მაკროევოლუცია: განმარტება, მაგალითები და მტკიცებულებები

მაკროევოლუცია არის ევოლუციური ცვლილებებისა და კანონზომიერებების შესწავლა სახეობის დონეზე და მის ზემოთ. მას ეკუთვნის ახალი სახეობების წარმოშობა, ევოლუციური ხაზების განშტოება და მრავალფეროვნების ზრდა, სახეობებისა და დიდი ჯგუფების გადაშენება და ცოცხალი სამყაროს განვითარების გრძელვადიანი ისტორია. მეცნიერები მაკროევოლუციას იკვლევენ ნამარხების, დნმ-ის, შედარებითი ანატომიისა და ფილოგენეტიკური ხეების საშუალებით.

მოკლე განმარტება: თუ მიკროევოლუცია აღწერს პოპულაციაში მემკვიდრეობითი ვარიანტების სიხშირის ცვლილებას, მაკროევოლუცია უფრო ფართო მასშტაბის კითხვებს სვამს: როგორ წარმოიშვა ახალი სახეობა? რატომ განვითარდა ერთი საერთო წინაპრიდან მრავალი განსხვავებული ჯგუფი? როგორ გაქრნენ ზოგი ევოლუციური ხაზები და როგორ შეიცვალა დედამიწის ბიომრავალფეროვნება მილიონობით წლის განმავლობაში? ორი მასშტაბი ერთმანეთისგან მოწყვეტილი არ არის; მაკროევოლუციურ მოვლენებს საფუძვლად უდევს პოპულაციების გენეტიკური და ეკოლოგიური პროცესები, ხოლო მათი შედეგი ხშირად მხოლოდ მრავალი სახეობისა და ხანგრძლივი ისტორიის შედარებით ჩანს.

ამ სტატიაში განვიხილავთ მაკროევოლუციის ძირითად პროცესებს, სახეობათწარმოქმნასა და რეპროდუქციულ იზოლაციას, ადაპტაციურ რადიაციას, დივერგენტულ და კონვერგენტულ ევოლუციას, ნამარხებით დადასტურებულ გარდამავალ ფორმებს, ხუთ დიდ მასობრივ გადაშენებას, ფილოგენეტიკურ ხეებს, კვლევის მეთოდებსა და გავრცელებულ შეცდომებს. ბოლოს მოცემულია სასკოლო კონსპექტი, შედარებითი ცხრილები, FAQ და საკონტროლო კითხვები.

რა არის მაკროევოლუცია ბიოლოგიაში?

ბიოლოგიაში მაკროევოლუცია (macroevolution) აღნიშნავს ევოლუციის ისეთ მასშტაბს, რომელზეც მეცნიერები იკვლევენ სახეობების წარმოშობას, მათ შორის ნათესაობას, სახეობების გაქრობას, ახალი დიდი ჯგუფების მრავალფეროვნებას და ისტორიულ ცვლილებებს. მისი კვლევის ერთეული ხშირად ერთი პოპულაცია კი არა, სახეობა, ევოლუციური ხაზი ან უფრო დიდი კლადია.

წარმოიდგინეთ ერთი მონათესავე ფრინველის პოპულაცია, რომელიც სხვადასხვა კუნძულზე აღმოჩნდა. გარემო პირობებისა და იზოლაციის გავლენით პოპულაციებში შეიძლება განსხვავებული მემკვიდრეობითი ნიშნები გავრცელდეს. თუ დროთა განმავლობაში ისინი დამოუკიდებელ ევოლუციურ ხაზებად იქცევიან და შესაბამისი სახეობრივი საზღვრები ჩამოყალიბდება, საქმე უკვე სახეობათწარმოქმნასთან გვაქვს. მრავალი მსგავსი განშტოების, გადაშენებისა და ახალი ნიშების ათვისების ისტორია მაკროევოლუციის საგანია.

მთავარი დაზუსტება: მაკროევოლუცია არ არის ევოლუციის „განსაკუთრებული, ჯადოსნური ძალა“. ეს არის ევოლუციური პროცესების დიდი მასშტაბის შესწავლის დონე. განსხვავება მხოლოდ დროის ხანგრძლივობაში არ მდგომარეობს: ზოგ მცენარეში სახეობათწარმოქმნა პოლიპლოიდიით შედარებით სწრაფადაც შეიძლება განხორციელდეს, ხოლო პოპულაციაში მცირე გენეტიკური ცვლილებები შეიძლება მრავალი თაობის განმავლობაში გრძელდებოდეს.

რით განსხვავდება მაკროევოლუცია მიკროევოლუციისგან?

მიკროევოლუცია ჩვეულებრივ ეხება გენეტიკური შედგენილობის ცვლილებას პოპულაციებში, მაგალითად კონკრეტული ალელის სიხშირის ზრდას ან შემცირებას. მაკროევოლუცია კი აღწერს ისეთ შედეგებსა და კანონზომიერებებს, რომლებიც სახეობათა წარმოშობის, განსხვავებული ევოლუციური ხაზების, დივერსიფიკაციისა და გადაშენების დონეზე ჩანს.

ეს დაყოფა სამეცნიერო კითხვების კლასიფიკაციას გვთავაზობს. რეალურ ბუნებაში მიკროევოლუციური და მაკროევოლუციური დონეები ურთიერთდაკავშირებულია. OpenStax Biology 2e-ის პოპულაციური ევოლუციის თავი მათ კავშირს თანამედროვე ევოლუციური სინთეზის ჩარჩოში ხსნის.

მაკროევოლუციის ძირითადი პროცესები

მაკროევოლუციის შესასწავლად სასარგებლოა ოთხი დიდი პროცესის გამოყოფა: სახეობათწარმოქმნა, დივერსიფიკაცია, გადაშენება და ევოლუციური ხაზების ხანგრძლივი გარდაქმნა. მათთან ერთად მეცნიერები იკვლევენ განვითარების, ეკოლოგიისა და მემკვიდრეობითი ცვლილებების როლს.

სახეობათწარმოქმნა: როგორ ჩნდება ახალი სახეობა?

სახეობათწარმოქმნა (speciation) არის პროცესი, რომლის დროსაც ერთი წინაპრული პოპულაციის ან ევოლუციური ხაზისგან წარმოიქმნება ახალი, მეტ-ნაკლებად დამოუკიდებელი სახეობრივი ხაზები. ამ პროცესში მნიშვნელოვანია გენეტიკური განსხვავებების დაგროვება და, განსაკუთრებით სქესობრივად გამრავლებად ორგანიზმებში, რეპროდუქციული იზოლაცია.

