რუსეთ-ოსმალეთის ომები და საქართველო ერთმანეთთან მჭიდროდ დაკავშირებული ისტორიული თემებია. XVIII–XIX საუკუნეებში რუსეთისა და ოსმალეთის იმპერიებს შორის არაერთი ომი მიმდინარეობდა, რომელთა ნაწილი უშუალოდ საქართველოს ტერიტორიაზე ან მის საზღვრებთან წარიმართა. განსაკუთრებით დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა 1768–1774, 1806–1812, 1828–1829 და 1877–1878 წლების ომებს, ასევე 1853–1856 წლების ყირიმის ომს.
ამ დაპირისპირებებმა შეცვალა კავკასიის პოლიტიკური რუკა: 1829 წელს რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში გადავიდა სამცხე-ჯავახეთის მნიშვნელოვანი ნაწილი, ხოლო 1878 წელს — ბათუმი, აჭარა და სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოს ისტორიული ტერიტორიების ნაწილი. ეს არ ნიშნავდა საქართველოს დამოუკიდებლობის აღდგენას: ოსმალეთისგან გადაცემულ მიწებზე რუსეთის იმპერიული მმართველობა დამყარდა.
რატომ ჰქონდა რუსეთ-ოსმალეთის ომებს საქართველოსთვის ასეთი მნიშვნელობა?
ოსმალეთის იმპერიამ XVI საუკუნიდან თანდათან გააძლიერა გავლენა სამხრეთ და სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოს ტერიტორიებზე. ახალციხის საფაშო, აჭარა და შავი ზღვის სანაპიროს ცალკეული პუნქტები მნიშვნელოვანი სამხედრო და სავაჭრო სივრცე იყო. ამავე დროს, აღმოსავლეთ საქართველოში ქართლ-კახეთის სამეფო, ხოლო დასავლეთში იმერეთის სამეფო და სხვადასხვა სამთავრო ცდილობდნენ დამოუკიდებლობის, პოლიტიკური გავლენისა და უსაფრთხოების შენარჩუნებას.
რუსეთის იმპერია კი შავ ზღვაზე გასასვლელის, კავკასიის გზებისა და რეგიონული გავლენის გაფართოებას ცდილობდა. ამიტომ ქართველი მმართველების ინტერესები ზოგიერთ ეტაპზე რუსეთის სამხედრო გეგმებს ემთხვეოდა, თუმცა საბოლოო პოლიტიკური შედეგები ხშირად რუსეთის იმპერიულ მიზნებს ემსახურებოდა.
ასევე გასათვალისწინებელია, რომ ყველა ომი საქართველოს ტერიტორიაზე არ მიმდინარეობდა. ზოგს ქვეყნისთვის პირდაპირი სამხედრო შედეგი ჰქონდა, ზოგმა კი უსაფრთხოების გარემო და დიპლომატიური მდგომარეობა შეცვალა.
რუსეთ-ოსმალეთის ომები და საქართველო: მოკლე ქრონოლოგია
| წლები | მთავარი მოვლენა | საქართველოსთან კავშირი |
|---|---|---|
| 1768–1774 | რუსეთ-ოსმალეთის ომი; 1770 წელს ასპინძის ბრძოლა | ერეკლე II და სოლომონ I ოსმალეთის წინააღმდეგ მოქმედებდნენ; ასპინძასთან ქართული ჯარი გამარჯვებას აღწევს. |
| 1787–1792 | რუსეთ-ოსმალეთის მორიგი ომი | დაპირისპირებამ გავლენა მოახდინა კავკასიის უსაფრთხოებაზე; საქართველოს მიწების პირდაპირი გადაცემით არ დასრულებულა. |
| 1806–1812 | ბუქარესტის ზავი, 1812 | ოსმალეთთან შეთანხმებამ რუსეთის კონტროლი დასავლეთ საქართველოს სამეფო-სამთავროებზე საერთაშორისო-დიპლომატიურ დონეზე გაამყარა. |
| 1828–1829 | ახალციხისა და ახალქალაქის აღება; ადრიანოპოლის ზავი | სამცხე-ჯავახეთის მნიშვნელოვანი ნაწილი რუსეთის იმპერიას გადაეცა. |
| 1853–1856 | ყირიმის ომი | ბრძოლები დასავლეთ საქართველოში, განსაკუთრებით გურიისა და სამეგრელოს მიმართულებებით. |
| 1877–1878 | სან-სტეფანოს ზავი და ბერლინის ტრაქტატი | რუსეთის იმპერიას გადაეცა ბათუმი, აჭარა და სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოს ისტორიული ტერიტორიების ნაწილი. |
1768–1774 წლების რუსეთ-ოსმალეთის ომი და საქართველო
ამ ომში რუსეთის მხარეს მოქმედებდნენ ქართლ-კახეთის მეფე ერეკლე II და იმერეთის მეფე სოლომონ I. ქართველ მმართველებს ოსმალეთის გავლენის შესუსტება და სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოს ისტორიულ ტერიტორიებზე პოზიციების გამყარება სურდათ.
