რუსეთის მიერ ქართული სამეფო-სამთავროების დაპყრობა: ქრონოლოგია, მიზეზები და შედეგები

რუსეთის მიერ ქართული სამეფო-სამთავროების დაპყრობა XVIII საუკუნის მიწურულსა და XIX საუკუნეში მიმდინარე ხანგრძლივი პოლიტიკური და სამხედრო პროცესი იყო. იგი არ დასრულებულა მხოლოდ 1801 წელს ქართლ-კახეთის სამეფოს გაუქმებით: რუსეთის იმპერიამ შემდეგ ეტაპობრივად დაიმორჩილა იმერეთის სამეფო, გურიის, სამეგრელოს, სვანეთისა და აფხაზეთის სამთავროები. ამ პროცესში ერთმანეთისგან უნდა განვასხვაოთ მფარველობის ხელშეკრულება, სამხედრო-პოლიტიკური დაქვემდებარება და ადგილობრივი სახელმწიფოებრივი მმართველობის საბოლოო გაუქმება.

მთავარი თარიღებია: 1801 წელი ქართლ-კახეთისთვის, 1810 წელი იმერეთისთვის, 1828–1829 წლები გურიისთვის, 1858 წელი სვანეთისთვის, 1864 წელი აფხაზეთისთვის და 1867 წელი სამეგრელოს ფორმალური გაუქმებისთვის. სამეგრელოში პირდაპირი რუსული მმართველობა უფრო ადრე, 1857 წელს დამყარდა. ქვემოთ მოცემულია მოვლენების ქრონოლოგია, ისტორიული წინაპირობები, ქართული წინააღმდეგობის მაგალითები და ანექსიის შედეგები.

როდის დაიპყრო რუსეთმა ქართული სამეფო-სამთავროები? მოკლე ქრონოლოგია

მნიშვნელოვანი განმარტება: ცხრილში ყველა თარიღი ერთსა და იმავე იურიდიულ მოვლენას არ აღნიშნავს. მაგალითად, 1803 წელს სამეგრელო რუსეთის პროტექტორატში მოექცა, მაგრამ დადიანთა სამთავრო მაშინვე არ გაუქმებულა. 1857 წელს სამეგრელოს ავტონომია ფაქტობრივად დასრულდა, ხოლო 1867 წელს მოხდა სამთავროს ოფიციალური გაუქმება. ანალოგიურად, გურიის შემთხვევაში წყაროები 1828 და 1829 წლებს სხვადასხვა ეტაპთან აკავშირებენ.

რატომ იყო საქართველო დანაწევრებული რუსეთის შემოსვლის წინ?

XV საუკუნის მიწურულისთვის ერთიანი საქართველოს სამეფო რამდენიმე სამეფოდ და სამთავროდ დაიშალა. XVIII საუკუნის მიწურულს აღმოსავლეთში არსებობდა ქართლ-კახეთის გაერთიანებული სამეფო, დასავლეთში კი იმერეთის სამეფო და სხვადასხვა ავტონომიური სამთავრო. მათ შორის პოლიტიკური ინტერესები ყოველთვის არ ემთხვეოდა ერთმანეთს.

ქვეყნის მდგომარეობას ამძიმებდა ირანისა და ოსმალეთის იმპერიების ხანგრძლივი დაპირისპირება კავკასიაში, სამხედრო თავდასხმები, ეკონომიკური სირთულეები და შიდა პოლიტიკური კონკურენცია. ამ ვითარებაში ზოგი მეფე-მთავარი რუსეთისგან სამხედრო დახმარებას ელოდა, ზოგიერთს კი თავისი ხელისუფლების შენარჩუნება და მეზობელ ძალებთან დამოუკიდებელი ურთიერთობების გაგრძელება სურდა.