სახეობათწარმოქმნა ერთ წამში ყველა ორგანიზმისთვის ერთნაირად არ მიმდინარეობს. ხშირად ის წარმოადგენს თანდათანობით პროცესს, რომლის დროსაც სხვადასხვა პოპულაციას შორის გენების ნაკადი მცირდება, ძლიერდება განსხვავება და ჩამოყალიბდება სახეობრივი საზღვრები.

რას ნიშნავს სახეობა?

სქესობრივად გამრავლებადი ორგანიზმების შესწავლისას გავრცელებულია ბიოლოგიური სახეობის კონცეფცია: ერთი სახეობის წარმომადგენლებს ბუნებრივ პირობებში ჩვეულებრივ შეუძლიათ ერთმანეთთან გამრავლება და ნაყოფიერი შთამომავლობის წარმოქმნა. თუმცა ეს განსაზღვრება უნივერსალური არ არის. ის რთულად გამოიყენება ნამარხების, უსქესოდ გამრავლებადი მიკროორგანიზმებისა და ზოგი ჰიბრიდიზებადი ორგანიზმის შემთხვევაში. მეცნიერები იყენებენ ფილოგენეტიკურ, ეკოლოგიურ და სხვა სახეობრივ კონცეფციებსაც.

ალოპატრიული სახეობათწარმოქმნა

ალოპატრიული სახეობათწარმოქმნა ხდება მაშინ, როდესაც პოპულაციებს შორის გეოგრაფიული ბარიერი ჩნდება. ასეთი ბარიერი შეიძლება იყოს მდინარე, მთათა სისტემა, ზღვა, ახალი კუნძული ან სხვა გეოგრაფიული გარემოება. იზოლირებულ ჯგუფებში მუტაცია, გენეტიკური დრეიფი და ბუნებრივი გადარჩევა ერთმანეთისგან დამოუკიდებლად მოქმედებს. დროთა განმავლობაში პოპულაციები შესაძლოა იმდენად განსხვავდნენ, რომ ახალი სახეობრივი ხაზები ჩამოყალიბდეს.

სიმპატრიული სახეობათწარმოქმნა

სიმპატრიული სახეობათწარმოქმნა ნიშნავს ახალი სახეობების წარმოქმნას ერთი და იმავე გეოგრაფიული არეალის ფარგლებში. ამის ერთ-ერთი შესაძლო გზაა გარკვეული რეპროდუქციული ან ეკოლოგიური ბარიერების გაჩენა. მცენარეებში განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს პოლიპლოიდიას, როდესაც ქრომოსომების სრული კომპლექტების რაოდენობა იცვლება.

პოლიპლოიდია: შეიძლება სახეობა სწრაფად წარმოიქმნას?

პოლიპლოიდიურ ორგანიზმს შეიძლება ჰქონდეს ქრომოსომების ორზე მეტი სრული კომპლექტი. ზოგ მცენარეში ასეთი ცვლილება ამცირებს ჩვეულებრივ წინაპრულ პოპულაციასთან წარმატებული გამრავლების შესაძლებლობას, ხოლო სხვა შესაბამის პოლიპლოიდურ ინდივიდებთან გამრავლება შესაძლებელია. ამ გზით სახეობათწარმოქმნა ზოგჯერ შედარებით სწრაფი შეიძლება იყოს. ეს არ ნიშნავს, რომ ყველა დამატებითი ქრომოსომა ახალი სახეობის ავტომატურ წარმოშობას იწვევს. შედეგი დამოკიდებულია სიცოცხლისუნარიანობასა და გამრავლების შესაძლებლობებზე.

მცენარეთა და სხვა ორგანიზმთა გამრავლების ძირითადი გზების შესადარებლად იხილეთ Fabula.ge-ს სტატია „უსქესო გამრავლების ფორმები: სახეები, მაგალითები და განსხვავებები“. პოლიპლოიდია და უსქესო გამრავლება ერთი და იგივე ცნება არ არის, თუმცა ორივე შეიძლება მონაწილეობდეს მცენარეთა სასიცოცხლო ისტორიაში.

სახეობათწარმოქმნის ორივე გზას დეტალურად განიხილავს OpenStax: Formation of New Species.

რეპროდუქციული იზოლაცია: რატომ აღარ ერთიანდება ორი პოპულაცია?

ახალი სახეობების ჩამოყალიბებაში მნიშვნელოვანი შეიძლება იყოს რეპროდუქციული ბარიერები, რომლებიც ამცირებს ან ხელს უშლის სხვადასხვა პოპულაციას შორის გენების გაცვლას. სასკოლო ბიოლოგიაში მათ ორ ჯგუფად ყოფენ:

• პრეზიგოტური ბარიერები: მოქმედებს განაყოფიერებამდე. მაგალითებია გამრავლების განსხვავებული დრო, ქცევა, საცხოვრებელი უბანი და ზოგი მექანიკური ან გამეტური შეუთავსებლობა.
• პოსტზიგოტური ბარიერები: მოქმედებს განაყოფიერების შემდეგ. მაგალითად, ჰიბრიდი შეიძლება არ იყოს სიცოცხლისუნარიანი ან ვერ წარმოქმნიდეს ნაყოფიერ შთამომავლობას.

სახეობათა საზღვრები ზოგჯერ ნაწილობრივია: მონათესავე სახეობებს შორის ჰიბრიდიზაცია ბუნებაშიც შეიძლება ხდებოდეს. ამიტომ ერთი შეხედვით განსხვავებული ორი ჯგუფის ყველა ინდივიდი აუცილებლად უკვე სრულად განცალკევებულ სახეობას არ წარმოადგენს.

ადაპტაციური რადიაცია: ერთი წინაპრიდან მრავალი სახეობა

ადაპტაციური რადიაცია არის პროცესი, რომლის დროსაც ერთი წინაპრული სახეობის ან ხაზის შთამომავლები სხვადასხვა ეკოლოგიურ ნიშას ითვისებენ და მრავალი განსხვავებული ფორმა ან სახეობა ვითარდება. ეს შეიძლება მოხდეს ახალ კუნძულებზე გავრცელების, ახალი საკვების წყაროების ათვისების ან ეკოლოგიური სივრცის გათავისუფლების შემდეგ.

დარვინის მთიულები გალაპაგოსზე

გალაპაგოსის მონათესავე ფრინველების, დარვინის მთიულების, განსხვავებული ნისკარტები საკვების მიღების სხვადასხვა თავისებურებასთან არის დაკავშირებული. საერთო წინაპრიდან წარმოშობილი ფრინველების ხაზებმა სხვადასხვა ნიშაში განსხვავებული მემკვიდრეობითი ნიშნები განავითარეს. ეს ადაპტაციური რადიაციის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი მაგალითია.