ასპინძის ბრძოლა, 1770 წელი
1770 წელს ერეკლე II რუს გენერალ გოტლობ ტოტლებენთან ერთად ახალციხის მიმართულებით დაიძრა. აწყურთან მათი სამხედრო გეგმები ერთმანეთს დაუპირისპირდა და ტოტლებენმა თავისი ძალები უკან გაიყვანა. ერეკლე ოსმალეთისა და მის მოკავშირეთა ჯარებთან ბრძოლაში რუსული ნაწილების გარეშე დარჩა.
1770 წლის 20 აპრილს, ასპინძასთან, ერეკლე II-ის სარდლობით ქართულმა ლაშქარმა ოსმალთა და ლეკთა გაერთიანებული ძალები დაამარცხა. ეს ბრძოლა ქართული სამხედრო ისტორიის ერთ-ერთ გამორჩეულ გამარჯვებად ითვლება. თუმცა გამარჯვებას ახალციხის საფაშოს დაუყოვნებლივი შემოერთება არ მოჰყოლია.
ქუჩუქ-კაინარჯის ზავი, 1774 წელი
ომი 1774 წელს ქუჩუქ-კაინარჯის ხელშეკრულებით დასრულდა. რუსეთმა შავი ზღვის რეგიონში მნიშვნელოვანი პოზიციები მოიპოვა. საქართველოსთვის ომმა აჩვენა როგორც რუსეთის სამხედრო მხარდაჭერის შესაძლებლობა, ისე მოკავშირეთა განსხვავებული ინტერესებით გამოწვეული სირთულეები.
1787–1792 წლების ომი: საქართველო იმპერიებს შორის
1787–1792 წლების რუსეთ-ოსმალეთის ომი კიდევ ერთი ეტაპი იყო შავი ზღვისა და კავკასიისთვის ბრძოლაში. ამ დროისთვის ქართლ-კახეთის სამეფოს რუსეთთან უკვე ჰქონდა დადებული 1783 წლის გეორგიევსკის ტრაქტატი, მაგრამ რუსეთის ინტერესები და სამხედრო პრიორიტეტები ყოველთვის არ ემთხვეოდა ქართული სამეფოს უსაფრთხოების მოთხოვნებს.
ამ ომის დასრულება საქართველოს რომელიმე რეგიონის რუსეთიდან ან ოსმალეთიდან პირდაპირი გადაცემით არ ყოფილა ცნობილი. მისი მნიშვნელობა, უპირველესად, იმ რეგიონულ ვითარებაში უნდა დავინახოთ, რომელშიც ქართული სახელმწიფოები დიდი იმპერიების გავლენის ქვეშ ექცეოდნენ. მეტი კონტექსტისთვის იხილეთ რატომ გააფორმა ერეკლე II-მ გეორგიევსკის ტრაქტატი.
1806–1812 წლების ომი: ბუქარესტის ზავი და დასავლეთ საქართველო
XIX საუკუნის დასაწყისში რუსეთის იმპერიამ ქართლ-კახეთის სამეფო გააუქმა და დასავლეთ საქართველოს მიმართაც გააფართოვა პოლიტიკური და სამხედრო კონტროლი. 1806–1812 წლების რუსეთ-ოსმალეთის ომი ამ პროცესების პარალელურად მიმდინარეობდა.
ომი დასრულდა 1812 წლის ბუქარესტის საზავო ხელშეკრულებით. ქართული ენციკლოპედიის თანახმად, რუსეთს ოსმალეთისთვის უნდა დაებრუნებინა ომის დროს დაკავებული რამდენიმე ციხე და ტერიტორია, მათ შორის ფოთი და ახალქალაქი, ხოლო იმერეთი, სამეგრელო, გურია და აფხაზეთი რუსეთის გავლენის სფეროში რჩებოდა. ამ შეთანხმებამ დასავლეთ საქართველოს რუსეთთან შეერთების პროცესი დიპლომატიურად გაამყარა.
