ფერმენტები: რა არის და როგორ მოქმედებს

ფერმენტები: რა არის და როგორ მოქმედებს

ფერმენტები: რა არის და როგორ მოქმედებს

Home » ფერმენტები: რა არის და როგორ მოქმედებს

ფერმენტები ბიოლოგიური კატალიზატორებია: ისინი უჯრედში მიმდინარე ქიმიურ რეაქციებს აჩქარებს ისე, რომ რეაქციის ბოლოს თავად კატალიზატორი არ იხარჯება. ფერმენტების უმრავლესობა ცილაა, თუმცა ზოგი რნმ-ის მოლეკულაც კატალიზურ ფუნქციას ასრულებს. ფერმენტები მონაწილეობს საკვების დაშლაში, დნმ-ის კოპირებასა და ნივთიერებათა ცვლის მრავალ სხვა პროცესში.

როგორ მოქმედებს ფერმენტი?

რეაქციის დასაწყებად ხშირად საჭიროა ენერგეტიკული ბარიერის გადალახვა, რომელსაც აქტივაციის ენერგია ეწოდება. ფერმენტი რეაქციისთვის სხვა გზას ქმნის და ამ ბარიერს ამცირებს. შედეგად რეაქცია შესაბამის პირობებში უფრო სწრაფად მიმდინარეობს. ფერმენტი რეაქციის საწყის და საბოლოო მდგომარეობებს შორის ენერგეტიკულ სხვაობას არ ცვლის.

ფერმენტზე მოქმედ ნივთიერებას სუბსტრატი ეწოდება. სუბსტრატი ფერმენტის განსაზღვრულ უბანს, აქტიურ ცენტრს, უკავშირდება. წარმოქმნილი კომპლექსის ფარგლებში რეაქცია მიმდინარეობს და პროდუქტი გამოიყოფა. ფერმენტს შემდეგ სხვა სუბსტრატთან ურთიერთქმედებაც შეუძლია, თუმცა მისი აქტივობა გარემოსა და რეგულაციაზეა დამოკიდებული.

აქტიური ცენტრი და სპეციფიკურობა

აქტიური ცენტრის ფორმა და ქიმიური თვისებები განსაზღვრავს, რომელ სუბსტრატებთან შეუძლია ფერმენტს ურთიერთქმედება. სასკოლო ახსნაში ზოგჯერ იყენებენ გასაღებისა და საკეტის შედარებას. ის იდეის გასაგებად მოსახერხებელია, თუმცა რეალური მოლეკულები მოქნილია და მათი ფორმა ურთიერთქმედებისას შეიძლება შეიცვალოს.

ე.წ. ინდუცირებული შესაბამისობის მოდელი ითვალისწინებს, რომ სუბსტრატის დაკავშირება ფერმენტის ფორმაზეც მოქმედებს. ფერმენტების სპეციფიკურობა განსხვავდება: ზოგი ძალიან კონკრეტულ სუბსტრატზე მუშაობს, ზოგი კი მსგავს მოლეკულათა ჯგუფთან ურთიერთქმედებს. სპეციფიკურობა არ ნიშნავს, რომ ფერმენტი ნებისმიერ გარემოში ერთნაირად ეფექტიანია.

ფერმენტების მაგალითები

ამილაზა სახამებლის დაშლაში მონაწილეობს. ადამიანის ნერწყვში არსებული ამილაზა ამ პროცესს პირის ღრუში იწყებს, ხოლო მონელებაში სხვა ფერმენტებიც მონაწილეობს. ლაქტაზა ლაქტოზის დაშლას უკავშირდება. თითოეულ ფერმენტს თავისი სუბსტრატი, მოქმედების პირობები და ორგანიზმში განლაგება აქვს.

დნმ-პოლიმერაზები დნმ-ის ახალი ჯაჭვის წარმოქმნაში მონაწილეობს. ისინი ნუკლეოტიდებს მატრიცის მიხედვით აერთებს და დნმ-ის კოპირების პროცესის მნიშვნელოვანი ნაწილია. ამ პროცესში სხვა ფერმენტებიც მუშაობს. დამატებით წაიკითხეთ დნმ-ის რეპლიკაციის ეტაპები და ფერმენტები.

