1990 წლის არჩევნები საქართველოში: 28 ოქტომბრის შედეგები და ისტორიული მნიშვნელობა

1990 წლის 28 ოქტომბრის არჩევნები საქართველოში გარდამტეხი მოვლენა იყო: საბჭოთა საქართველოს ისტორიაში პირველად ამომრჩევლებს უზენაესი საბჭოს არჩევნებში კომუნისტურ პარტიასთან ერთად სხვა პოლიტიკური გაერთიანებებისთვისაც შეეძლოთ ხმის მიცემა. არჩევნებში დამაჯერებლად გაიმარჯვა ზვიად გამსახურდიას ხელმძღვანელობით მოქმედმა ბლოკმა „მრგვალი მაგიდა – თავისუფალი საქართველო“, რომელმაც პროპორციულ ნაწილში ხმათა 53,99% და საბოლოოდ უზენაეს საბჭოში 155 მანდატი მოიპოვა.

ამ არჩევნებით საბჭოთა ერთპარტიული პოლიტიკური სისტემა საქართველოში რეალურად დაირღვა და ხელისუფლებაში ეროვნული მოძრაობის წარმომადგენლები მოვიდნენ. თუმცა 1990 წლის 28 ოქტომბერს საქართველო ჯერ დამოუკიდებელი სახელმწიფო არ გამხდარა: არჩევნებს მოჰყვა 1991 წლის 31 მარტის რეფერენდუმი და 9 აპრილის დამოუკიდებლობის აღდგენის აქტი. სწორედ ამ განსხვავების ცოდნაა აუცილებელი არჩევნების ისტორიული მნიშვნელობის სწორად გასაგებად.

სტატიაში დეტალურად განვიხილავთ არჩევნების წინაპირობებს, მონაწილე პარტიებს, შერეულ საარჩევნო სისტემას, ზვიად გამსახურდიასა და კომუნისტური პარტიის დაპირისპირებას, კენჭისყრის შედეგებს, ეროვნულ კონგრესს და შემდგომ პოლიტიკურ მოვლენებს.

როდის ჩატარდა 1990 წლის საპარლამენტო არჩევნები?

ძირითადი კენჭისყრა 1990 წლის 28 ოქტომბერს გაიმართა. ეს იყო საქართველოს უზენაესი საბჭოს არჩევნები, რომელიც მაშინ ჯერ კიდევ საბჭოთა რესპუბლიკაში ჩატარდა. რადგან რამდენიმე მაჟორიტარულ ოლქში პირველივე ტურში გამარჯვებული ვერ გამოვლინდა, 1990 წლის 11 ნოემბერს მეორე ტურებიც ჩატარდა. სწორედ პირველი და მეორე ტურების ერთობლიობამ განსაზღვრა წარმომადგენლობა უზენაეს საბჭოში.

არჩევნების საპარლამენტო ისტორია ერთმანეთში არ უნდა აგვერიოს 1991 წლის მოვლენებთან: 1990 წელს აირჩიეს საკანონმდებლო ორგანო, 1991 წლის 31 მარტს ჩატარდა დამოუკიდებლობის რეფერენდუმი, ხოლო 1991 წლის 26 მაისს საპრეზიდენტო არჩევნები გაიმართა.

რატომ გახდა 1990 წლის არჩევნები აუცილებელი?

საბჭოთა პოლიტიკური სისტემის კრიზისი

1921 წელს საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის ოკუპაციის შემდეგ ქვეყანაში საბჭოთა პოლიტიკური სისტემა დამყარდა. მისი არჩევნები რეალურ მრავალპარტიულ კონკურენციას არ ითვალისწინებდა: პოლიტიკური ძალაუფლება კომუნისტურ პარტიას ჰქონდა, ხოლო მოქალაქეებს ხელისუფლების ალტერნატიული პროგრამების თავისუფლად არჩევის შესაძლებლობა პრაქტიკულად არ ეძლეოდათ.

1980-იანი წლების ბოლოს საბჭოთა კავშირში მიმდინარე გარდაქმნებმა, ეკონომიკურმა პრობლემებმა და ეროვნული მოძრაობების გაძლიერებამ ეს სისტემა შეარყია. საქართველოში დამოუკიდებლობის მოთხოვნა განსაკუთრებით აქტუალური გახდა. მოქალაქეთა ნაწილს სურდა საბჭოთა ხელისუფლებისგან გათავისუფლება, მრავალპარტიული პოლიტიკის შემოღება, სიტყვის თავისუფლების გაფართოება და ეროვნული სახელმწიფოებრიობის აღდგენა.