რუსეთის იმპერიას საკუთარი ინტერესებიც ჰქონდა: სამხრეთ კავკასიაში გავლენის გაფართოება, სამხედრო გზების კონტროლი, ირანისა და ოსმალეთის წინააღმდეგ სტრატეგიული პოზიციების მოპოვება და შავი ზღვის მიმართულებით წინსვლა. ამიტომ ქართული სამეფოების მფარველობა რუსეთის საგარეო პოლიტიკის უფრო ფართო პროექტის ნაწილად იქცა.

1783 წლის გეორგიევსკის ტრაქტატი: მფარველობა, არა სამეფოს გაუქმება

1783 წელს ერეკლე II-მ და რუსეთის იმპერიამ გეორგიევსკის ტრაქტატი გააფორმეს. ქართლ-კახეთის სამეფო რუსეთის მფარველობაში შედიოდა და საგარეო პოლიტიკაში გარკვეულ შეზღუდვებს იღებდა. სანაცვლოდ რუსეთის ხელისუფლება სამეფოს დაცვასა და ერეკლე II-ის დინასტიის ტახტზე შენარჩუნებას კისრულობდა.

სწორედ ეს უკანასკნელი პირობაა ისტორიულად მნიშვნელოვანი: 1783 წლის ხელშეკრულება არ ითვალისწინებდა ქართლ-კახეთის სამეფოს გაუქმებას. ტრაქტატი მფარველობის შეთანხმება იყო და არა სამეფოს სრულფასოვანი ანექსიის აქტის ეკვივალენტი.

1795 წელს ირანის მმართველმა აღა-მაჰმად-ხანმა ქართლ-კახეთს შეუტია და თბილისი დაარბია. რუსეთმა ქართლ-კახეთის დაცვა ტრაქტატის მოლოდინების შესაბამისად ვერ უზრუნველყო. 1798 წელს ერეკლე II-ის გარდაცვალებისა და მემკვიდრეობის გარშემო წარმოქმნილი დაპირისპირების შემდეგ სამეფო უფრო დაუცველი აღმოჩნდა. რუსეთის ხელისუფლებამ ეს გარემოებები საკუთარი უშუალო მმართველობის დასამყარებლად გამოიყენა.

ტრაქტატის მიზეზებისა და მისი დებულებების უფრო დეტალური განხილვისთვის იხილეთ Fabula.ge-ს სტატია რატომ გააფორმა ერეკლე II-მ გეორგიევსკის ტრაქტატი: მიზეზები და შედეგები.

1801 წელი: ქართლ-კახეთის სამეფოს გაუქმება

ერეკლე II-ის შემდეგ ტახტზე მისი ძე გიორგი XII ავიდა, რომელიც 1800 წლის ბოლოს გარდაიცვალა. რუსეთთან მოლაპარაკებებისას ქართველი მხარე სამეფო დინასტიის შენარჩუნებასაც მოითხოვდა, მაგრამ რუსეთის საიმპერატორო ხელისუფლებამ საბოლოოდ სხვა გადაწყვეტილება მიიღო.

1800 წლის დეკემბერში იმპერატორმა პავლე I-მა მოაწერა ხელი ქართლ-კახეთის ანექსიის მანიფესტს, რომლის გამოქვეყნება 1801 წლის იანვარში დაიწყო. პავლეს მკვლელობის შემდეგ ახალმა იმპერატორმა ალექსანდრე I-მა 1801 წლის 12 სექტემბერს გამოაცხადა ქართლ-კახეთის რუსეთის იმპერიასთან მიერთება. სამეფო ტახტი გაუქმდა, ბაგრატიონთა პოლიტიკური უფლებები შეიზღუდა და იმპერიული ადმინისტრაცია დამყარდა.

1802 წელს რუსული მმართველობის დამყარების ღონისძიებები გაგრძელდა. ამდენად, ისტორიულ ქრონოლოგიაში ერთმანეთისგან უნდა განვასხვაოთ ანექსიის მანიფესტი 1801 წელს და მისი მმართველობითი განხორციელება 1802 წელს.

რატომ არ იყო ეს უბრალო „ნებაყოფლობითი შეერთება“?