ჰავაის მთიულები და ეკოლოგიური ნიშები

ჰავაის მთიულების (Hawaiian honeycreepers) ევოლუციური ისტორია აჩვენებს, როგორ შეიძლება ერთი წინაპრული ფრინველის ხაზიდან მრავალფეროვანი სახეობები წარმოიქმნას. მათი ნისკარტისა და კვების თავისებურებები ერთმანეთისგან განსხვავდება და სხვადასხვა საკვებსა თუ ჰაბიტატთანაა დაკავშირებული.

შეიძლება გადაშენების შემდეგ რადიაცია დაიწყოს?

დიახ, ზოგი მასობრივი გადაშენების შემდეგ გადარჩენილ ჯგუფებს ახალი ეკოლოგიური შესაძლებლობები უჩნდებათ. მაგალითად, ცარცული პერიოდის ბოლოს არაფრინველი დინოზავრების გადაშენების შემდეგ ძუძუმწოვართა ზოგ ხაზში მნიშვნელოვანი დივერსიფიკაცია მოხდა. თუმცა ძუძუმწოვრები მანამდეც არსებობდნენ; ისინი „ნულიდან“ არ გაჩენილან მხოლოდ იმიტომ, რომ სხვა ჯგუფები გადაშენდნენ.

დივერგენტული და კონვერგენტული ევოლუცია

მაკროევოლუციურ ისტორიაში მნიშვნელოვანია ორი განსხვავებული კანონზომიერება: დივერგენცია და კონვერგენცია.

დივერგენტული ევოლუცია

დივერგენცია არის მონათესავე ხაზების ერთმანეთისგან განსხვავების ზრდა. საერთო წინაპრიდან წარმოშობილი ჯგუფები სხვადასხვა პირობებში შეიძლება განსხვავებული სტრუქტურებისა და ფუნქციების მქონე გახდნენ. მაგალითად, ხმელეთის ძუძუმწოვრის წინა კიდურისა და ვეშაპის ფარფლის ძვლების საერთო სტრუქტურული გეგმა ჰომოლოგიის მაგალითია.

კონვერგენტული ევოლუცია

კონვერგენციის დროს შედარებით შორეულ ნათესაობაში მყოფ ხაზებში მსგავსი გარემოს ან ფუნქციის გავლენით წარმოიქმნება მსგავსი ნიშნები. მაგალითად, ზოგი წყლის ძუძუმწოვრისა და თევზის სხეულის ნაკადულოვანი ფორმა შეიძლება ჰგავდეს ერთმანეთს, მაგრამ ეს არ ნიშნავს, რომ ისინი უშუალოდ ახლო ნათესავები არიან. კონვერგენტული ნიშანი შეიძლება წარმოიშვას დამოუკიდებელი ევოლუციური გზებით.

ჰომოლოგიასა და ანალოგიას შორის განსხვავება მნიშვნელოვანია ფილოგენეტიკური ხეების აგებისას: გარეგნული მსგავსება ყოველთვის ახლო საერთო წინაპრის მტკიცებულება არ არის.

მაკროევოლუციის მტკიცებულებები: როგორ იციან მეცნიერებმა წარსულის შესახებ?

მაკროევოლუცია მხოლოდ ვარაუდებზე არ არის აგებული. მეცნიერები იყენებენ ერთმანეთისგან ნაწილობრივ დამოუკიდებელ მტკიცებულებებს, რომელთა შედეგებიც ხშირად ერთმანეთს ეთანხმება.

ნამარხები და გეოლოგიური ასაკი

ნამარხები გვიჩვენებს წარსულში მცხოვრები ორგანიზმების არსებობას, მათ სხეულის აგებულებასა და გავრცელებას. ქანების თანმიმდევრობისა და ასაკის განსაზღვრის მეთოდებით მეცნიერები ადგენენ, რომელი ორგანიზმები არსებობდნენ ადრე და რომელი — მოგვიანებით. ნამარხების ჩანაწერი არასრულია: ბევრი ორგანიზმი საერთოდ ვერ ნამარხდებოდა, მაგრამ დაცული მასალა საკმარისია მრავალი მნიშვნელოვანი ევოლუციური კანონზომიერების გამოსავლენად.

შედარებითი ანატომია და ჰომოლოგიური სტრუქტურები

სხვადასხვა სახეობის ორგანოების შედარება საშუალებას იძლევა გამოვლინდეს საერთო სტრუქტურული გეგმა და განსხვავებები. მაგალითად, ხერხემლიანების კიდურებში მსგავსი ძვლოვანი ელემენტების არსებობა საერთო ევოლუციური წარმოშობის მტკიცებულებათა ნაწილია, მაშინაც, თუ კიდურები ცურვას, ფრენას ან სიარულს ემსახურება.

დნმ და შედარებითი გენომიკა

დნმ-ის მიმდევრობებისა და გენების შედარება გვაძლევს ინფორმაციას სახეობებს შორის ნათესაობაზე. მეცნიერები იკვლევენ, რამდენად მსგავსია კონკრეტული გენები, სად მოხდა გენების დუბლირება და როგორ იცვლებოდა მემკვიდრეობითი ინფორმაცია. მხოლოდ ერთი გენის მსგავსება ყოველთვის არ უდრის მთელი სახეობის ერთნაირ ევოლუციურ ისტორიას: სხვადასხვა გენს შეიძლება განსხვავებული ისტორია ჰქონდეს, განსაკუთრებით ჰიბრიდიზაციისა და მიკროორგანიზმებში ჰორიზონტალური გენების გადაცემის შემთხვევაში. ბაქტერიებისა და არქეების აგებულებაზე დამატებით იხილეთ პროკარიოტული უჯრედების გზამკვლევი.

ბიოგეოგრაფია

ორგანიზმების გეოგრაფიული გავრცელება შეიძლება ასახავდეს კონტინენტების მოძრაობას, იზოლაციას, მიგრაციასა და საერთო წინაპრებთან კავშირს. კუნძულებზე არსებული ენდემური სახეობები და ერთმანეთისგან განცალკევებული ჯგუფების ისტორიული მსგავსებები ევოლუციური კვლევის მნიშვნელოვანი მონაცემებია.

განვითარების ბიოლოგია

ორგანიზმის განვითარების პროცესში მოქმედი გენეტიკური რეგულაციისა და ემბრიონული სტრუქტურების შედარება ხშირად ავლენს საერთო წარმოშობას. განვითარების მაკონტროლებელი გენების ზოგი ჯგუფის კონსერვაცია აჩვენებს, რომ გარეგნულად განსხვავებული სხეულის სტრუქტურებიც შეიძლება საერთო ევოლუციური საფუძვლიდან განვითარდეს.