1989 წლის 9 აპრილი და ეროვნული მოძრაობა

1989 წლის 9 აპრილს თბილისში საბჭოთა ჯარმა დამოუკიდებლობის მოთხოვნით მიმდინარე მშვიდობიანი დემონსტრაცია ძალადობრივად დაარბია. ადამიანების დაღუპვამ და საბჭოთა ხელისუფლების მიმართ ნდობის მკვეთრმა შემცირებამ ეროვნული მოძრაობა კიდევ უფრო გააძლიერა. ეს თარიღი არ უნდა აგვერიოს 1991 წლის 9 აპრილში, როდესაც საქართველოს დამოუკიდებლობის აღდგენის აქტი მიიღეს.

შემდეგ თვეებში პოლიტიკური მოძრაობები კამათობდნენ არა მხოლოდ იმაზე, სჭირდებოდა თუ არა საქართველოს დამოუკიდებლობა, არამედ იმაზეც, როგორ უნდა მომხდარიყო საბჭოთა სისტემიდან დამოუკიდებელ სახელმწიფოებრიობაზე გადასვლა.

მარტისთვის დაგეგმილი არჩევნების გადატანა

თავდაპირველად, 1990 წლის 25 მარტს, საბჭოთა ტიპის არჩევნები იყო დაგეგმილი. ეროვნული მოძრაობის ზეწოლამ და პოლიტიკური ვითარების ცვლილებამ ხელისუფლებას გადაწყვეტილების გადახედვა აიძულა. 1990 წლის მარტში გადაწყდა არჩევნების გადატანა 28 ოქტომბრისთვის. 18 აგვისტოს მიღებულმა საარჩევნო კანონმა მრავალპარტიული კენჭისყრის ახალი ჩარჩო შექმნა.

სწორედ ეს ცვლილება იყო მნიშვნელოვანი: პოლიტიკური კონკურენცია საბჭოთა რესპუბლიკის უკვე არსებულ სახელმწიფო ინსტიტუტში, უზენაეს საბჭოში, გახდა შესაძლებელი.

როგორი იყო 1990 წლის არჩევნების საარჩევნო სისტემა?

უზენაესი საბჭოს შემადგენლობა განისაზღვრებოდა 250 ადგილით. გამოიყენებოდა შერეული საარჩევნო სისტემა: 125 დეპუტატი პროპორციული, ანუ პარტიული სიებით, და 125 დეპუტატი მაჟორიტარული წესით უნდა არჩეულიყო.

ამომრჩეველს ჰქონდა შესაძლებლობა, ერთი ხმა პარტიული სიისთვის, მეორე კი საკუთარი მაჟორიტარული ოლქის კანდიდატისთვის მიეცა. 4%-იანი ბარიერი ეხებოდა მხოლოდ პროპორციულ ნაწილს. ამიტომ იმ პარტიასაც, რომელსაც ქვეყნის მასშტაბით 4% არ მიუღია, კონკრეტულ მაჟორიტარულ ოლქში გამარჯვებული კანდიდატის მეშვეობით დეპუტატი შეიძლებოდა ჰყოლოდა.

მაჟორიტარულ ნაწილში გამარჯვებისთვის აუცილებელი იყო ხმების ნახევარზე მეტის მიღება; სადაც ეს ვერ მოხერხდა, მეორე ტური დაინიშნა. ზოგ ოლქში დეპუტატის არჩევა არც მეორე ტურის შემდეგ დასრულებულა, ამიტომ კანონით გათვალისწინებული ადგილების რაოდენობა და იმ მომენტში რეალურად შევსებული ადგილები იდენტური არ იყო.

რომელი პარტიები მონაწილეობდნენ 1990 წლის არჩევნებში?

არჩევნებში მრავალი პოლიტიკური გაერთიანება მონაწილეობდა. ძირითადი დაპირისპირება ორ ძლიერ ძალას შორის გამოიკვეთა: ზვიად გამსახურდიას ბლოკი „მრგვალი მაგიდა – თავისუფალი საქართველო“ და საქართველოს კომუნისტური პარტია, რომლის ერთ-ერთი მთავარი ლიდერი გივი გუმბარიძე იყო.

კენჭისყრაში მონაწილეობდნენ ასევე საქართველოს სახალხო ფრონტი, „დემოკრატიული საქართველო“, სრულიად საქართველოს რუსთაველის საზოგადოება, ბლოკი „თავისუფლება“, „თანხმობა, მშვიდობა, აღორძინება“, სოციალ-დემოკრატიული პარტია და სხვა გაერთიანებები.