ცალკეული ქართველი პოლიტიკოსებისა და სამეფო კარის წევრების მიერ რუსეთის მხარდაჭერის ან მფარველობის მოთხოვნა არ ნიშნავს მთელი სამეფოს გაუქმებაზე საყოველთაო თანხმობას. მოლაპარაკებებში სამეფო დინასტიის შენარჩუნების საკითხიც იდგა. რუსეთის გადაწყვეტილებით კი სახელმწიფო ინსტიტუტები გაუქმდა და ადგილობრივი პოლიტიკური სუვერენიტეტი დასრულდა. სწორედ ამიტომ ისტორიულ ლიტერატურაში ეს პროცესი ანექსიად განიხილება.

რუსული ხელისუფლება ცვლილებას დაცვისა და სტაბილურობის აუცილებლობით ამართლებდა. ეს არგუმენტი იყო იმპერიის ოფიციალური პოზიცია, მაგრამ იგი არ ცვლის ფაქტს, რომ ანექსიას მმართველობითი დამოუკიდებლობის დაკარგვა და წინააღმდეგობა მოჰყვა.

1810 წელი: იმერეთის სამეფოს დაპყრობა და სოლომონ II

აღმოსავლეთ საქართველოში გაბატონების შემდეგ რუსეთის იმპერიამ დასავლეთისკენ განაგრძო გაფართოება. იმერეთის მეფე სოლომონ II ცდილობდა, საკუთარი ტახტი და საშინაო დამოუკიდებლობა შეენარჩუნებინა.

1804 წელს მას რუსეთის პოლიტიკური უპირატესობის აღიარება მოუხდა, თუმცა ეს არ ნიშნავდა სამეფოს დაუყოვნებლივ გაუქმებას. იმპერიულმა ადმინისტრაციამ თანდათან გააძლიერა ზეწოლა. 1810 წელს რუსეთმა იმერეთის სამეფო გააუქმა, რასაც სოლომონ II-ისა და მისი მომხრეების წინააღმდეგობა მოჰყვა.

სოლომონ II იძულებული გახდა, საქართველო დაეტოვებინა. იგი ოსმალეთის ტერიტორიიდან კვლავ ცდილობდა ტახტის დაბრუნებას, მაგრამ უშედეგოდ. მეფე 1815 წელს ტრაპიზონში გარდაიცვალა.

იმერეთის მაგალითი აჩვენებს დაპყრობის გავრცელებულ მოდელს: ჯერ რუსეთის უზენაესობის აღიარება სამხედრო და პოლიტიკური ზეწოლის პირობებში, შემდეგ კი ადგილობრივი მონარქიის გაუქმება.

სამეგრელოს სამთავრო: 1803 წლის პროტექტორატიდან 1867 წლის გაუქმებამდე

სამეგრელოს, იგივე ოდიშის, მთავარი გრიგოლ დადიანი რთულ რეგიონულ გარემოში ცდილობდა საკუთარი სამთავროს პოზიციების დაცვას. 1803 წელს სამეგრელო რუსეთის პროტექტორატში მოექცა, რის შედეგადაც რეგიონში რუსეთის სამხედრო-პოლიტიკური გავლენა გაძლიერდა, თუმცა დადიანთა მმართველობა რამდენიმე ათწლეულის განმავლობაში შენარჩუნდა.

XIX საუკუნის შუაში მდგომარეობა შეიცვალა. ყირიმის ომისა და 1856–1857 წლების სამეგრელოს გლეხთა აჯანყების შემდეგ რუსულმა ხელისუფლებამ სამთავროში პირდაპირი მმართველობა შემოიღო. 1857 წელს ავტონომია ფაქტობრივად გაუქმდა. რეგენტი ეკატერინე დადიანი და ტახტის მემკვიდრე ნიკო დადიანი პეტერბურგში გაიწვიეს.