ამ მასალებზე შეგიძლიათ მიმართოთ OpenStax: Understanding Evolution და Smithsonian: Evidence of Common Ancestry and Diversity.

გარდამავალი ნამარხები: არქეოპტერიქსი, ტიქტაალიკი და ვეშაპები

გარდამავალი ფორმა ევოლუციური ისტორიის ისეთი ორგანიზმია, რომელსაც შედარებისას უფრო ძველი და მოგვიანებით განვითარებული ჯგუფების გარკვეული ნიშან-თვისებების კომბინაცია აქვს. ეს არ ნიშნავს, რომ ყოველი ასეთი ნამარხი აუცილებლად დღევანდელი სახეობის უშუალო წინაპარია. ხშირად ის წარმოადგენს მონათესავე, გვერდით ევოლუციურ ხაზს, რომელიც მნიშვნელოვან გარდაქმნებზე გვაწვდის ინფორმაციას.

არქეოპტერიქსი და ფრინველთა წარმოშობა

არქეოპტერიქსი (Archaeopteryx) იურული პერიოდის ნამარხი ცხოველია, რომელიც ბუმბულსა და ფრენასთან დაკავშირებულ ზოგ სტრუქტურასთან ერთად გარკვეულ არათანამედროვე ფრინველურ ნიშნებსაც აჩვენებს, მათ შორის კბილებსა და გრძელ ძვლოვან კუდს. მისი კვლევა მნიშვნელოვანია ფრინველებისა და თეროპოდ დინოზავრებს შორის ნათესაობის გასაგებად. თანამედროვე ფრინველები დინოზავრების ერთ-ერთი ცოცხალი ხაზია; ისინი არ წარმოადგენენ დინოზავრებისგან სრულიად დამოუკიდებელ ჯგუფს.

ტიქტაალიკი და წყლიდან ხმელეთზე გადასვლა

ტიქტაალიკი (Tiktaalik) გვიანი დევონის პერიოდის ნამარხი თევზია, რომელსაც აქვს თევზისთვის დამახასიათებელი ნიშნები და კიდურიანი ხერხემლიანებისკენ მიმავალ ევოლუციურ გადასვლასთან დაკავშირებული ზოგი ანატომიური თავისებურება. განსაკუთრებით საინტერესოა მისი თავის, კისრისა და ფარფლის ჩონჩხის აგებულება. ის ეხმარება მეცნიერებს გაიგონ როგორ ვითარდებოდა კიდურიანი ხერხემლიანების ზოგი წინაპრული სტრუქტურა, თუმცა არ ნიშნავს, რომ ყველა ხმელეთის ხერხემლიანი სწორედ ამ კონკრეტული ნამარხი ინდივიდისგან წარმოიშვა.

ვეშაპების ევოლუციური ისტორია

თანამედროვე ვეშაპები წყალში ცხოვრობენ, მაგრამ მათი წინაპრული ხაზი ხმელეთზე მცხოვრებ ძუძუმწოვრებთანაა დაკავშირებული. ნამარხების, ძვლოვანი აგებულებისა და გენეტიკის მონაცემებით მეცნიერები აღადგენენ რიგ გარდამავალ ფორმებსა და წყლის გარემოსთან დაკავშირებულ ადაპტაციებს. თანამედროვე ვეშაპებში ძუძუმწოვრებისთვის დამახასიათებელი ნიშნების არსებობა და ევოლუციური ისტორია საერთო წარმოშობის მტკიცებულებებს აძლიერებს.

ამ სამი მაგალითის მიზანი არის ევოლუციური ხაზების განშტოებითი და არა კიბისებური ბუნების ჩვენება: ნამარხი არ უნდა წარმოვიდგინოთ აუცილებლად როგორც პირდაპირი, უწყვეტი „მამა-შვილი“ ჯაჭვის რგოლი.

ფილოგენეტიკური ხე: როგორ იკითხება ევოლუციური ნათესაობა?

ფილოგენეტიკური ხე არის სქემა, რომელიც ორგანიზმებს შორის ევოლუციური ნათესაობის შესახებ სამეცნიერო ჰიპოთეზას ასახავს. ხეს აქვს განშტოებები და მათი შეერთების ადგილები, ე.წ. კვანძები. კვანძი ჩვეულებრივ აღნიშნავს საერთო წინაპარს, ხოლო განშტოებები — მისგან წარმოშობილ განსხვავებულ ევოლუციურ ხაზებს.

სურათში ხის ტოტები არ არის „განვითარების კიბე“: ხეზე მარჯვნივ, ზემოთ ან კიდესთან მდებარე ჯგუფი ავტომატურად არ არის უფრო განვითარებული. ნათესაობისთვის მნიშვნელოვანია, რომელ ჯგუფებს აქვთ უფრო ახლო საერთო წინაპარი.

ხის ძირითადი ელემენტები

• ფესვი: გამოსახული ჯგუფების საერთო წინაპრული წერტილი, თუ ხე დაფესვიანებულია.
• კვანძი: ევოლუციური განშტოების ჰიპოთეზური წერტილი.
• ტოტი: კონკრეტული ევოლუციური ხაზი.
• კლადა: საერთო წინაპარი და მისგან წარმოშობილი ყველა შთამომავალი, როგორც შესაბამის სქემაშია განსაზღვრული.
• საბოლოო ტოტები: კვლევაში წარმოდგენილი თანამედროვე ან გადაშენებული ტაქსონები; მათი განლაგება არ ნიშნავს, რომ ისინი ერთმანეთის პირდაპირი წინაპრები არიან.

არის თუ არა ფილოგენეტიკური ხე საბოლოო და უცვლელი?

არა. ხე არის არსებული მონაცემების საფუძველზე აგებული სამეცნიერო მოდელი, რომელიც ახალი ნამარხებითა და გენომური ინფორმაციით შეიძლება შეიცვალოს. განსაკუთრებით ძნელია სიცოცხლის ძალიან ძველი განშტოებებისა და მიკროორგანიზმების გენების გადაცემის მთელი ისტორიის ერთი ჩვეულებრივი ხით გამოსახვა. ზოგ შემთხვევაში საჭიროა ქსელური მოდელებიც.

სტატიის გარეკანზე გამოყენებულია სიცოცხლის ხის ერთ-ერთი სქემური მოდელი, რომელიც 2015 წლის კონკრეტულ ფილოგენეტიკურ ჰიპოთეზებს ეყრდნობა. ის გამოსადეგია განშტოების იდეის წარმოსაჩენად, მაგრამ მისი ყველა ტოტი არ უნდა ჩაითვალოს თანამედროვე მეცნიერებაში საბოლოოდ შეთანხმებულ სურათად.

