნდა შეთქმულების იდეა?

1801 წელს რუსეთის იმპერიამ ქართლ-კახეთის სამეფო გააუქმა და ბაგრატიონთა მონარქია შეწყვიტა. ამას მომდევნო ათწლეულებში სხვადასხვა ანტირუსული გამოსვლა და აჯანყება მოჰყვა.

შეთქმულების წარმოშობას ხელს უწყობდა:

• საქართველოს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის დაკარგვა;
• რუსული ადმინისტრაციული მმართველობის გაძლიერება;
• ქართული თავადაზნაურობის პოლიტიკური გავლენის შემცირება;
• ევროპული ლიბერალური და კონსტიტუციური იდეების გავრცელება;
• რუსეთის დეკაბრისტული მოძრაობისა და ევროპული რევოლუციური პროცესების გავლენა ცალკეულ მონაწილეებზე.

სად დაიწყო შეთქმულება?

პირველი ჯგუფები პეტერბურგსა და მოსკოვში ქართველ ბატონიშვილებსა და ემიგრირებულ ან იქ მცხოვრებ არისტოკრატებს შორის ჩამოყალიბდა.

შემდგომ შეთქმულების ცენტრმა თბილისში გადმოინაცვლა. აქ მას შეუერთდნენ ქართველი მწერლები, სამხედროები, მოხელეები და საზოგადო მოღვაწეები.

1832 წლის შეთქმულების მთავარი მონაწილეები

შეთქმულებასთან დაკავშირებულ პირებს შორის წყაროებში ხშირად გვხვდება:

• ალექსანდრე ჭავჭავაძე;
• გრიგოლ ორბელიანი;
• ვახტანგ ორბელიანი;
• ალექსანდრე ორბელიანი;
• გიორგი ერისთავი;
• დიმიტრი ყიფიანი;
• სოლომონ დოდაშვილი;
• სოლომონ რაზმაძე;
• ელიზბარ ერისთავი;
• ფილადელფოს კიკნაძე.

გრიგოლ ორბელიანის ბიოგრაფიული და ლიტერატურული კონტექსტისთვის იხილეთ გრიგოლ ორბელიანი.

სოლომონ დოდაშვილის როლი

სოლომონ დოდაშვილი შეთქმულებასთან დაკავშირებული ერთ-ერთი ყველაზე გამორჩეული ინტელექტუალური ფიგურა იყო. იგი განათლებული ფილოსოფოსი, პედაგოგი, ჟურნალისტი და საზოგადო მოღვაწე გახლდათ.

დოდაშვილის პოლიტიკური იდეები შეთქმულების ბევრ სხვა მონაწილეზე უფრო რადიკალური იყო. მის სახელთან დაკავშირებულია რესპუბლიკური და ანტიმონარქიული შეხედულებები, თუმცა თავად შეთქმულთა ჯგუფი ერთიანი პროგრამით არ მოქმედებდა.

ფილადელფოს კიკნაძე და „აქტი გონიერი“

შეთქმულთა ფარული საქმიანობის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი დოკუმენტი იყო ფილადელფოს კიკნაძის მიერ შედგენილი წესდება, რომელსაც „აქტი გონიერი“ ეწოდებოდა.

იგი შეთქმულთა ორგანიზაციული მუშაობის და ფარული საზოგადოების წესების ერთ-ერთ მნიშვნელოვან წყაროდ ითვლება.

რას გეგმავდნენ შეთქმულები?

გეგმა საბოლოო და ერთიან სახეს ყოველთვის არ ინარჩუნებდა. სხვადასხვა ჯგუფს განსხვავებული პოლიტიკური წარმოდგენები ჰქონდა, თუმცა საერთო მიზანი რუსეთის იმპერიული მმართველობის შეცვლა იყო.

შეთქმულთა ნაწილი საქართველოში ადგილობრივი მონარქიის აღდგენას განიხილავდა, სხვები კი კონსტიტუციურ ან რესპუბლიკურ მოდელს ემხრობოდნენ.

დაგეგმილი იყო რუსეთის ადმინისტრაციის მაღალჩინოსნების ერთ ადგილზე თავმოყრა და კონტროლის სწრაფად ხელში აღება.

„პირველი ღამის განკარგულება“

შეთქმულებმა შეიმუშავეს პრაქტიკული სამოქმედო გეგმაც, რომელსაც ისტორიულ ლიტერატურაში „პირველი ღამის განკარგულება“ ეწოდება.

გეგმა ითვალისწინებდა ხელისუფლების წარმომადგენლების განეიტრალებას, ქალაქის სტრატეგიული ადგილების დაკავებას და პოლიტიკური კონტროლის მოპოვებას.

როგორ გაიცა 1832 წლის შეთქმულება?

შეთქმულება 1832 წლის დეკემბერში გასცეს. წყაროებში ერთ-ერთ მთავარ გამცემად იასე ფალავანდიშვილი სახელდება.

გაცემის შემდეგ დაიწყო მასობრივი დაპატიმრებები და გამოძიება. შეთქმულთა გეგმები შეიარაღებულ გამოსვლამდე ვერ მივიდა.