მნიშვნელოვანია განსხვავება: ხელშეკრულებაში რეგიონის სტატუსის აღიარება არ ნიშნავს იმას, რომ ყველა ადგილობრივი პოლიტიკური ერთეული ზუსტად იმავე დღეს გაუქმდა. რუსეთის მმართველობის გავრცელება და ადგილობრივი სამთავროების გაუქმება სხვადასხვა ეტაპზე მიმდინარეობდა.
1828–1829 წლების რუსეთ-ოსმალეთის ომი და სამცხე-ჯავახეთი
ეს ომი საქართველოსთვის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი აღმოჩნდა ტერიტორიული შედეგების თვალსაზრისით. კავკასიის ფრონტზე რუსეთის ჯარებმა, მათ შორის ადგილობრივი სამხედრო ძალების მონაწილეობით, დაიკავეს ახალქალაქი და ახალციხე 1828 წელს. ბრძოლები მიმდინარეობდა სამხრეთ კავკასიის სხვა მიმართულებებითაც.
ადრიანოპოლის ზავი, 1829 წელი
1829 წლის 2 (14) სექტემბერს რუსეთსა და ოსმალეთს შორის ადრიანოპოლის საზავო ხელშეკრულება დაიდო. მის საფუძველზე რუსეთის იმპერიას გადაეცა ახალციხის საფაშოს ნაწილი, რომელიც დღევანდელი სამცხე-ჯავახეთის მნიშვნელოვან ტერიტორიებს მოიცავდა. ოსმალეთმა ასევე ცნო საქართველოს რიგი მიწებისა და სამთავროების რუსეთთან შეერთება.
ამგვარად, სამცხე-ჯავახეთის ნაწილი ოსმალეთის მმართველობიდან რუსეთის იმპერიაში გადავიდა. ეს იყო საზღვრების იმპერიული ცვლილება და არა საქართველოს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის დაბრუნება.
1853–1856 წლების ყირიმის ომი და საქართველო
ყირიმის ომში რუსეთის წინააღმდეგ ოსმალეთი, ბრიტანეთი, საფრანგეთი და სარდინიის სამეფო მოქმედებდნენ. მიუხედავად იმისა, რომ ომს ყირიმის სახელი უკავშირდება, სამხედრო მოქმედებები კავკასიასა და საქართველოს ტერიტორიებზეც მიმდინარეობდა.
დასავლეთ საქართველოში განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი იყო 1854 წლის ნიგოითისა და ჩოლოქის ბრძოლები გურიის მიმართულებით. ბრძოლებში რუსეთის რეგულარულ სამხედრო ნაწილებთან ერთად მონაწილეობდნენ ადგილობრივი ქართული ძალებიც. ოსმალეთის ჯარი მოგვიანებით სამეგრელოს მიმართულებითაც მოქმედებდა, რასაც მოსახლეობის დიდი გაჭირვება მოჰყვა.
1856 წლის პარიზის ზავმა შავ ზღვაზე რუსეთის სამხედრო შესაძლებლობები შეზღუდა, მაგრამ საქართველოსთვის 1829 ან 1878 წლების მსგავსი ახალი მასშტაბური ტერიტორიული გადანაწილება არ მოჰყოლია.
1877–1878 წლების რუსეთ-ოსმალეთის ომი და აჭარის საკითხი
1877–1878 წლების ომი საქართველოს ისტორიაში განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ბათუმისა და სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოს ისტორიული მიწების პოლიტიკური სტატუსის ცვლილების გამო. საომარი მოქმედებები კავკასიის ფრონტზე და შავი ზღვის სანაპიროს მიმართულებით მიმდინარეობდა. რუსეთის ჯარებმა 1877 წელს ყარსი აიღეს; ბათუმის ბედი კი საბოლოოდ საზავო შეთანხმებებმა გადაწყვიტა.
სან-სტეფანოს ხელშეკრულება, 1878 წელი
1878 წლის მარტში დადებულ სან-სტეფანოს ზავს რუსეთისთვის ფართო ტერიტორიული და პოლიტიკური უპირატესობები მოჰქონდა, მაგრამ ევროპის სხვა სახელმწიფოებმა მისი პირობების გადასინჯვა მოითხოვეს.