გადაშენება: რატომ ქრება ევოლუციური ხაზები?

გადაშენება არის მდგომარეობა, როდესაც სახეობის უკანასკნელი წარმომადგენელიც კვდება და ის აღარ არსებობს. დედამიწის ისტორიის განმავლობაში უამრავი სახეობა გადაშენდა. მიზეზები მრავალფეროვანია: გარემოს ცვლილება, საკვების დეფიციტი, კონკურენცია, დაავადებები, ჰაბიტატის გაქრობა, სწრაფი კლიმატური ცვლილებები და დიდი კატასტროფული მოვლენები.

მაკროევოლუციის კვლევაში მნიშვნელოვანი არა მხოლოდ ისაა, რომელი სახეობა გადაშენდა, არამედ ისიც, როგორ იცვლებოდა გადაშენების სიხშირე სხვადასხვა ევოლუციურ ჯგუფსა და გეოლოგიურ მონაკვეთში.

ჩვეულებრივი და მასობრივი გადაშენება

გადაშენება გარკვეული ფონური სიხშირით მუდმივად მიმდინარეობდა. მასობრივი გადაშენება კი ნიშნავს, რომ გეოლოგიურად შედარებით მოკლე დროში მსოფლიოს მასშტაბით სახეობების მნიშვნელოვანი რაოდენობა ქრება. ასეთი მოვლენები დედამიწის ბიომრავალფეროვნებას მკვეთრად ცვლის და შემდგომში გადარჩენილი ჯგუფების დივერსიფიკაციის შესაძლებლობებსაც აყალიბებს.

დედამიწის ხუთი დიდი მასობრივი გადაშენება

პალეონტოლოგიაში ფართოდ არის ცნობილი ხუთი დიდი მასობრივი გადაშენება („Big Five“). მათი თარიღები მიახლოებითია და სხვადასხვა წყაროში დამრგვალების გამო მცირედით განსხვავდება.

ამ პერიოდების, თარიღებისა და ძირითადი შედეგების მიმოხილვა მოცემულია ოქსფორდის უნივერსიტეტის ბუნების ისტორიის მუზეუმის მასალაში და აშშ-ის ეროვნული პარკების სამსახურის პალეონტოლოგიურ გზამკვლევში.

მნიშვნელოვანი დაზუსტება: ყველა დინოზავრი არ გადაშენებულა ცარცული პერიოდის ბოლოს. ფრინველები დინოზავრების ცოცხალი წარმომადგენლები არიან. ასევე, მასობრივი გადაშენება „ევოლუციის გაჩერებას“ არ ნიშნავს: გადარჩენილი ხაზები შემდგომშიც იცვლებიან.

გადაშენების შემდეგ რა ხდება: ევოლუციური შესაძლებლობები

თუ ეკოსისტემიდან ზოგი ადრე გავრცელებული ჯგუფი ქრება, სხვა გადარჩენილ ხაზებს შეიძლება მეტი რესურსი ან განსხვავებული ეკოლოგიური ნიშა გაუჩნდეთ. ამ პირობებში ზოგჯერ იწყება დივერსიფიკაციის ახალი ტალღა.

მაგალითად, ცარცული პერიოდის ბოლოს გადაშენების შემდეგ ძუძუმწოვართა ზოგი ჯგუფის მრავალფეროვნება გაიზარდა. თუმცა ისტორიული მოვლენების ახსნა არ უნდა დავიყვანოთ მხოლოდ ერთი მიზეზის მარტივ ფორმულამდე. გადაშენების შემდგომი მრავალფეროვნება დამოკიდებულია იმაზე, ვინ გადარჩა, რა გარემო პირობები ჩამოყალიბდა, რა გენეტიკური მახასიათებლები ჰქონდათ გადარჩენილ ჯგუფებს და როგორ მოქმედებდა მათზე შემდგომი ევოლუციური პროცესები.

მაკროევოლუცია ამგვარი წარმოშობისა და გაქრობის ცვლად სიჩქარეებს იკვლევს. ამიტომ მხოლოდ ერთ სახეობაში მომხდარი მცირე ცვლილების აღწერა საკმარისი არ არის მილიონობით წლის განმავლობაში ეკოსისტემების ისტორიის აღსადგენად.

ნელ-ნელა ცვლილება თუ წყვეტილი წონასწორობა?

მეცნიერები იკვლევენ, რა სიჩქარით მიმდინარეობს დიდი ევოლუციური ცვლილებები. არსებობს სხვადასხვა მოდელი და ბუნებაში სხვადასხვა ეპიზოდში სხვადასხვა ნიმუში შეიძლება გამოჩნდეს.

გრადუალიზმი

გრადუალიზმი აღნიშნავს მოდელს, რომლის მიხედვითაც ცვლილებები დროთა განმავლობაში შედარებით თანდათანობით გროვდება. მრავალი მცირე განსხვავების დაგროვებამ შეიძლება დიდი ისტორიული შედეგი შექმნას. ეს მოდელი სასარგებლოა გარკვეული ნამარხი რიგებისა და მემკვიდრეობითი ცვლილებების გასაგებად.

წყვეტილი წონასწორობა

წყვეტილი წონასწორობა (punctuated equilibrium) აღნიშნავს ნამარხთა ჩანაწერში ხშირად განხილულ ნიმუშს, რომლის დროსაც სახეობების გარეგნული მახასიათებლები ხანგრძლივ პერიოდებში შედარებით სტაბილურია, ხოლო მნიშვნელოვანი მორფოლოგიური ცვლილებები ზოგ მონაკვეთში, ხშირად სახეობათწარმოქმნასთან დაკავშირებით, გეოლოგიურად უფრო შეკუმშულად ჩანს.

ეს მოდელი არ ნიშნავს, რომ ორგანიზმები ერთ დღეში ან უეცარი სასწაულით გადაიქცნენ სრულიად ახალ ჯგუფად; „სწრაფი“ აქ ხშირად გეოლოგიური დროის მასშტაბით იგულისხმება. ასევე, წყვეტილი წონასწორობა ბუნებრივ გადარჩევას არ უარყოფს და ყველა სახეობის ისტორიის ერთადერთ სცენარად არ ითვლება. OpenStax: Reconnection and Speciation Rates ამ ორ მოდელს განიხილავს.

