სასუნთქი სისტემა: ორგანოები და ფუნქციები

სასუნთქი სისტემა: ორგანოები და ფუნქციები

სასუნთქი სისტემა: ორგანოები და ფუნქციები

Home » სასუნთქი სისტემა: ორგანოები და ფუნქციები

სასუნთქი სისტემა ორგანიზმს ჰაერიდან ჟანგბადის მიღებასა და ნახშირორჟანგის გამოყოფაში ეხმარება. მის მთავარ ნაწილებს მიეკუთვნება ცხვირის ღრუ, ხახა, ხორხი, სასულე, ბრონქები და ფილტვები. ფილტვების ალვეოლებში ჰაერსა და სისხლს შორის აირთა გაცვლა ხდება, შემდეგ კი სისხლის მიმოქცევა აირების ტრანსპორტში მონაწილეობს.

როგორ მოძრაობს ჰაერი?

ჩასუნთქული ჰაერი ცხვირის ღრუში ხვდება, სადაც ის ნაწილობრივ იწმინდება, თბება და ტენიანდება. შემდეგ ჰაერი ხახასა და ხორხს გაივლის და სასულეში გადადის. სასულე ორ მთავარ ბრონქად იყოფა, რომლებიც მარჯვენა და მარცხენა ფილტვისკენ მიემართება.

ბრონქები ფილტვებში უფრო მცირე ტოტებად იყოფა. მათ მოსდევს ბრონქიოლები და სასუნთქი გზების შემდგომი ნაწილები, რომლებიც ალვეოლებთან არის დაკავშირებული. გზის სხვადასხვა ნაწილს განსხვავებული აგებულება აქვს, თუმცა საერთო ამოცანაა ჰაერის სათანადო ადგილამდე მიყვანა და სასუნთქი ზედაპირების დაცვაში მონაწილეობა.

ცხვირის ღრუ, ხახა და ხორხი

ცხვირის ღრუს ლორწოვანი გარსი და სხვა დამცავი მექანიზმები შესუნთქული ჰაერის დამუშავებას უწყობს ხელს. ხახა საერთო გზის ნაწილია, რომელსაც ჰაერიც და საკვებიც გადის, თუმცა ისინი შემდგომ სხვადასხვა მიმართულებით მიემართება. ყლაპვისას სხვადასხვა სტრუქტურის შეთანხმებული მოძრაობა სასუნთქი გზების დაცვაში მონაწილეობს.

ხორხში ხმის წარმოქმნასთან დაკავშირებული იოგები მდებარეობს. მათზე გამავალი ჰაერი ხმის წარმოქმნაში მონაწილეობს, ხოლო ხორხის სხვა სტრუქტურები სასუნთქი გზების დაცვას უწყობს ხელს. ხმის სიმაღლე და სხვა მახასიათებლები რამდენიმე ფაქტორზეა დამოკიდებული და მხოლოდ ჰაერის რაოდენობით არ განისაზღვრება.

სასულე, ბრონქები და ფილტვები

სასულე მილის მსგავსი ორგანოა, რომლის კედლის საყრდენ სტრუქტურაში ხრტილიც მონაწილეობს. მისი შიდა ზედაპირის ლორწო და წამწამოვანი უჯრედები ნაწილაკების გადაადგილებასა და სასუნთქი გზებიდან მოცილებაში ეხმარება ორგანიზმს. ეს დამცავი მექანიზმი გარემოს ყველა მავნე გავლენისგან სრულ დაცვას ვერ უზრუნველყოფს.

ფილტვები გულმკერდის ღრუში მდებარეობს. ისინი შეიცავს დატოტვილ სასუნთქ გზებსა და მრავალ ალვეოლას. ფილტვებს გარს აკრავს პლევრა, რომლის ფენებს შორის არსებული სითხე მოძრაობისას ხახუნის შემცირებას უწყობს ხელს. სასუნთქი სისტემის მუშაობა გულისა და გულმკერდის კუნთების მოქმედებასთან მჭიდროდ არის დაკავშირებული.

რა ხდება ალვეოლებში?