მიუხედავად ამისა, სამთავროს ფორმალური არსებობა გარკვეული ხნით გაგრძელდა. 1867 წელს სამეგრელოს სამთავრო ოფიციალურად გაუქმდა. ამიტომ შეკითხვაზე „როდის გააუქმა რუსეთმა სამეგრელოს სამთავრო?“ ზუსტი პასუხია: 1857 წელს დაკარგა რეალური ავტონომია, ხოლო 1867 წელს დასრულდა ოფიციალური სამთავრო სტატუსიც.

გურიის სამთავრო: 1810 წლის ხელშეკრულება და 1828–1829 წლების გაუქმება

გურიის სამთავრო იმერეთისა და ოსმალეთის გავლენებს შორის არსებობდა. 1810 წლის 19 ივნისს მამია V გურიელმა რუსეთის იმპერიასთან მფარველობის ხელშეკრულება დადო. გურიამ გარკვეული შიდა ავტონომია დროებით შეინარჩუნა.

მამია V-ის გარდაცვალების შემდეგ სამთავროს საქმეებში მნიშვნელოვანი როლი ჰქონდა დედოფალ სოფიო გურიელს. 1828–1829 წლების რუსეთ-ოსმალეთის ომის დროს გურიაში პოლიტიკური დაპირისპირება გამწვავდა. რუსულმა სამხედრო ძალამ სამთავროს მმართველობა ფაქტობრივად ჩამოაშორა; სოფიო გურიელი შვილებთან ერთად ოსმალეთში გადავიდა.

წყაროებში გვხვდება ორი მნიშვნელოვანი თარიღი: 1828 წელი აღნიშნავს სამთავროს დამოუკიდებელი მართვის ფაქტობრივ დასასრულს, ხოლო 1829 წელი რუსეთის იმპერიაში ტერიტორიის საბოლოო მიერთების ეტაპს. შემდეგ გურიას დროებითი ადმინისტრაცია განაგებდა, ხოლო 1840 წელს ეს მმართველობაც შეიცვალა იმპერიული ადმინისტრაციული სისტემით.

სვანეთის სამთავროს დაქვემდებარება და 1858 წლის გაუქმება

სვანეთის მთიანმა გეოგრაფიამ და ადგილობრივმა პოლიტიკურმა წყობამ იმპერიული კონტროლის დამყარება გაართულა. სვანეთის ნაწილი დადეშქელიანთა საგვარეულოს მმართველობას ექვემდებარებოდა, ხოლო ცალკეულ თემებს თვითმმართველობის განსხვავებული ტრადიციები ჰქონდათ.

1830-იან წლებში სვანეთის სამთავრო რუსეთის გავლენის ქვეშ მოექცა, მაგრამ მთიან რეგიონში უშუალო მმართველობის დამყარება თანდათან მიმდინარეობდა. 1858 წელს სვანეთის სამთავრო გაუქმდა და მის ადგილას რუსეთის იმპერიის ადმინისტრაციული მმართველობა გავრცელდა.

ამ შემთხვევაშიც დაქვემდებარებისა და გაუქმების თარიღები განსხვავებულია. 1833–1834 წლები წყაროებში ხშირად აღნიშნავს რუსეთისადმი დაქვემდებარების ეტაპებს, ხოლო 1858 წელი სამთავრო ხელისუფლების დასასრულს.

აფხაზეთის სამთავრო: რუსეთის გავლენა 1810 წელს და გაუქმება 1864 წელს

XIX საუკუნის დასაწყისში აფხაზეთის პოლიტიკური მდგომარეობა რთული იყო: სამთავრო ოსმალეთისა და რუსეთის ინტერესების შეჯახების არეალში აღმოჩნდა, ხოლო ადგილობრივი მთავრებისა და თემების პოზიციები ერთმანეთისგან განსხვავდებოდა. 1810 წელს რუსეთმა აფხაზეთში საკუთარი სამხედრო-პოლიტიკური გავლენა დაამყარა, გიორგი შარვაშიძის (საფარბეის) მხარდაჭერით. მაგრამ ეს ეტაპი ჯერ კიდევ არ ნიშნავდა სამთავრო ხელისუფლების სრულ გაუქმებას.