მაკროევოლუცია და დარვინ-უოლესის თეორია

დარვინმა და ალფრედ რასელ უოლესმა ბუნებრივი გადარჩევა დამოუკიდებლად აღწერეს, როგორც მემკვიდრეობით ცვალებადობასა და განსხვავებულ გამრავლების წარმატებაზე დამყარებული მექანიზმი. მათი იდეები ქმნის ერთ-ერთ საფუძველს იმის გასაგებად, თუ როგორ შეიძლება პოპულაციები თაობებში შეიცვალოს და ხანგრძლივმა პროცესებმა ახალი სახეობები წარმოქმნას.

მაგრამ მაკროევოლუციური ისტორია მხოლოდ ბუნებრივი გადარჩევით არ განისაზღვრება. გადაშენება, გეოგრაფიული იზოლაცია, შემთხვევითი გენეტიკური ცვლილებები, ქრომოსომული ცვლილებები და ეკოლოგიური ურთიერთქმედებები ასევე გავლენას ახდენს შედეგებზე. ამის შესახებ ისტორიულ-თეორიული მიმოხილვა ნახეთ Fabula.ge-ს სტატიაში „დარვინ-უოლესის ევოლუციური თეორია: ბუნებრივი გადარჩევა და მისი მნიშვნელობა“.

განსხვავება დასამახსოვრებელია: ბუნებრივი გადარჩევა პროცესია, ხოლო მაკროევოლუცია კვლევის მასშტაბია, რომელზეც ამ და სხვა პროცესების ისტორიულ შედეგებს ვაკვირდებით.

დნმ, მუტაციები და ახალი ევოლუციური ნიშნები

ახალი მემკვიდრეობითი ვარიანტები შეიძლება წარმოიშვას მუტაციებით, გენების დუბლირებით, რეკომბინაციითა და სხვა გენეტიკური პროცესებით. გენების დუბლირებისას ერთ-ერთი ასლი შეიძლება შეინარჩუნოს წინანდელი ფუნქცია, ხოლო მეორეში დროთა განმავლობაში ცვლილებები დაგროვდეს. ზოგი ასეთი ცვლილება შესაძლოა ხელს უწყობდეს ახალ ფუნქციებს, თუმცა დუბლირება ავტომატურად ახალ ფუნქციას არ ქმნის.

მუტაცია წინასწარ დასახული მიზნისთვის არ ჩნდება. შემდგომ მისი გავრცელება დამოკიდებულია გარემოზე, ბუნებრივ გადარჩევაზე, გენეტიკურ დრეიფსა და სხვა პროცესებზე. ამის გასაგებად მნიშვნელოვანია დნმ-ის რეპლიკაციისას წარმოქმნილი შეცდომებისა და მათი შეკეთების შესახებ ცოდნაც: „დნმ-ის რეპლიკაცია: ეტაპები, ფერმენტები და პროცესის მნიშვნელობა“.

მაკროევოლუციის დონეზე მეცნიერები აკვირდებიან, როგორ უკავშირდება ამგვარი გენეტიკური ცვლილებების ისტორია ახალ მორფოლოგიურ სტრუქტურებს, სახეობათა განშტოებასა და დიდ ეკოლოგიურ გარდაქმნებს.

შეიძლება მაკროევოლუცია დღესაც მიმდინარეობდეს?

დიახ. მაკროევოლუცია არ არის მხოლოდ ძველი ნამარხების ისტორია. სახეობათწარმოქმნისა და გადაშენების პროცესები დღესაც მიმდინარეობს, ხოლო თანამედროვე დნმ-ისა და ეკოლოგიური კვლევები გვეხმარება მათი აღმოჩენისა და აღდგენის საქმეში.

ზოგი მოვლენა ადამიანის სიცოცხლის ხანგრძლივობაზე ბევრად მეტ დროს მოითხოვს. თუმცა გარკვეულ მცენარეებში ქრომოსომების კომპლექტის ცვლილებასთან დაკავშირებული იზოლაცია შედარებით მოკლე დროშიც შეიძლება გაჩნდეს. ასევე, თანამედროვე პოპულაციების გენეტიკური შედარებები საშუალებას გვაძლევს დავადგინოთ დამოუკიდებელი ევოლუციური ხაზების არსებობა მაშინაც, თუ მათი მთელი ისტორიის უშუალოდ დანახვა შეუძლებელია.

თანამედროვე გადაშენების რისკები მაკროევოლუციისთვისაც მნიშვნელოვანია, რადგან სახეობის დაკარგვა ევოლუციური ხის კონკრეტული ტოტის სამუდამო გაქრობას ნიშნავს. ბიომრავალფეროვნების ცვლილების კვლევაში აუცილებელია ბუნებრივი ისტორიისა და თანამედროვე ადამიანის ზემოქმედების ერთმანეთისგან გამიჯვნა.

რატომ არის მაკროევოლუცია მნიშვნელოვანი?

• ცოცხალი სამყაროს ისტორია: გვიხსნის, როგორ არის ერთმანეთთან დაკავშირებული თანამედროვე და გადაშენებული სახეობები.
• ბიომრავალფეროვნება: გვეხმარება სახეობების წარმოშობისა და გადაშენების სიჩქარის შესწავლაში.
• პალეონტოლოგია: საშუალებას იძლევა ნამარხები მოვათავსოთ ისტორიულ და ევოლუციურ კონტექსტში.
• ბიოგეოგრაფია: ხსნის, რატომ არსებობს სხვადასხვა რეგიონში მონათესავე ან ერთმანეთისგან განსხვავებული ჯგუფები.
• გენომიკა და სისტემატიკა: ევოლუციური ნათესაობის საფუძველზე აერთიანებს დნმ-ის მონაცემებსა და ორგანიზმების კლასიფიკაციას.
• ბუნების დაცვა: გვაძლევს საშუალებას შევაფასოთ, რას ნიშნავს კონკრეტული სახეობის ან დიდი ევოლუციური ხაზის დაკარგვა.