უჯრედული სუნთქვის მრავალი ეტაპი ფერმენტებით კონტროლირებად რეაქციებს მოიცავს. ისინი რეაქციების თანმიმდევრობასა და სიჩქარესთანაა დაკავშირებული. ერთი პროცესის სრულად აღსაწერად ერთი ფერმენტის დასახელება საკმარისი არ არის. იხილეთ უჯრედული სუნთქვის მიმოხილვა.

ტემპერატურის გავლენა

ტემპერატურა რეაქციის სიჩქარეზე მოქმედებს. გარკვეულ დიაპაზონში მისი მომატება მოლეკულების მოძრაობასა და შეჯახების სიხშირეს ზრდის, თუმცა მაღალი ტემპერატურა ბევრ ფერმენტს სტრუქტურას უცვლის. სტრუქტურის ასეთი ცვლილება, ანუ დენატურაცია, ხშირად აქტიურობის შემცირებას იწვევს.

სხვადასხვა ორგანიზმის ფერმენტებს მოქმედების განსხვავებული ოპტიმალური პირობები აქვთ. ადამიანის სხეულთან შეგუებული ფერმენტის ოპტიმუმი აუცილებლად არ ემთხვევა ცხელი წყაროს მიკროორგანიზმის ფერმენტის ოპტიმუმს. ამიტომ უნივერსალური ტემპერატურის დასახელების ნაცვლად უნდა მივუთითოთ კონკრეტული ფერმენტი და გაზომვის პირობები.

pH-ის გავლენა

ფერმენტის აქტივობაზე გარემოს მჟავიანობაც მოქმედებს. pH-ის ცვლილებამ შეიძლება შეცვალოს მოლეკულის მუხტები და ფორმა, მათ შორის აქტიური ცენტრის თვისებები. სხვადასხვა ფერმენტს განსხვავებული ოპტიმალური დიაპაზონი აქვს: საჭმლის მომნელებელი სისტემის სხვადასხვა უბანში პირობები ერთმანეთისგან განსხვავდება.

თუ ფერმენტს მისთვის ნაკლებად ხელსაყრელ pH-ში მოვათავსებთ, რეაქცია შეიძლება შენელდეს. ცვლილების სიდიდე და შექცევადობა კონკრეტულ შემთხვევაზეა დამოკიდებული. pH-ისა და ხსნარების შესახებ მეტი ინფორმაციისთვის წაიკითხეთ მჟავებისა და ტუტეების მიმოხილვა.

სუბსტრატის რაოდენობა და ფერმენტის კონცენტრაცია

თუ სხვა პირობები უცვლელია, სუბსტრატის რაოდენობის ზრდამ რეაქციის სიჩქარე შეიძლება გაზარდოს. თუმცა გარკვეულ ეტაპზე ფერმენტების აქტიური ცენტრების დიდი ნაწილი დაკავებულია და სიჩქარე მაქსიმუმს უახლოვდება. ამ დროს სუბსტრატის დამატება ეფექტს სულ უფრო ნაკლებად ზრდის.

ფერმენტის რაოდენობის ზრდაც შეიძლება აჩქარებდეს რეაქციას, თუ სუბსტრატი საკმარისად არის. ეს ურთიერთობები დამოკიდებულია ექსპერიმენტის პირობებზე. შედეგის ინტერპრეტაციისას უნდა ვიცოდეთ, რომელი ცვლადი შეიცვალა და რომელი დარჩა უცვლელი; წინააღმდეგ შემთხვევაში მიზეზისა და შედეგის გამიჯვნა რთულია.

რა არის ფერმენტის ინჰიბირება?

ინჰიბიტორი ფერმენტის აქტივობას ამცირებს. კონკურენტული ინჰიბიტორი შეიძლება სუბსტრატს აქტიურ ცენტრზე დასაკავშირებლად შეეჯიბროს. სხვა ინჰიბიტორები ფერმენტის სხვა უბნებს უკავშირდება და მის მოქმედებას სხვაგვარად ცვლის. ინჰიბირება ზოგჯერ შექცევადია, ზოგჯერ კი არა.

ორგანიზმი ფერმენტების აქტივობას სხვადასხვა გზით არეგულირებს. რეგულაცია ეხმარება უჯრედს, რეაქციების სიჩქარე მის საჭიროებებს შეუთავსოს. ფერმენტები არ ქმნის ენერგიას არაფრისგან და არ ცვლის ქიმიური წონასწორობის საბოლოო მდგომარეობას; ისინი წონასწორობის მიღწევის სიჩქარეზე მოქმედებს.