საზოგადოებაში პოლიტიკური მრავალფეროვნება მხოლოდ სახელებით არ გამოიხატებოდა. განსხვავდებოდა მონაწილეთა დამოკიდებულება საბჭოთა ინსტიტუტებთან თანამშრომლობაზე, ეროვნული დამოუკიდებლობის მიღწევის გზაზე, სოციალურ-ეკონომიკურ რეფორმებსა და პოლიტიკური გარდაქმნების სიჩქარეზე.

„მრგვალი მაგიდა – თავისუფალი საქართველო“ და ზვიად გამსახურდია

ეროვნული მოძრაობის ერთ-ერთმა წამყვანმა ფიგურამ, ზვიად გამსახურდიამ, ჩამოაყალიბა ბლოკი, რომელმაც არჩევნებში დამოუკიდებლობის აღდგენის მკაფიო პოლიტიკური პროგრამით მიიღო მონაწილეობა. „მრგვალი მაგიდა – თავისუფალი საქართველო“ აერთიანებდა ეროვნულ მოძრაობასთან დაკავშირებულ რამდენიმე პარტიასა და საზოგადოებრივ ჯგუფს.

ბლოკის მთავარი პოლიტიკური უპირატესობა იყო ის, რომ ამომრჩევლისთვის დამოუკიდებლობის მოთხოვნას კონკრეტულ საარჩევნო გზას უკავშირებდა: თუ ეროვნული მოძრაობის წარმომადგენლები უზენაეს საბჭოში უმრავლესობას მოიპოვებდნენ, მათ შეეძლებოდათ არსებული კანონების შეცვლა, სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენის პროცესის წარმართვა და საბჭოთა ინსტიტუტების გარდაქმნა.

ეს სტრატეგია განსხვავდებოდა იმ ეროვნული მოძრაობის ორგანიზაციების ხედვისგან, რომლებიც საბჭოთა ხელისუფლების მიერ ჩატარებულ არჩევნებში მონაწილეობას პრინციპულად ეწინააღმდეგებოდნენ. აქედან გამომდინარე, ქართულ პოლიტიკაში 1990 წელს მხოლოდ „ეროვნული მოძრაობა კომუნისტების წინააღმდეგ“ დაპირისპირება არ ყოფილა: დამოუკიდებლობის მომხრე ძალებიც ერთმანეთს კონკურენტულ პოლიტიკურ გზებს სთავაზობდნენ.

რატომ არ მონაწილეობდა ეროვნული მოძრაობის ყველა ჯგუფი?

რადიკალური ეროვნული მოძრაობის ნაწილმა, მათ შორის ეროვნულ-დემოკრატიულ პარტიასთან დაკავშირებულმა ჯგუფებმა, უზენაესი საბჭოს ოფიციალურ არჩევნებში მონაწილეობაზე უარი თქვა. მათი არგუმენტი იყო, რომ საბჭოთა ხელისუფლების მიერ ორგანიზებულ არჩევნებში ჩართვა ამ ხელისუფლების ლეგიტიმურობის ირიბ აღიარებას ნიშნავდა.

ამ ჯგუფებმა სხვა გზა აირჩიეს: ალტერნატიული ეროვნული კონგრესის არჩევნების ჩატარება. ეს არჩევნები 1990 წლის 30 სექტემბერს, 1 და 14 ოქტომბერს გაიმართა. ეროვნული კონგრესის მომხრეები ცდილობდნენ საბჭოთა ინსტიტუტებისგან დამოუკიდებელი წარმომადგენლობითი სივრცის შექმნას.

„მრგვალი მაგიდის“ სტრატეგია საპირისპირო იყო: ჯერ არსებული უზენაესი საბჭოს არჩევნებში გამარჯვება, შემდეგ კი მისი მეშვეობით დამოუკიდებლობის აღდგენის სამართლებრივი გადაწყვეტილებების მიღება. ეს ორი სტრატეგია საერთო მიზნის, საქართველოს დამოუკიდებლობის, მიღწევის სხვადასხვა გზებს წარმოადგენდა, თუმცა პოლიტიკურ დაპირისპირებასაც აძლიერებდა.

მნიშვნელოვანია, რომ 1990 წლის 28 ოქტომბრის უზენაესი საბჭოს არჩევნები და ეროვნული კონგრესის ალტერნატიული არჩევნები ორი განსხვავებული მოვლენა იყო. მათ ერთმანეთისგან განსხვავებული ორგანიზატორები, სამართლებრივი სტატუსი და პოლიტიკური მიზნები ჰქონდათ.

როგორ მიმდინარეობდა 28 ოქტომბრის არჩევნები?