მაკროევოლუციის შესახებ გავრცელებული შეცდომები

• „მაკროევოლუცია და მიკროევოლუცია სრულიად სხვადასხვა ბუნებრივი ძალებია“: არასწორია. ისინი ერთმანეთთან დაკავშირებული პროცესების განსხვავებულ კვლევით მასშტაბებს აღწერს.
• „მაკროევოლუციისთვის აუცილებლად მილიონობით წელი უნდა გავიდეს“: არა. მასშტაბი სახეობრივ მოვლენებსა და დიდ ისტორიულ კანონზომიერებებს უკავშირდება; ზოგ სახეობათწარმოქმნას შედარებით მცირე დრო შეიძლება დასჭირდეს.
• „ყველა ნამარხი გადაშენებული თანამედროვე სახეობის პირდაპირი წინაპარია“: არასწორია. ნამარხი შეიძლება გვერდითი მონათესავე ხაზი იყოს.
• „გარდამავალი ნამარხები არ არსებობს“: არასწორია. ცნობილია მრავალი ნამარხი, რომელიც დიდი ევოლუციური გარდაქმნების დამახასიათებელ ნიშნებს აჩვენებს.
• „არქეოპტერიქსი დღევანდელი ყველა ფრინველის აუცილებელი პირდაპირი წინაპარია“: ასეთი დასკვნის გამოტანა აუცილებელი არ არის; მისი ნიშან-თვისებები ევოლუციურ ნათესაობას ამჟღავნებს.
• „ფილოგენეტიკური ხის ბოლო ტოტი ყველაზე განვითარებულია“: არასწორია. ხე ნათესაობას გვიჩვენებს და არა პროგრესის საფეხურებს.
• „გადაშენება ყოველთვის გამოწვეულია იმით, რომ სახეობა სუსტი იყო“: არასწორია. მიზეზებში შედის გარემოსა და ეკოსისტემის დიდი ცვლილებებიც.
• „ყველა დინოზავრი გადაშენდა“: არასწორია. ფრინველები დინოზავრების ცოცხალი ევოლუციური ხაზია.
• „წყვეტილი წონასწორობა ევოლუციის უარყოფაა“: არასწორია. ეს გარკვეული ისტორიული ნიმუშების ასახსნელი მოდელია.
• „ბუნებრივი გადარჩევა ერთადერთი ევოლუციური მექანიზმია“: არასწორია. მნიშვნელოვანი როლი აქვს გენეტიკურ დრეიფს, მუტაციებსა და გენების ნაკადსაც.
• „ყველა მსგავსი ორგანო საერთო ახლო წინაპარს ამტკიცებს“: არასწორია. კონვერგენტული ევოლუციის შედეგადაც შეიძლება ფუნქციურად მსგავსი სტრუქტურები ჩამოყალიბდეს.
• „ევოლუციას წინასწარ განსაზღვრული მიზანი აქვს“: არასწორია. ევოლუციური პროცესები არ მიმდინარეობს გეგმის მიხედვით.

მაკროევოლუცია: მოკლე სასკოლო კონსპექტი

1. განმარტება: მაკროევოლუცია სახეობათა დონეზე და მის ზემოთ ევოლუციური ცვლილებებისა და ისტორიის კვლევაა.
2. მიკროევოლუცია: პოპულაციაში მემკვიდრეობითი ვარიანტების სიხშირეთა ცვლილება.
3. სახეობათწარმოქმნა: დამოუკიდებელი ევოლუციური ხაზებისა და ახალი სახეობების ჩამოყალიბება.
4. ალოპატრიული გზა: გეოგრაფიული იზოლაციის პირობებში სახეობათწარმოქმნა.
5. სიმპატრიული გზა: ერთი გეოგრაფიული არეალის ფარგლებში სახეობათწარმოქმნა.
6. პოლიპლოიდია: ქრომოსომების სრული კომპლექტების მომატება; მცენარეებში შეიძლება რეპროდუქციულ იზოლაციას შეუწყოს ხელი.
7. ადაპტაციური რადიაცია: ერთი წინაპრული ხაზისგან მრავალი განსხვავებული ეკოლოგიური ფორმის განვითარება.
8. გადაშენება: სახეობის ან ევოლუციური ხაზის გაქრობა.
9. დიდი ხუთეული: ორდოვიციული, დევონური, პერმული, ტრიასული და ცარცული პერიოდების მასობრივი გადაშენებები.
10. ფილოგენეტიკური ხე: საერთო წინაპრებსა და ნათესაობაზე დაფუძნებული ევოლუციური მოდელი.
11. მტკიცებულებები: ნამარხები, ანატომია, დნმ, ბიოგეოგრაფია, განვითარების ბიოლოგია.
12. მთავარი პრინციპი: ევოლუცია არ არის პროგრესისკენ მიმავალი ერთი კიბე; იგი განშტოებითი და მრავალმექანიზმიანი პროცესია.

ხშირად დასმული კითხვები

რა არის მაკროევოლუცია მარტივი სიტყვებით?

მაკროევოლუცია არის ახალი სახეობების წარმოშობის, მათი ნათესაობის, ევოლუციური ჯგუფების ცვლილებისა და გადაშენების ისტორიის შესწავლა.

რით განსხვავდება მაკროევოლუცია მიკროევოლუციისგან?

მიკროევოლუცია პოპულაციის გენეტიკური ცვლილების დონეს აღწერს, მაკროევოლუცია კი სახეობათა წარმოშობას, დივერსიფიკაციას, გადაშენებასა და ევოლუციური ხის უფრო ფართო კანონზომიერებებს.

რა არის მაკროევოლუციის მთავარი მაგალითები?

ახალი სახეობების წარმოშობა, დარვინის მთიულების ადაპტაციური რადიაცია, ვეშაპების წინაპრული ხაზის წყლის გარემოსთან ადაპტაცია და დიდი მასობრივი გადაშენებები.

რა არის სახეობათწარმოქმნა?

ეს არის პროცესი, რომლის დროსაც ერთი წინაპრული ევოლუციური ხაზისგან დამოუკიდებელი სახეობები ყალიბდება.

რა განსხვავებაა ალოპატრიულ და სიმპატრიულ სახეობათწარმოქმნას შორის?

ალოპატრიული სახეობათწარმოქმნა დაკავშირებულია გეოგრაფიულ იზოლაციასთან; სიმპატრიული კი ერთი გეოგრაფიული არეალის ფარგლებში მიმდინარეობს.

რა არის ადაპტაციური რადიაცია?

ერთი წინაპრული ხაზისგან მრავალი განსხვავებული ეკოლოგიური ნიშის ამთვისებელი ფორმისა და სახეობის წარმოქმნაა.

რა არის რეპროდუქციული იზოლაცია?

ეს არის ბიოლოგიური ბარიერები, რომლებიც ამცირებს ან ხელს უშლის ორ ჯგუფს შორის წარმატებულ გამრავლებასა და გენების გაცვლას.

რა არის ფილოგენეტიკური ხე?

ფილოგენეტიკური ხე ორგანიზმების საერთო წინაპრებსა და ევოლუციურ ნათესაობაზე აგებული სამეცნიერო სქემაა. ის ახალი მონაცემებით შეიძლება შეიცვალოს.

რა არის ნამარხი და რატომ არის მნიშვნელოვანი?

ნამარხი წარსულში მცხოვრები ორგანიზმის შემონახული ნაშთი ან კვალია. მისი შესწავლა გვეხმარება აღვადგინოთ სიცოცხლის ისტორიული ცვლილებები.