კავკასიის ომის დასრულების შემდეგ რუსეთმა ადგილობრივი პოლიტიკური ინსტიტუტების შენარჩუნება აღარ ისურვა. 1864 წელს აფხაზეთის სამთავრო გაუქმდა და რუსული სამხედრო-ადმინისტრაციული მართვა შემოიღეს. უკანასკნელი მთავარი, მიხეილ შარვაშიძე, ხელისუფლებას ჩამოაშორეს და გადაასახლეს.

შემდგომ წლებში იმპერიული პოლიტიკა, აჯანყებების ჩახშობა და ოსმალეთში იძულებითი თუ გარემოებებით განპირობებული მასობრივი გადასახლება, რომელიც მუჰაჯირობის სახელითაა ცნობილი, მძიმედ აისახა აფხაზეთის მოსახლეობასა და დემოგრაფიულ მდგომარეობაზე. ამ პროცესის ახსნისას მნიშვნელოვანია აფხაზთა და ქართველთა მოსახლეობის გამოცდილების ისტორიული მრავალფეროვნების გათვალისწინებაც.

რატომ განსხვავდება მფარველობაში შესვლისა და სამთავროს გაუქმების თარიღები?

ისტორიული ტექსტების კითხვისას ხშირად ერთმანეთში ერევათ სამი სხვადასხვა მოვლენა:

1. მფარველობის ან პროტექტორატის აღიარება: ადგილობრივი მმართველი საგარეო პოლიტიკაში და სამხედრო საკითხებში სხვა სახელმწიფოს უპირატესობას აღიარებს, თუმცა შიდა ხელისუფლება გარკვეული დროით შეიძლება შეინარჩუნოს;
2. ფაქტობრივი დამოუკიდებლობის დაკარგვა: იმპერიული სამხედრო ან სამოქალაქო მოხელეები მართვის მთავარ ბერკეტებს აკონტროლებენ, მიუხედავად იმისა, რომ ადგილობრივი მთავრის ტიტული შესაძლოა ფორმალურად რჩებოდეს;
3. ოფიციალური გაუქმება: სამეფო ან სამთავრო როგორც ცალკე პოლიტიკური ინსტიტუტი იურიდიულად წყდება და მისი ტერიტორია უშუალო ადმინისტრაციაში გადადის.

სამეგრელოს 1803, 1857 და 1867 წლების მაგალითი ამ განსხვავებას ყველაზე ნათლად გვაჩვენებს. გურიის 1810, 1828 და 1829 წლების ერთმანეთისგან გამიჯვნაც აუცილებელია.

როგორი იყო ქართველთა წინააღმდეგობა რუსეთის იმპერიისადმი?

ანექსიას წინააღმდეგობა სხვადასხვა ფორმით მოჰყვა: სამხედრო გამოსვლებით, დიპლომატიური მცდელობებით, პოლიტიკური შეთქმულებებით და ადგილობრივი სოციალური პროტესტით. ამ მოძრაობებს ხშირად განსხვავებული მიზნები ჰქონდათ; ყველა მათგანის მხოლოდ ეროვნული დამოუკიდებლობის იდეით ახსნა ისტორიულ სურათს გაამარტივებდა.

განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ერთმანეთისგან განვასხვაოთ გლეხთა სოციალური მოთხოვნები, დინასტიური უფლებების აღდგენის მცდელობები და ეროვნული დამოუკიდებლობის პროგრამები. მაგალითად, 1832 წლის შეთქმულების მიზნებისა და მონაწილეების შესახებ დამატებით იხილეთ 1832 წლის შეთქმულება: მონაწილეები, მიზნები და შედეგები.

რა შედეგები მოჰყვა ქართული სამეფო-სამთავროების დაპყრობას?

