ყარაბაღის კონფლიქტი სომხეთსა და აზერბაიჯანს შორის ხანგრძლივი ტერიტორიული და ეთნოპოლიტიკური დაპირისპირებაა. მის თანამედროვე ისტორიაში უნდა განვასხვაოთ საბჭოთა კავშირის დაშლის პერიოდის პირველი ომი, 2020 წლის ფართომასშტაბიანი ბრძოლები და 2023 წლის აზერბაიჯანის სამხედრო ოპერაცია. კონფლიქტს მძიმე შედეგები მოჰყვა ორივე თემის მშვიდობიანი მოსახლეობისთვის.
1988–1994 წლების ომი
საბჭოთა პერიოდში მთიანი ყარაბაღის ავტონომიური ოლქი აზერბაიჯანის სსრ-ის ფარგლებში არსებობდა, ეთნიკურად სომხური მოსახლეობის მნიშვნელოვანი უმრავლესობით. 1988 წლიდან დაპირისპირება გამწვავდა; საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ ომი ფართომასშტაბიანი გახდა. 1994 წლის ცეცხლის შეწყვეტამ ძირითადი პოლიტიკური დავა ვერ გადაწყვიტა.
დევნილობა და ადამიანის უფლებები
1990-იან წლებში ასობით ათასი ეთნიკური აზერბაიჯანელი იძულებით გადაადგილდა სომხეთიდან, ყარაბაღიდან და მის გარშემო არსებული ტერიტორიებიდან, ხოლო ეთნიკური სომხები აზერბაიჯანიდან და სხვა საფრთხის ზონებიდან გაიქცნენ. ადამიანის უფლებების დაცვა და იძულებით გადაადგილებულთა ბედი კონფლიქტის შეფასების ცენტრალური საკითხია.
2020 წლის ომი
2020 წლის 44-დღიან ომში აზერბაიჯანმა დაიბრუნა ტერიტორიების მნიშვნელოვანი ნაწილი. საომარი მოქმედებები დასრულდა რუსეთის შუამავლობით მიღწეული შეთანხმებით, რომლის შემდეგაც რეგიონში რუსი სამშვიდობოები განთავსდნენ. პოლიტიკური დაძაბულობა და მოსახლეობის უსაფრთხოების პრობლემა არ დასრულებულა.
2023 წლის მოვლენები
2023 წლის სექტემბერში აზერბაიჯანის სამხედრო ოპერაციის შემდეგ რეგიონიდან სომხეთში 100 ათასზე მეტი ეთნიკური სომეხი გაემგზავრა. საერთაშორისო ორგანიზაციებმა ყურადღება გაამახვილეს ჰუმანიტარულ საჭიროებებზე, უფლებების დაცვასა და დაბრუნების პირობებზე. ყარაბაღი საერთაშორისო სამართლის მიხედვით აზერბაიჯანის ტერიტორიად იყო აღიარებული; ტერიტორიული მთლიანობის საკითხი თავისთავად არ აუქმებს მოსახლეობის უფლებების დაცვის ვალდებულებას.
ხშირად დასმული კითხვები
რა უნდა ვიცოდეთ ამ თემაზე?
1994 წელს ცეცხლის შეწყვეტის შეთანხმებით, თუმცა კონფლიქტი არ დასრულებულა.