ბერლინის კონგრესი და ბათუმის გადაცემა
1878 წლის ბერლინის ტრაქტატით ოსმალეთმა რუსეთს დაუთმო ბათუმი, ყარსი და არდაჰანი (არტაანი). ამ ცვლილებასთან ერთად რუსეთის იმპერიის საზღვრებში მოექცა აჭარა და სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოს ისტორიული ტერიტორიების ნაწილი. ბათუმს სპეციალური თავისუფალი სავაჭრო პორტის, ანუ პორტო-ფრანკოს, სტატუსი განესაზღვრა.
ქართულმა საზოგადოებამ აჭარის ისტორიულ ქართულ სივრცესთან ხელახალი დაახლოება მნიშვნელოვან მოვლენად აღიქვა. ამ თემას შეეხებოდნენ ილია ჭავჭავაძე, იაკობ გოგებაშვილი და სხვა მოღვაწეები. თუმცა პოლიტიკური მართვის თვალსაზრისით ბათუმი რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში შევიდა და არა დამოუკიდებელი საქართველოს სახელმწიფოში.
რა იყო მუჰაჯირობა?
ომის, საზღვრების ცვლილებისა და რუსეთის ახალი ადმინისტრაციის პირობებში სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოს მუსლიმი მოსახლეობის ნაწილი ოსმალეთის ტერიტორიაზე გადასახლდა. ამ პროცესს მუჰაჯირობა ეწოდება.
გადასახლების მიზეზები მრავალფეროვანი იყო: უსაფრთხოების შიში, სამხედრო კონფლიქტის შედეგები, პოლიტიკური და რელიგიური გაურკვევლობა, აგრეთვე ოსმალეთის მიმართულებით მოქმედი წამახალისებელი გარემოებები. ბევრი ოჯახისთვის ეს ნიშნავდა საცხოვრებლისა და მიწის დაკარგვას, ნათესაური კავშირების გაწყვეტას და მძიმე სოციალურ შედეგებს. ამიტომ 1878 წლის ცვლილებების შეფასებისას აუცილებელია როგორც ტერიტორიული, ისე ადამიანური ისტორიის გათვალისწინება.
რა შედეგები მოჰყვა რუსეთ-ოსმალეთის ომებს საქართველოსთვის?
- ტერიტორიული ცვლილებები: 1829 წელს სამცხე-ჯავახეთის ნაწილის, ხოლო 1878 წელს ბათუმისა და სამხრეთ-დასავლეთის სხვა ტერიტორიების რუსეთის იმპერიაში გადასვლა.
- ძალთა ბალანსის შეცვლა: ოსმალეთის გავლენის შესუსტება და რუსეთის იმპერიული მმართველობის გამყარება კავკასიაში.
- ადგილობრივი პოლიტიკური სისტემების ცვლილება: ქართული სამეფოებისა და სამთავროების დამოუკიდებელი უფლებამოსილების შეზღუდვა და საბოლოოდ გაუქმება.
- მოსახლეობის გადაადგილება: საომარი მოქმედებებით გამოწვეული ლტოლვილობა და XIX საუკუნის მეორე ნახევარში მუჰაჯირობა.
- ეკონომიკური შედეგები: ახალი ადმინისტრაციული საზღვრები, სავაჭრო მიმართულებების ცვლილება და ბათუმის პორტის მნიშვნელობის ზრდა.
- ქართული საზოგადოებრივი აზრი: ისტორიული ტერიტორიების, ეროვნული ერთიანობისა და პოლიტიკური თვითგამორკვევის საკითხების გამწვავება.
ამ ომების შედეგები პირდაპირ უკავშირდება XIX საუკუნის საქართველოში რუსეთის იმპერიული პოლიტიკის გააზრებას. მისი პოლიტიკური წინააღმდეგობის ერთ-ერთი ცნობილი მაგალითია 1832 წლის შეთქმულება. მოგვიანებით საქართველოს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობა მხოლოდ 1918 წლის 26 მაისს აღდგა.
რა უნდა დაიმახსოვროთ გამოცდისთვის?
- 1770: ერეკლე II-ის გამარჯვება ასპინძის ბრძოლაში რუსეთ-ოსმალეთის 1768–1774 წლების ომის დროს.
- 1812: ბუქარესტის ზავი — რუსეთის გავლენის აღიარება დასავლეთ საქართველოს სამეფო-სამთავროებზე.
- 1828: ახალციხისა და ახალქალაქის აღება რუსეთის სამხედრო ძალების მიერ.