სახელმწიფოებრივი სუვერენიტეტის დაკარგვა

ყველაზე პირდაპირი შედეგი იყო ქართული სამეფოებისა და სამთავროების პოლიტიკური ავტონომიის გაუქმება. მეფეთა და მთავართა ხელისუფლება თანდათან რუსულ გუბერნიულ თუ სამხედრო-ადმინისტრაციულ სისტემამ ჩაანაცვლა. ადგილობრივი პოლიტიკური გადაწყვეტილებები უკვე იმპერიის ინტერესებისა და კანონების ფარგლებში მიიღებოდა.

ეკლესიის ავტოკეფალიის გაუქმება

1811 წელს რუსეთის ხელისუფლებამ აღმოსავლეთ საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალია გააუქმა; საეკლესიო მმართველობას რუსეთის სინოდისადმი დაქვემდებარებული ეგზარქოსატი ჩაენაცვლა. დასავლეთ საქართველოში საეკლესიო დამოუკიდებელი ინსტიტუტების ცვლილებები და გაუქმება მომდევნო წლებში გაგრძელდა. საეკლესიო პოლიტიკამ 1819–1820 წლების პროტესტის წარმოშობაშიც მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა.

ადმინისტრაციული, საგადასახადო და სამართლებრივი გარდაქმნა

იმპერიულმა მოხელეებმა შეცვალეს ადგილობრივი მმართველობის სტრუქტურები, მოსამართლეთა და სამხედრო ადმინისტრაციის მოწყობა, გადასახადების აკრეფის წესი. ცვლილებებმა ზოგ სფეროში ახალი საკომუნიკაციო და ეკონომიკური კავშირები გააჩინა, თუმცა ამას თან ახლდა ცენტრალიზაცია, სოციალური უკმაყოფილება და ადგილობრივი გადაწყვეტილებების მიღების უფლების შეზღუდვა.

ომები, მიგრაცია და დემოგრაფიული ცვლილებები

რუსეთის გაფართოება ოსმალეთთან და ირანთან ომების ფართო კონტექსტში მიმდინარეობდა. განსაკუთრებით მძიმე იყო აფხაზეთის მოსახლეობის ნაწილის გადასახლებისა და მუჰაჯირობის შედეგები. სხვა რეგიონებშიც ომები, ჯარის მოძრაობა და ადმინისტრაციული რეფორმები ცხოვრების პირობებს ცვლიდა.

ეროვნული მოძრაობის გაძლიერება

XIX საუკუნეში განათლების, პრესისა და ქართული ინტელიგენციის განვითარებასთან ერთად ეროვნულმა მოძრაობამ თანდათან ახალი ფორმები მიიღო. სახელმწიფოებრიობის დაბრუნების იდეა საბოლოოდ მნიშვნელოვანი გახდა 1918 წლის 26 მაისს საქართველოს დამოუკიდებლობის გამოცხადებისას. ამ პროცესზე იხილეთ საქართველოს დამოუკიდებლობის გამოცხადება 1918 წელს.

1878 წელი: რა კავშირი აქვს ბათუმსა და აჭარას რუსეთის გაფართოებასთან?

1877–1878 წლების რუსეთ-ოსმალეთის ომის შემდეგ ბათუმი და ოსმალეთის მიერ კონტროლირებული სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოს ტერიტორიის ნაწილი რუსეთის იმპერიის ხელში გადავიდა. ეს მნიშვნელოვანი ეტაპი იყო საქართველოს ისტორიული მიწების შემდგომი ადმინისტრაციული გადანაწილებისთვის, თუმცა იგი არ უნდა გავაიგივოთ 1801–1867 წლებში ქართული სამეფო-სამთავროების გაუქმებასთან.

ბათუმი ამ დროს ცალკე დამოუკიდებელი ქართული სამეფო ან სამთავრო არ ყოფილა. მისი გადასვლა ოსმალეთიდან რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში საერთაშორისო ომისა და სამშვიდობო ხელშეკრულებების შედეგი იყო. დამატებითი ისტორიული მიმოხილვა შეგიძლიათ ნახოთ სტატიაში რუსეთ-ოსმალეთის ომები და საქართველო: მთავარი ბრძოლები და შედეგები.