1990 წლის 28 ოქტომბერს ამომრჩევლები მივიდნენ საარჩევნო უბნებზე, რათა პარტიული სიებისა და მაჟორიტარული კანდიდატებისთვის მიეცათ ხმა. არჩევნებს საზოგადოებრივი და საერთაშორისო ყურადღება მიექცა, რადგან საბჭოთა რესპუბლიკაში ძალაუფლების შეცვლის რეალური შესაძლებლობა შეიქმნა.

წინასაარჩევნო კამპანია თავისუფალი კონკურენციის მნიშვნელოვან ნაბიჯს წარმოადგენდა, თუმცა პირობები სრულიად თანაბარი არ ყოფილა. კომუნისტური პარტია წლების განმავლობაში სახელმწიფო ინსტიტუტებთან იყო დაკავშირებული და ამ კავშირის შედეგად მედიისა და ადმინისტრაციული რესურსების მიმართულებით მნიშვნელოვანი უპირატესობები გააჩნდა. ეროვნული მოძრაობის წარმომადგენლები კი ქუჩის დემონსტრაციებით, პოლიტიკურ შეხვედრებითა და საკუთარი მხარდამჭერთა ქსელებით აქტიურობდნენ.

არჩევნების პროცესი დოკუმენტირებულია საქართველოს ეროვნული მოძრაობის ვიდეოარქივში: არსებობს კადრები ზვიად გამსახურდიას საარჩევნო უბანზე ყოფნისა და თბილისის ერთ-ერთ უბანზე კენჭისყრის მიმდინარეობის შესახებ. ფოტომასალა დაცულია საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკის ეროვნულ ფოტომატიანეშიც.

1990 წლის არჩევნების შედეგები: ვინ გაიმარჯვა?

არჩევნების მთავარი გამარჯვებული გახდა ბლოკი „მრგვალი მაგიდა – თავისუფალი საქართველო“. პროპორციული კენჭისყრის ოფიციალური შედეგებით, ბლოკმა მიიღო 1 248 111 ხმა, ანუ 53,99%. საქართველოს კომუნისტურმა პარტიამ მიიღო 683 824 ხმა, ანუ 29,58%. მომდევნო ადგილებზე გასულმა პარტიებმა 4%-იანი პროპორციული ბარიერი ვერ გადალახეს.

პროპორციული კენჭისყრის შედეგები

ცხრილი ეხება მხოლოდ პარტიული სიების შედეგებს და არა მაჟორიტარულ ოლქებს. მაგალითად, სახალხო ფრონტს პროპორციული ბარიერი არ გადაულახავს, მაგრამ მისმა წარმომადგენლებმა რამდენიმე მაჟორიტარულ ოლქში გაიმარჯვეს.

ცენტრალური საარჩევნო კომისიის 7 ნოემბერს გამოქვეყნებული მონაცემებით, რეგისტრირებული იყო 3 444 002 ამომრჩეველი და პროპორციულ ნაწილში ჩაითვალა 2 311 923 ნამდვილი ხმა. გამოქვეყნებული მონაცემების მიხედვით, ამომრჩეველთა აქტივობა დაახლოებით 70% იყო. ისტორიული წყაროები აქტივობის გარკვეულწილად განსხვავებულ ციფრებსაც უთითებენ, ამიტომ პროცენტი აქ დამრგვალებულია.

მონაცემების ძირითადი წყაროა Civil.ge-ს ისტორიული მიმოხილვა, რომელიც ეყრდნობა ირაკლი ირემაძის კვლევას „საქართველოს არჩევნების ისტორია 1990–2018“.

რამდენი მანდატი მიიღო „მრგვალმა მაგიდამ“?

„მრგვალმა მაგიდამ“ 81 ადგილი პროპორციული სიით მოიპოვა და 74 ადგილი მაჟორიტარული ოლქებიდან, ჯამში 155 მანდატი. ეს 250-ადგილიან უზენაეს საბჭოში უმრავლესობის შესაქმნელად საკმარისი იყო.

აქ მნიშვნელოვანია განსხვავება: 53,99% არის პარტიული სიის ხმების წილი, ხოლო 155 არის ორივე საარჩევნო კომპონენტით მიღებული მანდატების ჯამი. ხმის პროცენტისა და მანდატების პროცენტის პირდაპირ გათანაბრება არ შეიძლება, რადგან შერეული საარჩევნო სისტემა გამოიყენებოდა.