სასჯელები

რუსეთის ხელისუფლებამ შეთქმულების მონაწილეებს სხვადასხვა სიმძიმის სასჯელი მიუსაჯა. რამდენიმე მათგანი გადაასახლეს რუსეთის იმპერიის სხვადასხვა რეგიონში.

მათ შორის სოლომონ დოდაშვილი ვიატკაში გადაასახლეს. ალექსანდრე ჭავჭავაძე, გრიგოლ ორბელიანი და სხვა ცნობილი მონაწილეებიც დაპატიმრებასა და გადასახლებას დაექვემდებარნენ.

რატომ დამარცხდა შეთქმულება?

• მონაწილეებს არ ჰქონდათ ერთიანი პოლიტიკური პროგრამა;
• ფარული ორგანიზაცია ფართო საზოგადოებრივ მხარდაჭერაზე არ იყო დაფუძნებული;
• რუსეთის იმპერიულ ადმინისტრაციას ძლიერი სამხედრო და პოლიციური რესურსი ჰქონდა;
• შეთქმულება მოქმედების დაწყებამდე გაიცა;
• გეგმა დიდწილად არისტოკრატიულ წრეებში იყო კონცენტრირებული.

1832 წლის შეთქმულების მნიშვნელობა

მიუხედავად წარუმატებლობისა, შეთქმულებამ ქართული პოლიტიკური აზროვნების განვითარებაში მნიშვნელოვანი ადგილი დაიკავა.

მისი მონაწილეების ნაწილი მოგვიანებით ქართული კულტურის, ლიტერატურისა და საზოგადოებრივი ცხოვრების მნიშვნელოვან ფიგურად იქცა.

შეთქმულებამ ასევე აჩვენა, რომ საქართველოს პოლიტიკური დამოუკიდებლობის საკითხი XIX საუკუნის პირველ ნახევარშიც ცოცხალი იყო და სხვადასხვა ფორმით განაგრძობდა არსებობას.

მოკლე ქრონოლოგია

რა უნდა დაიმახსოვროთ გამოცდისთვის?

• 1832 წლის შეთქმულება რუსეთის იმპერიული მმართველობის წინააღმდეგ იყო მიმართული.
• მასში მონაწილეობდნენ ქართველი თავადაზნაურები და ინტელიგენციის წარმომადგენლები.
• სოლომონ დოდაშვილი შეთქმულების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ინტელექტუალური ფიგურა იყო.
• შეთქმულთა შორის ერთიანი სახელმწიფოებრივი მოდელი არ არსებობდა.
• შეთქმულება განხორციელებამდე გაიცა.
• მონაწილეთა ნაწილი დააპატიმრეს და გადაასახლეს.
• მოძრაობამ მნიშვნელოვანი ადგილი დაიკავა ქართული ეროვნული პოლიტიკური აზრის ისტორიაში.

ხშირად დასმული კითხვები

რა იყო 1832 წლის შეთქმულების მიზანი?

საერთო მიზანი რუსეთის იმპერიული მმართველობის შეცვლა და საქართველოს პოლიტიკური უფლებების აღდგენა იყო, თუმცა მონაწილეებს მომავალი სახელმწიფო წყობის შესახებ განსხვავებული შეხედულებები ჰქონდათ.

ვინ მონაწილეობდა 1832 წლის შეთქმულებაში?

მონაწილეებს შორის იყვნენ ალექსანდრე ჭავჭავაძე, გრიგოლ ორბელიანი, სოლომონ დოდაშვილი, გიორგი ერისთავი, დიმიტრი ყიფიანი, ვახტანგ და ალექსანდრე ორბელიანები და სხვა მოღვაწეები.

რატომ ჩაიშალა შეთქმულება?

იგი დაგეგმილ გამოსვლამდე გაიცა და რუსეთის ადმინისტრაციამ შეთქმულთა დაპატიმრება დაიწყო.

რა მნიშვნელობა ჰქონდა 1832 წლის შეთქმულებას?

იგი XIX საუკუნის ქართული პოლიტიკური აზროვნების მნიშვნელოვან ეტაპად იქცა და სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის იდეის არსებობა მკაფიოდ წარმოაჩინა.

სანდო წყაროები

• საქართველოს ეროვნული ბიბლიოთეკა – შეთქმულება 1832 წლისა
• 1832 წლის შეთქმულების მასალები
• სოლომონ დოდაშვილი – ბიოგრაფიული ლექსიკონი
• ალექსანდრე ჭავჭავაძე – ეროვნული ბიბლიოთეკა

დასკვნა

1832 წლის შეთქმულება სამხედრო აჯანყებად ვერ გადაიქცა, მაგრამ მისი პოლიტიკური მნიშვნელობა მხოლოდ მარცხით არ განისაზღვრება. იგი აერთიანებდა განსხვავებული შეხედულებების მქონე ქართველ მოღვაწეებს, რომლებსაც საერთო პრობლემა აერთიანებდათ – რუსეთის იმპერიის პირობებში საქართველოს პოლიტიკური მომავლის საკითხი.