რუსეთის მიერ ქართული სამეფო-სამთავროების დაპყრობა: სასკოლო კონსპექტი

თუ ამ თემაზე მოკლე ისტორიული პასუხის მომზადება გჭირდებათ, დაიმახსოვრეთ:

1. 1783: გეორგიევსკის ტრაქტატი ქართლ-კახეთს რუსეთის მფარველობაში აქცევს, მაგრამ სამეფოს გაუქმებას არ ითვალისწინებს.
2. 1801: ქართლ-კახეთის სამეფო უქმდება ალექსანდრე I-ის მანიფესტით; 1802 წლიდან მმართველობითი ცვლილებები სრულდება.
3. 1804–1810: იმერეთის რუსეთზე დამოკიდებულება ძლიერდება, შემდეგ 1810 წელს სამეფო უქმდება; სოლომონ II წინააღმდეგობას განაგრძობს.
4. 1803–1867: სამეგრელო იწყებს როგორც პროტექტორატი; 1857 წელს უშუალო მმართველობა მყარდება, 1867 წელს სამთავრო ოფიციალურად უქმდება.
5. 1810–1829: გურიის სამთავრო კარგავს ავტონომიას, განსაკუთრებით 1828–1829 წლებში.
6. 1830-იანი წლები–1858: სვანეთი თანდათან ექვემდებარება რუსეთს და 1858 წელს უქმდება სამთავრო.
7. 1810–1864: აფხაზეთში რუსეთის გავლენა მყარდება და 1864 წელს სამთავრო უქმდება.
8. შედეგი: ქართული ადგილობრივი სახელმწიფოებრივი ინსტიტუტების გაუქმება, იმპერიული ადმინისტრაცია, წინააღმდეგობის მოძრაობები და ეროვნული დამოუკიდებლობის იდეის ახალი ეტაპი.

მთავარი დასკვნა: საქართველოს რუსეთის მიერ დაპყრობა არ მომხდარა ერთ კონკრეტულ წელს. ეს იყო ხანგრძლივი პროცესი, რომელშიც მფარველობასა და სამხედრო-პოლიტიკურ დამოკიდებულებას თანდათან უშუალო ანექსია და ადგილობრივი მმართველობის გაუქმება მოჰყვა.

ხშირად დასმული კითხვები

როდის დაიწყო რუსეთის მიერ საქართველოს დაპყრობა?

ქართლ-კახეთის სამეფოს ანექსიის გადამწყვეტი თარიღია 1801 წელი. თუმცა ამ მოვლენას წინ უძღოდა 1783 წლის მფარველობის ტრაქტატი, ხოლო სხვა ქართული სამეფო-სამთავროების დაქვემდებარება XIX საუკუნის განმავლობაში გაგრძელდა.

რომელი ქართული სამეფო გააუქმა რუსეთმა პირველად?

პირველად რუსეთმა ქართლ-კახეთის სამეფო გააუქმა 1801 წელს. იმერეთის სამეფო 1810 წელს გაუქმდა.

რატომ იყო 1783 წლის გეორგიევსკის ტრაქტატი მნიშვნელოვანი?

ტრაქტატმა ქართლ-კახეთი რუსეთის მფარველობაში მოაქცია და სამეფო ტახტის შენარჩუნებას ითვალისწინებდა. 1801 წელს მისი გაუქმება ამ პირობას ეწინააღმდეგებოდა.

ვინ იყო იმერეთის უკანასკნელი მეფე?

სოლომონ II, რომელიც რუსეთის მიერ 1810 წელს სამეფოს გაუქმების შემდეგ ხელისუფლების აღდგენას ცდილობდა.

როდის გაუქმდა გურიის სამთავრო?