კომუნისტურმა პარტიამ პროპორციული ნაწილით 44 მანდატი მიიღო. საერთო შემადგენლობის შესახებ გამოქვეყნებულ ისტორიულ ცხრილებში პარტიის მაჟორიტარული დეპუტატებისა და იმ დროისთვის შევსებული ან მოგვიანებით დათვლილი ადგილების აღრიცხვა განსხვავდება. მაგალითად, ზოგი წყარო კომუნისტებისთვის ჯამში 64 მანდატს უთითებს, „საერთაშორისო გამჭვირვალობა – საქართველოს“ ისტორიულ კვლევაში კი 73 დეპუტატია მოყვანილი. ამიტომ ამ საკითხში საჭიროა კონკრეტული წყაროსა და აღრიცხვის ეტაპის მითითება; უდავო ძირითადი დასკვნა არის „მრგვალი მაგიდის“ 155-მანდატიანი უმრავლესობა.

არჩევნების პირველი ტურის შემდეგ იმ ოლქებში, სადაც კანდიდატმა საჭირო უმრავლესობა ვერ მიიღო, 11 ნოემბერს მეორე ტური გაიმართა. რამდენიმე ოლქში ადგილები დაუკომპლექტებელი დარჩა. ამიტომ არჩევნების ორი ტურის დასრულება და პარლამენტის ყველა გათვალისწინებული ადგილის ფაქტობრივად შევსება არ უნდა მივიჩნიოთ ერთსა და იმავე მოვლენად.

რატომ გაიმარჯვა „მრგვალმა მაგიდამ“?

გამარჯვებისთვის რამდენიმე ფაქტორი იყო მნიშვნელოვანი. პირველ რიგში, 1989 წლის მოვლენების შემდეგ კომუნისტური ხელისუფლებისადმი ნდობა შემცირებული იყო. დამოუკიდებლობის იდეა საზოგადოების დიდ ნაწილს პოლიტიკურ მომავალთან აკავშირებდა. მეორე, „მრგვალი მაგიდა“ ამ იდეას ცნობად ლიდერსა და კონკრეტულ საარჩევნო პროგრამას უკავშირებდა.

მესამე, შერეულმა საარჩევნო სისტემამ გამარჯვებულ ბლოკს საშუალება მისცა, პროპორციულ ნაწილში მიღებულ ხმებთან ერთად მრავალი მაჟორიტარული ოლქიც მოეგო. მეოთხე, ეროვნული მოძრაობის სხვა ჯგუფების ნაწილი ოფიციალურ არჩევნებს ბოიკოტს უცხადებდა, რის შედეგადაც ხმები დამოუკიდებლობის მომხრე ალტერნატივებს შორის ერთგვაროვნად არ გადანაწილებულა.

ამ ფაქტორების განხილვა არ ნიშნავს, რომ ერთი და იმავე არჩევანის მოტივაცია ყველასთვის იდენტური იყო. სხვადასხვა ამომრჩეველი ხმას აძლევდა დამოუკიდებლობის იდეის, კომუნისტების ჩანაცვლების, კონკრეტული კანდიდატის ან სოციალური ცვლილებების მოლოდინის გამო. დემოკრატიული არჩევნების მნიშვნელოვანი ნიშანიც სწორედ ესაა: ერთ შედეგს სხვადასხვა მოტივაციის მქონე მოქალაქეთა ხმები ქმნის.

რა მოხდა არჩევნების შემდეგ, 1990 წლის ნოემბერში?

1990 წლის 14 ნოემბერს უზენაესი საბჭოს სხდომაზე ზვიად გამსახურდია საქართველოს უზენაესი საბჭოს თავმჯდომარედ აირჩიეს. ეს არ იყო საქართველოს პრეზიდენტად არჩევა: პრეზიდენტის თანამდებობასთან დაკავშირებული შემდგომი გადაწყვეტილებები და 1991 წლის საპრეზიდენტო არჩევნები სხვა მოვლენებია.

იმავე წლის 14 ნოემბერს მიღებული კანონით აღდგა საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის ისტორიული სახელმწიფო დროშა, რომელიც შვინდისფერი იყო შავი და თეთრი ზოლით. ეს იყო სიმბოლური ნაბიჯი საბჭოთა სახელმწიფოებრივი ნიშნების შეცვლისა და საქართველოს 1918–1921 წლების რესპუბლიკურ ტრადიციასთან სამართლებრივი და ისტორიული კავშირის გასაძლიერებლად.

სახელმწიფო დროშის შესახებ 1990 წლის 14 ნოემბრის სამართლებრივი აქტი დღემდე ხელმისაწვდომია საქართველოს საკანონმდებლო მაცნეში. უზენაესი საბჭოს თავმჯდომარის არჩევის შესახებ დადგენილება გამოქვეყნებულია საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკის ციფრულ რესურსშიც.

როგორ უკავშირდება 1990 წლის არჩევნები 1991 წლის დამოუკიდებლობას?