ალვეოლები მცირე ჰაეროვანი სივრცეებია, რომელთა გარშემო კაპილარების ქსელია. მათი თხელი ბარიერის გავლით ჟანგბადი ალვეოლის ჰაერიდან სისხლში გადადის, ნახშირორჟანგი კი სისხლიდან ალვეოლის ჰაერისკენ. ეს მოძრაობა აირების ნაწილობრივი წნევების განსხვავებას უკავშირდება და დიფუზიის გზით მიმდინარეობს.

სისხლში ჟანგბადის დიდი ნაწილი ერითროციტებში არსებულ ჰემოგლობინს უკავშირდება. სისხლის მიმოქცევას ის ქსოვილებამდე მიაქვს. ქსოვილებიდან ნახშირორჟანგი სხვადასხვა ფორმით სისხლში გადაიტანება და საბოლოოდ ფილტვებისკენ მიემართება. მეტი ინფორმაციისთვის გაეცანით სისხლის მიმოქცევის დიდ და მცირე წრეს.

როგორ ვსუნთქავთ?

მოსვენებისას ჩასუნთქვაში მთავარ როლს დიაფრაგმა ასრულებს. მისი შეკუმშვისას დიაფრაგმა ქვევით გადაადგილდება, გულმკერდის მოცულობა იზრდება და წნევის ცვლილების შედეგად ჰაერი ფილტვებში შედის. ჩასუნთქვაში ნეკნთაშუა კუნთებიც მონაწილეობს.

მოსვენებისას ამოსუნთქვა ძირითადად კუნთების მოდუნებასა და ფილტვებისა და გულმკერდის ელასტიკურ უკუცემას უკავშირდება. გაძლიერებული ამოსუნთქვისას დამატებითი კუნთებიც ერთვება. სუნთქვის სიხშირე და სიღრმე ორგანიზმის მდგომარეობისა და მოთხოვნების მიხედვით იცვლება.

სუნთქვა და უჯრედული სუნთქვა

ჩასუნთქვა და ამოსუნთქვა ჰაერის ფილტვებში მოძრაობას აღწერს. უჯრედული სუნთქვა კი უჯრედში მიმდინარე ქიმიური პროცესების ერთობლიობაა, რომელიც საკვები ნივთიერებებიდან გამოსადეგი ენერგიის მიღებას უკავშირდება. აერობულ პროცესში ჟანგბადი მნიშვნელოვან როლს ასრულებს, თუმცა ფილტვების მოძრაობა და უჯრედის რეაქციები ერთი და იგივე არ არის.

ამ ორ პროცესს შორის დამაკავშირებელი გზა სისხლის მიმოქცევაა. ჟანგბადი ფილტვებში სისხლში გადადის, სისხლი მას ქსოვილებში მიიტანს, ხოლო უჯრედებიდან წარმოქმნილი ნახშირორჟანგის ნაწილი ფილტვებამდე ბრუნდება. დამატებით იხილეთ უჯრედული სუნთქვის ეტაპები.

როგორ ისწავლოთ სასუნთქი სისტემის ორგანოები?

დახაზეთ ჰაერის მოძრაობის მარტივი გზა: ცხვირის ღრუ → ხახა → ხორხი → სასულე → ბრონქები → უფრო მცირე სასუნთქი გზები → ალვეოლები. თითოეულ ნაწილს ერთი მთავარი ფუნქცია მიუწერეთ. შემდეგ ცალკე დახაზეთ ფილტვის კაპილარი და ისრებით აღნიშნეთ ჟანგბადისა და ნახშირორჟანგის მოძრაობა.

სქემის შექმნისას გაარჩიეთ ჰაერის გზა და სისხლის გზა. ისინი ალვეოლებსა და კაპილარებთან ახლოს ხვდება, მაგრამ ჰაერი სისხლძარღვში პირდაპირ არ მიედინება. სასწავლო ნახატი ორგანოების ფორმასა და პროპორციებს ამარტივებს; ორგანოების ზუსტი აღწერისთვის გამოიყენეთ სახელმძღვანელოს ანატომიური სქემა.