გურიის ადგილობრივი ხელისუფლება 1828 წელს ფაქტობრივად დასრულდა, ხოლო 1829 წელს რუსეთის მიერ მიერთების პროცესი დასრულდა. ამიტომ ისტორიაში ორივე თარიღი გვხვდება.

როდის გაუქმდა სამეგრელოს სამთავრო: 1857 თუ 1867 წელს?

ორივე თარიღი მნიშვნელოვანია: 1857 წელი ავტონომიის ფაქტობრივი გაუქმების, 1867 წელი კი სამთავროს ოფიციალური გაუქმების თარიღია.

როდის გაუქმდა სვანეთის სამთავრო?

1858 წელს. რუსეთის გავლენა სვანეთში მანამდეც, 1830-იანი წლებიდან ძლიერდებოდა.

როდის გაუქმდა აფხაზეთის სამთავრო?

1864 წელს, კავკასიის ომის დამთავრების შემდეგ. 1810 წელს დაწყებული რუსული გავლენა არ უნდა აგვერიოს ამ საბოლოო გაუქმებაში.

რას ნიშნავს ანექსია?

ანექსია ნიშნავს ერთი სახელმწიფოს მიერ სხვა ქვეყნის ან ტერიტორიის თავის შემადგენლობაში ჩართვას, როგორც წესი, მისი პოლიტიკური სუვერენიტეტის გაუქმებით. ისტორიულ კონტექსტში ანექსია და პროტექტორატი სხვადასხვა ცნებაა.

როდის აღდგა საქართველოს დამოუკიდებლობა?

1918 წლის 26 მაისს გამოცხადდა საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის დამოუკიდებლობა. 1921 წელს უკვე საბჭოთა რუსეთის შეჭრა მოხდა, რაც სხვა ისტორიული მოვლენა და პერიოდია.

გამოყენებული წყაროები

• საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა: ქართლ-კახეთის სამეფოს ანექსია რუსეთის მიერ, 1801
• საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა: გეორგიევსკის ტრაქტატი, 1783
• იმერეთის სახელმწიფო რწმუნებულის ადმინისტრაცია: იმერეთის ისტორია და 1810 წლის ანექსია
• საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა: დადიანების დინასტია და სამეგრელოს სამთავრო
• ქართული ენციკლოპედია: ზუგდიდი, 1857–1867 წლების მოვლენები სამეგრელოში
• ქართული ენციკლოპედია: გურიის სამთავრო
• საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა: გურიის სამთავროს ისტორია
• ქართული ენციკლოპედია: მიხეილი (ჰამუთ-ბეი) შარვაშიძე და აფხაზეთის სამთავროს გაუქმება
• საქართველოს სახელმწიფო მინისტრის აპარატი: აფხაზეთის რეგიონის ისტორიული მიმოხილვა
• საქართველო დამოუკიდებლობის გზაზე: XIX საუკუნის ანექსიის ქრონოლოგია და ისტორიული დოკუმენტები

დასკვნა

რუსეთის იმპერიის მიერ ქართული სამეფო-სამთავროების დაპყრობა დაიწყო ქართლ-კახეთის სამეფოს გაუქმებით 1801 წელს და დასავლეთ საქართველოს ადგილობრივი პოლიტიკური ერთეულების თანდათანობითი გაუქმებით გაგრძელდა. ზოგი მათგანი ჯერ ფორმალურად მფარველობის ქვეშ შედიოდა, შემდეგ კი რეალურ დამოუკიდებლობას კარგავდა. 1801, 1810, 1828–1829, 1858, 1864 და 1867 წლები პროცესის საკვანძო ნიშნულებია. ამ ისტორიის გასაგებად მთავარი არა მხოლოდ თარიღების დამახსოვრება, არამედ იმის გაცნობიერებაა, როგორ გარდაიქმნა მფარველობა იმპერიულ მმართველობად, რა წინააღმდეგობა შეხვდა მას და როგორ აისახა სახელმწიფოებრიობის დაკარგვა საქართველოს შემდგომ განვითარებაზე.