როგორ შევისწავლოთ ფერმენტი სასკოლო პროექტში?

დასვით ერთი კონკრეტული კითხვა, მაგალითად როგორ მოქმედებს ტემპერატურა განსაზღვრული ფერმენტის აქტივობაზე. შეადარეთ რამდენიმე პირობა ისე, რომ სხვა ფაქტორები შეძლებისდაგვარად უცვლელი დარჩეს. ჩაიწერეთ გამოყენებული მასალა, ხანგრძლივობა და გაზომვის მეთოდი. ცდები მასწავლებლის ხელმძღვანელობით და ინსტრუქციის დაცვით ჩაატარეთ.

შედეგების განხილვისას გაითვალისწინეთ გაზომვის ცდომილება და მცირე ნიმუშის შეზღუდვები. განმეორებითი გაზომვები შემთხვევითი შეცდომის შეფასებაში გვეხმარება. მიღებული შედეგი აღწერს კონკრეტულ ფერმენტს და პირობებს; მხოლოდ ერთი ცდის საფუძველზე ყველა ფერმენტზე ზოგადი დასკვნა არ უნდა გამოვიტანოთ.

ხშირად დასმული კითხვები

რა არის ფერმენტი? ბიოლოგიური კატალიზატორი, რომელიც რეაქციის მიმდინარეობას აჩქარებს.

ყველა ფერმენტი ცილაა? უმრავლესობა ცილაა, თუმცა ზოგი რნმ-იც კატალიზურ ფუნქციას ასრულებს.

რა არის სუბსტრატი? ნივთიერება, რომელსაც ფერმენტი უკავშირდება და რომლის გარდაქმნაშიც მონაწილეობს.

იხარჯება ფერმენტი რეაქციისას? კატალიზატორი რეაქციის შედეგად არ იხარჯება და შეუძლია კვლავ იმოქმედოს.

რატომ მოქმედებს ტემპერატურა ფერმენტზე? ის მოლეკულების მოძრაობასა და ფერმენტის სტრუქტურაზე მოქმედებს.

რა არის აქტიური ცენტრი? ფერმენტის უბანი, რომელსაც სუბსტრატი უკავშირდება და სადაც კატალიზი ხდება.

წყარო: OpenStax Biology 2e: Enzymes.

ფერმენტები და ენერგეტიკული ბარიერი

ფერმენტის მუშაობის გასაგებად წარმოიდგინეთ, რომ რეაქციის საწყის მდგომარეობასა და პროდუქტებს შორის ენერგეტიკული ბარიერი არსებობს. ფერმენტი ხელს უწყობს ისეთი გზის გავლას, რომელსაც უფრო მცირე აქტივაციის ენერგია სჭირდება. ის არ ცვლის საწყისი ნივთიერებებისა და საბოლოო პროდუქტების ენერგიებს შორის სხვაობას. ამიტომ კატალიზატორის არსებობა თვითონ რეაქციის ენერგეტიკულ ბალანსს არ განსაზღვრავს.

რეაქციის სიჩქარე და წონასწორობა ერთმანეთისგან განსხვავებული ცნებებია. ფერმენტი აჩქარებს როგორც პირდაპირ, ისე შესაბამის შექცევად უკურეაქციას, ამიტომ წონასწორობა უფრო სწრაფად მიიღწევა, მაგრამ მისი მდგომარეობა მხოლოდ კატალიზატორის დამატებით არ იცვლება. ამ განსხვავების ცოდნა გვეხმარება გავიგოთ, რატომ არის ფერმენტი კატალიზატორი და არა რეაქციის საწვავი.

ფერმენტისა და სუბსტრატის სურათები ხშირად ფერად გეომეტრიულ ფორმებს იყენებს. ასეთი გამოსახულება მოლეკულური ურთიერთქმედების გამარტივებული მოდელია და ატომების ზუსტ განლაგებას არ ასახავს. სასკოლო დავალებაში ნახატთან ერთად დაწერეთ მოქმედების თანმიმდევრობა: სუბსტრატის დაკავშირება, რეაქციის მიმდინარეობა და პროდუქტის გამოყოფა. შემდეგ ცალკე აღნიშნეთ ტემპერატურისა და pH-ის გავლენა.

ფერმენტისა და სუბსტრატის ურთიერთქმედების კონცეპტუალური გამოსახულება