- 1829: ადრიანოპოლის ზავი — სამცხე-ჯავახეთის მნიშვნელოვანი ნაწილის რუსეთისთვის გადაცემა.
- 1853–1856: ყირიმის ომი; საბრძოლო მოქმედებები გურიასა და სამეგრელოშიც.
- 1878: ბერლინის ტრაქტატი — ბათუმის, ყარსისა და არდაჰანის რუსეთის იმპერიისთვის გადაცემა.
- მთავარი განსხვავება: ოსმალეთის კონტროლის დასრულება ამ ტერიტორიებზე დამოუკიდებელ ქართულ მმართველობას არ ნიშნავდა.
ხშირად დასმული კითხვები
რომელი რუსეთ-ოსმალეთის ომები იყო საქართველოსთვის ყველაზე მნიშვნელოვანი?
საქართველოსთან უშუალო კავშირით გამოირჩეოდა 1768–1774, 1806–1812, 1828–1829 და 1877–1878 წლების ომები. ასევე მნიშვნელოვანი იყო 1853–1856 წლების ყირიმის ომი, რომლის სამხედრო მოქმედებები დასავლეთ საქართველოშიც მიმდინარეობდა.
რომელი ბრძოლა უკავშირდება ერეკლე II-ს რუსეთ-ოსმალეთის ომში?
1770 წლის 20 აპრილის ასპინძის ბრძოლა. ერეკლე II-ის სარდლობით ქართულმა ლაშქარმა ოსმალთა და ლეკთა გაერთიანებული ძალები დაამარცხა.
რომელი ზავით გადავიდა სამცხე-ჯავახეთის ნაწილი რუსეთის იმპერიაში?
1829 წლის ადრიანოპოლის საზავო ხელშეკრულებით, რომელიც 1828–1829 წლების რუსეთ-ოსმალეთის ომს ასრულებდა.
რომელ წელს გადავიდა ბათუმი რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში?
1878 წელს, ბერლინის ტრაქტატის საფუძველზე. ბათუმი ოსმალეთისგან რუსეთის იმპერიას გადაეცა.
დაუბრუნდა თუ არა საქართველო დამოუკიდებლობას 1878 წელს?
არა. ისტორიული ქართული ტერიტორიების ნაწილი ოსმალეთიდან რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში გადავიდა. დამოუკიდებელი ქართული სახელმწიფო 1878 წელს არ შექმნილა.
რა არის მუჰაჯირობა?
მუჰაჯირობა ეწოდება მოსახლეობის, განსაკუთრებით მუსლიმი თემების, ოსმალეთისკენ გადასახლებას. სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოში ეს პროცესი 1877–1878 წლების ომისა და შემდგომი პოლიტიკური ცვლილებების ფონზე განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი გახდა.
გამოყენებული წყაროები
- ქართული ენციკლოპედია — ასპინძის ბრძოლა, 1770
- ქართული ენციკლოპედია — ბუქარესტის საზავო ხელშეკრულება, 1812
- ქართული ენციკლოპედია — ადრიანოპოლის საზავო ხელშეკრულება, 1829
- ქართული ენციკლოპედია — ბერლინის კონგრესი, 1878
- საქართველოს ეროვნული ბიბლიოთეკა — რუსეთ-ოსმალეთის ომი, 1768–1774
- საქართველოს ეროვნული ბიბლიოთეკა — რუსეთ-ოსმალეთის ომი, 1828–1829
- საქართველოს ეროვნული ბიბლიოთეკა — რუსეთ-ოსმალეთის ომი, 1877–1878
- Wikimedia Commons — ბათუმში ოსმალეთის ჯარის XIX საუკუნის გრავიურა
დასკვნა
რუსეთ-ოსმალეთის ომებმა საქართველოს ისტორიული მიწების პოლიტიკური კუთვნილება, რეგიონული საზღვრები და მოსახლეობის ცხოვრება მნიშვნელოვნად შეცვალა. 1829 წლის ადრიანოპოლის ზავი სამცხე-ჯავახეთის საკითხში გარდამტეხი იყო, ხოლო 1878 წლის ბერლინის ტრაქტატი ბათუმისა და აჭარის ისტორიაში მნიშვნელოვანი ეტაპი გახდა. ამავე დროს, ომების შედეგები არ უნდა გავაიგივოთ საქართველოს დამოუკიდებლობასთან: XIX საუკუნეში ახალი ადმინისტრაციული წესრიგი რუსეთის იმპერიის ფარგლებში ყალიბდებოდა.