1990 წლის არჩევნებმა შექმნა ახალი პოლიტიკური უმრავლესობა, რომელმაც დამოუკიდებლობის აღდგენის სამართლებრივი გადაწყვეტილებები მიიღო. პროცესის საკვანძო ეტაპები იყო:

1. 1990 წლის 28 ოქტომბერი: უზენაესი საბჭოს მრავალპარტიული არჩევნები და „მრგვალი მაგიდის“ გამარჯვება;
2. 1990 წლის 11 ნოემბერი: მაჟორიტარული არჩევნების მეორე ტურები;
3. 1990 წლის 14 ნოემბერი: ზვიად გამსახურდიას არჩევა უზენაესი საბჭოს თავმჯდომარედ და ისტორიული სახელმწიფო დროშის აღდგენა;
4. 1991 წლის 31 მარტი: რეფერენდუმი საქართველოს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენის შესახებ;
5. 1991 წლის 9 აპრილი: უზენაესი საბჭოს მიერ დამოუკიდებლობის აღდგენის აქტის მიღება;
6. 1991 წლის 26 მაისი: საქართველოს საპრეზიდენტო არჩევნები, რომელშიც ზვიად გამსახურდიამ გაიმარჯვა.

1991 წლის რეფერენდუმში ამომრჩევლებს ეკითხებოდნენ, ეთანხმებოდნენ თუ არა საქართველოს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენას 1918 წლის 26 მაისის დამოუკიდებლობის აქტის საფუძველზე. რეფერენდუმმა სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენის გადაწყვეტილებას პირდაპირი სახალხო მხარდაჭერა მისცა. 9 აპრილს კი ეს გადაწყვეტილება უზენაესმა საბჭომ სამართლებრივ აქტად აქცია.

ამ თემაზე დამატებით იხილეთ Fabula.ge-ს სტატიები საქართველოს დამოუკიდებლობის აღდგენა 1991 წლის 9 აპრილს და საქართველოს დამოუკიდებლობის გამოცხადება 1918 წელს.

იყო თუ არა 1990 წლის არჩევნები საქართველოში პირველი დემოკრატიული არჩევნები?

არა, საქართველოს მთელი ისტორიის მასშტაბით პირველი არ ყოფილა. დამოუკიდებელ საქართველოს დემოკრატიულ რესპუბლიკაში ჯერ კიდევ 1919 წელს ჩატარდა მრავალპარტიული დამფუძნებელი კრების არჩევნები. 1990 წლის 28 ოქტომბრის არჩევნების ისტორიული პირველობა სხვა გარემოებას უკავშირდება: ის საბჭოთა საქართველოს ისტორიაში პირველი მრავალპარტიული საპარლამენტო არჩევნები იყო და 1921 წლის შემდეგ თავისუფალი პარტიული კონკურენციის აღდგენის გარდამტეხ ეტაპს წარმოადგენდა.

ამ განსხვავებას განსაკუთრებით ხაზს უსვამს საქართველოს ეროვნული არქივის მიმოხილვა „არჩევნები საქართველოში“.

1990 წლის არჩევნების პოლიტიკური და ისტორიული მნიშვნელობა

ერთპარტიული მმართველობის დასასრული

არჩევნებმა აჩვენა, რომ საბჭოთა პარტიული მონოპოლია საზოგადოებრივი მხარდაჭერის დაკარგვის პირობებში შეიძლებოდა კანონიერ საარჩევნო პროცესში დამარცხებულიყო. სწორედ ამით გახდა 1990 წელი პოლიტიკური გარდაქმნის ერთ-ერთი ცენტრალური ეტაპი.

ეროვნული მოძრაობის გადასვლა ქუჩიდან პარლამენტში

1988–1989 წლებში ეროვნული მოძრაობის მთავარი საჯარო ფორმები მასობრივი დემონსტრაციები, შეკრებები და განცხადებები იყო. 1990 წლის შემდეგ მის წარმომადგენლებს უკვე საკანონმდებლო გადაწყვეტილებებზე პასუხისმგებლობა დაეკისრათ. ოპოზიციური პროტესტის გამოცდილება სახელმწიფოს მართვის ამოცანებად გადაიქცა.

დამოუკიდებლობის სამართლებრივი გზის გახსნა

„მრგვალი მაგიდის“ უმრავლესობამ უზრუნველყო, რომ დამოუკიდებლობის შესახებ გადაწყვეტილებების მომზადება მოქმედი საკანონმდებლო ორგანოს ფარგლებში ყოფილიყო შესაძლებელი. ამას მოჰყვა რეფერენდუმი და დამოუკიდებლობის აღდგენის აქტი.