სასუნთქი სისტემის დაცვაში მნიშვნელოვანია სუფთა ჰაერი და თამბაქოს კვამლისგან თავის არიდება. ეს ზოგადი საგანმანათლებლო ინფორმაციაა და ინდივიდუალურ სამედიცინო შეფასებას არ ცვლის. სუნთქვასთან დაკავშირებული პრობლემების შემთხვევაში შესაბამისი სამედიცინო დახმარების მოძიებაა საჭირო.

ხშირად დასმული კითხვები

რა არის სასუნთქი სისტემის მთავარი ფუნქცია? ჰაერსა და სისხლს შორის ჟანგბადისა და ნახშირორჟანგის გაცვლის უზრუნველყოფა.

სად ხდება აირთა გაცვლა? ფილტვის ალვეოლებსა და მათ გარშემო მდებარე კაპილარებს შორის.

რა არის დიაფრაგმა? კუნთი, რომელიც გულმკერდისა და მუცლის ღრუებს ერთმანეთისგან გამოყოფს და ჩასუნთქვაში მონაწილეობს.

რა გზით ხვდება ჟანგბადი ქსოვილებში? ფილტვებიდან ის სისხლში გადადის და სისხლის მიმოქცევით ქსოვილებამდე მიიტანება.

ერთია ფილტვებით სუნთქვა და უჯრედული სუნთქვა? არა. პირველი ჰაერის მოძრაობასა და აირთა გაცვლას უკავშირდება, მეორე უჯრედულ ქიმიურ პროცესებს.

რა როლი აქვს ცხვირის ღრუს? ის შესუნთქული ჰაერის ნაწილობრივ გაწმენდას, გათბობასა და დატენიანებას უწყობს ხელს.

წყარო: OpenStax Anatomy and Physiology 2e: The Respiratory System.

ჰაერის გზა და აირთა გაცვლა

სასუნთქი სისტემის სასწავლო სქემაში ხშირად ხაზავენ ორ განსხვავებულ გზას. ერთი არის ჰაერის გზა ცხვირიდან ალვეოლებამდე; მეორე კი სისხლის გზა გულიდან ფილტვების კაპილარებამდე და უკან. ალვეოლის თხელი კედლის სიახლოვეს ეს გზები ერთმანეთს უკავშირდება აირების გაცვლის საშუალებით. ჟანგბადის მოლეკულები სისხლისკენ გადადის, ხოლო ნახშირორჟანგი საწინააღმდეგო მიმართულებით მოძრაობს.

ჟანგბადის ტრანსპორტის შემდეგ უჯრედები მას ენერგიის გარდაქმნასთან დაკავშირებულ პროცესებში იყენებენ. ამ პროცესებისას წარმოქმნილი ნახშირორჟანგი სისხლით ფილტვებში ბრუნდება. სქემაში თითოეული საფეხურის მონიშვნა დაგეხმარებათ გაიგოთ, რატომ მუშაობს სასუნთქი და სისხლის მიმოქცევის სისტემები შეთანხმებულად. ერთის ფუნქცია მეორის ფუნქციით სრულად ვერ ჩანაცვლდება.

ჩასუნთქვისა და ამოსუნთქვის შედარებისას ყურადღება მიაქციეთ მოცულობის ცვლილებას. დიაფრაგმის შეკუმშვა გულმკერდის გაფართოებას უწყობს ხელს, მოდუნება კი მოსვენებისას ამოსუნთქვის პროცესს. ამ მოვლენების გასაგებად სასარგებლოა გაიმეოროთ წნევისა და მოცულობის კავშირი. წარმოდგენილი ილუსტრაცია მხატვრულია და ფილტვების დეტალურ ანატომიურ სქემას არ ცვლის.

ფილტვებისა და სასუნთქი გზების მხატვრული გამოსახულება

თემის გამეორებისას გაიხსენეთ, რომ ალვეოლების დიდი საერთო ზედაპირი და თხელი ბარიერი აირთა გაცვლას უწყობს ხელს. სისხლის უწყვეტი მოძრაობაც ამ პროცესის ნაწილია.