პოლიტიკური მრავალფეროვნება და დაპირისპირებები

მრავალპარტიულმა არჩევნებმა განსხვავებული იდეური და ორგანიზაციული ძალები გამოაჩინა, მაგრამ ეროვნული მოძრაობის შიგნით არსებული დაპირისპირებები არ გააქრო. ოფიციალურ არჩევნებში მონაწილეებსა და ეროვნული კონგრესის მომხრეებს შორის პოლიტიკურ უთანხმოებებს სხვა პრობლემებიც დაემატა.

შემდგომში, 1991 წლის ბოლოსა და 1992 წლის დასაწყისში, ქვეყანა მძიმე შეიარაღებულ პოლიტიკურ დაპირისპირებაში აღმოჩნდა. ამ მოვლენების არსებობა არ აუქმებს 1990 წლის არჩევნების ისტორიულ მნიშვნელობას, თუმცა აჩვენებს, რომ პირველი კონკურენტული არჩევნები სტაბილური დემოკრატიული ინსტიტუტების ავტომატურ გარანტიას არ ქმნის.

არჩევნების ქრონოლოგია: 1989–1991 წლები

სასკოლო კონსპექტი: რა უნდა ვიცოდეთ 1990 წლის არჩევნებზე?

1. თარიღი: 1990 წლის 28 ოქტომბერი; მაჟორიტარული მეორე ტურები 11 ნოემბერს გაიმართა.
2. ორგანო: საქართველოს უზენაესი საბჭო, 250 გათვალისწინებული მანდატით.
3. სისტემა: 125 პროპორციული და 125 მაჟორიტარული ადგილი; 4%-იანი პროპორციული ბარიერი.
4. გამარჯვებული: „მრგვალი მაგიდა – თავისუფალი საქართველო“, ზვიად გამსახურდიას ხელმძღვანელობით.
5. პროპორციული შედეგი: 53,99% „მრგვალ მაგიდას“ და 29,58% კომუნისტურ პარტიას.
6. საერთო უმრავლესობა: „მრგვალმა მაგიდამ“ ჯამში 155 მანდატი მიიღო.
7. შემდგომი ნაბიჯი: 1990 წლის 14 ნოემბერს ზვიად გამსახურდია უზენაესი საბჭოს თავმჯდომარედ აირჩიეს.
8. ისტორიული შედეგი: 1991 წლის რეფერენდუმისა და დამოუკიდებლობის აღდგენის აქტის მიღებისთვის საჭირო პოლიტიკური საფუძველი.

ხშირად დასმული კითხვები

როდის ჩატარდა 1990 წლის არჩევნები საქართველოში?

საქართველოს უზენაესი საბჭოს არჩევნების ძირითადი კენჭისყრა ჩატარდა 1990 წლის 28 ოქტომბერს, ხოლო მაჟორიტარული მეორე ტურები 11 ნოემბერს.

ვინ გაიმარჯვა 1990 წლის არჩევნებში?

გაიმარჯვა ზვიად გამსახურდიას ხელმძღვანელობით მოქმედმა ბლოკმა „მრგვალი მაგიდა – თავისუფალი საქართველო“, რომელმაც პროპორციულ ნაწილში 53,99% და საერთო ჯამში 155 საპარლამენტო მანდატი მოიპოვა.

რამდენი ხმა მიიღო „მრგვალმა მაგიდამ“?

პროპორციული კენჭისყრის ოფიციალური შედეგებით, ბლოკმა მიიღო 1 248 111 ხმა, ანუ ნამდვილი ხმების 53,99%.

რამდენი ხმა მიიღო კომუნისტურმა პარტიამ?

საქართველოს კომუნისტურმა პარტიამ პროპორციულ ნაწილში მიიღო 683 824 ხმა, ანუ 29,58%.

რამდენი დეპუტატი უნდა აერჩიათ?

უზენაეს საბჭოში გათვალისწინებული იყო 250 ადგილი: 125 პროპორციული და 125 მაჟორიტარული წესით. ზოგ ოლქში დეპუტატის არჩევა მოგვიანებით დასრულდა ან ადგილი დაუკომპლექტებელი დარჩა.

რამდენი მანდატი მიიღო ზვიად გამსახურდიას ბლოკმა?

ჯამში 155 მანდატი, მათგან 81 პროპორციული სიით და 74 მაჟორიტარული ოლქებიდან.

ვინ იყო საქართველოს პრეზიდენტი 1990 წლის არჩევნების დროს?

1990 წლის 28 ოქტომბრის არჩევნები საპარლამენტო იყო და არა საპრეზიდენტო. ზვიად გამსახურდია უზენაესი საბჭოს თავმჯდომარედ 14 ნოემბერს აირჩიეს, ხოლო პრეზიდენტად 1991 წელს იქნა არჩეული.

რა იყო ეროვნული კონგრესი?

ეროვნული კონგრესი იყო საბჭოთა უზენაესი საბჭოს ოფიციალური არჩევნების ალტერნატივად შექმნილი წარმომადგენლობითი პოლიტიკური პროექტი. მის არჩევნებს ეროვნული მოძრაობის ის ჯგუფები ემხრობოდნენ, რომლებიც საბჭოთა ორგანოების არჩევნებში მონაწილეობას არ ეთანხმებოდნენ.

1990 წლის არჩევნებმა საქართველო დამოუკიდებელი გახადა?

არა, უშუალოდ არა. არჩევნებმა დამოუკიდებლობის მომხრე ძალებს საკანონმდებლო უმრავლესობა მისცა. დამოუკიდებლობის აღდგენა სამართლებრივად გაფორმდა 1991 წლის 9 აპრილს, 31 მარტის რეფერენდუმის შემდეგ.

იყო თუ არა ეს საქართველოს ისტორიაში პირველი მრავალპარტიული არჩევნები?

არა: საქართველოს დემოკრატიულ რესპუბლიკაში მრავალპარტიული დამფუძნებელი კრების არჩევნები 1919 წელს გაიმართა. 1990 წლის არჩევნები პირველი მრავალპარტიული საპარლამენტო არჩევნები იყო საბჭოთა საქართველოს ისტორიაში.

რატომ იყო მნიშვნელოვანი 1990 წლის 14 ნოემბერი?

ამ დღეს ზვიად გამსახურდია უზენაესი საბჭოს თავმჯდომარედ აირჩიეს და საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის ისტორიული დროშის აღდგენის კანონი მიიღეს.

გამოყენებული ისტორიული წყაროები

• Civil.ge: 1990 წლის 28 ოქტომბრის უზენაესი საბჭოს არჩევნები, ცესკოს შედეგების მიმოხილვა ირაკლი ირემაძის კვლევის მიხედვით.
• საქართველოს ეროვნული არქივი: „არჩევნები საქართველოში“, 1919 და 1990 წლების არჩევნების ისტორიული მნიშვნელობა.
• ქართული ენციკლოპედია: „მრგვალი მაგიდა – თავისუფალი საქართველო“, პოლიტიკური ბლოკისა და არჩევნების შედეგების მიმოხილვა.
• Publika: საპარლამენტო არჩევნების ისტორია, საარჩევნო კანონი და მაჟორიტარული მეორე ტურები.
• „საერთაშორისო გამჭვირვალობა – საქართველო“: პოლიტიკური ძალების წარმომადგენლობა 1990–2016 წლებში, საკანონმდებლო შემადგენლობის ისტორიული მონაცემები.
• რადიო თავისუფლება: საპარლამენტო არჩევნების ისტორია, 1990–2020, პოლიტიკური წინაპირობები და ეროვნული კონგრესი.
• საქართველოს საკანონმდებლო მაცნე: სახელმწიფო დროშის შესახებ 1990 წლის 14 ნოემბრის აქტი.
• საქართველოს ეროვნული მოძრაობის ვიდეოარქივი: ზვიად გამსახურდია საარჩევნო უბანზე, 1990 წლის 28 ოქტომბერი.
• ეროვნული ფოტომატიანე: 1990 წლის 28 ოქტომბრის არჩევნები, ჯემალ კასრაძე.

დასკვნა

1990 წლის არჩევნები საქართველოში ერთპარტიული საბჭოთა სისტემიდან მრავალპარტიულ პოლიტიკურ ცხოვრებაზე გადასვლის გადამწყვეტი ნაბიჯი იყო. 28 ოქტომბერს მოქალაქეებმა საქართველოს უზენაესი საბჭოსთვის არჩევანი გააკეთეს, ხოლო „მრგვალი მაგიდა – თავისუფალი საქართველოს“ გამარჯვებამ ეროვნული მოძრაობის მთავარ ნაწილს საკანონმდებლო უმრავლესობა მოუტანა. 1991 წლის რეფერენდუმისა და დამოუკიდებლობის აღდგენის აქტის მიღება ამ პროცესის გაგრძელება იყო. 1990 წლის მნიშვნელობა სწორედ იმაშია, რომ დამოუკიდებლობის მოთხოვნამ პირველად მოიპოვა საკანონმდებლო უმრავლესობის სახით კონკრეტული პოლიტიკური ინსტრუმენტი.