რა არის გარდამავალი ნამარხი?

ნამარხი ფორმაა, რომელიც ევოლუციური გარდაქმნის გასაგებად მნიშვნელოვან შერეულ ან წინაპრულ ნიშნებს გვიჩვენებს. ის აუცილებლობით არ არის დღევანდელი სახეობის პირდაპირი წინაპარი.

რა არის არქეოპტერიქსის მნიშვნელობა?

არქეოპტერიქსი ეხმარება მეცნიერებს ფრინველების დინოზავრულ ნათესაობასა და ფრენის ევოლუციურ ისტორიაში ზოგი ნიშნის წარმოშობის შესწავლაში.

გადაშენდნენ თუ არა ყველა დინოზავრები?

არა. ცარცული პერიოდის ბოლოს გადაშენდნენ არაფრინველი დინოზავრები, ხოლო ფრინველები დინოზავრების დღემდე შემორჩენილი ხაზია.

რამდენი დიდი მასობრივი გადაშენება არის ცნობილი?

ფანეროზოური პერიოდის ნამარხთა ჩანაწერში განსაკუთრებით ფართოდ განიხილავენ ხუთ დიდ მასობრივ გადაშენებას: ორდოვიციულ, დევონურ, პერმულ, ტრიასულ და ცარცულ მოვლენებს.

რომელი იყო ყველაზე დიდი მასობრივი გადაშენება?

ცნობილ ხუთეულში ყველაზე მასშტაბურია პერმული პერიოდის დასასრულის გადაშენება, დაახლოებით 252 მილიონი წლის წინ.

რა არის წყვეტილი წონასწორობა?

ეს არის მოდელი, რომლის მიხედვითაც ნამარხთა ისტორიაში შედარებით ხანგრძლივი სტაბილურობის მონაკვეთებს ზოგჯერ გეოლოგიურად უფრო სწრაფი ცვლილებების ეპიზოდები ენაცვლება.

მაკროევოლუცია უარყოფს დარვინის ბუნებრივ გადარჩევას?

არა. ბუნებრივი გადარჩევა მაკროევოლუციურ ისტორიაზე მოქმედი მექანიზმებიდან ერთ-ერთია; მასთან ერთად მუშაობს მუტაცია, გენეტიკური დრეიფი და სხვა პროცესები.

შესაძლებელია მაკროევოლუცია სწრაფად მოხდეს?

სახეობათწარმოქმნის ზოგი მექანიზმი, განსაკუთრებით მცენარეებში პოლიპლოიდია, შედარებით სწრაფ იზოლაციას შეიძლება იწვევდეს. მაკროევოლუცია აუცილებლობით კონკრეტულ წლების რაოდენობას არ ნიშნავს.

რატომ არის მაკროევოლუცია მნიშვნელოვანი დღეს?

ის გვიხსნის ბიომრავალფეროვნების წარმოშობას, სახეობების ნათესაობას, გადაშენების ისტორიას და გვაძლევს თანამედროვე ბუნების დაცვისთვის მნიშვნელოვან ისტორიულ კონტექსტს.

საკონტროლო ტესტი პასუხებით

1. რა არის მაკროევოლუციის კვლევის მთავარი მასშტაბი?
2. რომელი მექანიზმით შეიძლება გაჩნდეს ახალი სახეობა გეოგრაფიული ბარიერის პირობებში?
3. რა არის რეპროდუქციული იზოლაცია?
4. რა ჰქვია ერთი წინაპრული ხაზისგან მრავალი ეკოლოგიურად განსხვავებული სახეობის წარმოშობას?
5. რატომ არის არქეოპტერიქსი საინტერესო ევოლუციური კვლევისთვის?
6. რა არის ფილოგენეტიკური ხის კვანძი?
7. დაასახელეთ ხუთი დიდი მასობრივი გადაშენებიდან ორი.
8. რომელი მასობრივი გადაშენება მოხდა დაახლოებით 66 მილიონი წლის წინ?
9. მაკროევოლუცია ყოველთვის მილიონობით წელს მოითხოვს?
10. დაასახელეთ მაკროევოლუციის მტკიცებულების სამი წყარო.

პასუხები: 1. სახეობა და მის ზემოთ არსებული ევოლუციური კანონზომიერებები; 2. ალოპატრიული სახეობათწარმოქმნა; 3. გენების გაცვლისა და წარმატებული გამრავლების შემზღუდველი ბარიერები; 4. ადაპტაციური რადიაცია; 5. აერთიანებს ნიშნებს, რომლებიც ფრინველთა ევოლუციური წარმოშობის კვლევაში მნიშვნელოვანია; 6. შესაბამისი ხაზების საერთო წინაპრის ჰიპოთეზური წერტილი; 7. მაგალითად პერმული და ცარცული; 8. ცარცული პერიოდის დასასრულის გადაშენება; 9. არა, დროის აუცილებელი საზღვარი არ არის; 10. ნამარხები, დნმ-ის მონაცემები და შედარებითი ანატომია.

გამოყენებული სამეცნიერო წყაროები

• OpenStax Biology 2e — 19.1 Population Evolution: მიკროევოლუციისა და მაკროევოლუციის კავშირი, თანამედროვე ევოლუციური სინთეზი.
• OpenStax Biology 2e — 18.2 Formation of New Species: სახეობათწარმოქმნა, ალოპატრიული და სიმპატრიული ფორმები, რეპროდუქციული იზოლაცია და ადაპტაციური რადიაცია.
• OpenStax Biology 2e — 18.3 Reconnection and Speciation Rates: სახეობათწარმოქმნის სიჩქარე, გრადუალიზმი და წყვეტილი წონასწორობა.
• OpenStax Biology 2e — 18.1 Understanding Evolution: ნამარხები, ბიოგეოგრაფია, ჰომოლოგია, გენეტიკური მტკიცებულებები, კონვერგენცია და დივერგენცია.
• Smithsonian Institution — Evidence of Common Ancestry and Diversity: ნამარხები, შედარებითი ანატომია და გენეტიკური ნათესაობის მტკიცებულებები.
• Oxford University Museum of Natural History — Earth’s Five Mass Extinctions: ხუთი დიდი მასობრივი გადაშენების ქრონოლოგია და მნიშვნელობა.
• US National Park Service — Mass Extinctions Through Geologic Time: გადაშენების მაკროევოლუციური როლი და გადარჩენილი ჯგუფების დივერსიფიკაცია.
• Wikimedia Commons — Tree of Life – 2016.svg: გარეკანის ფილოგენეტიკური სქემა; ავტორი Asw-hamburg, CC BY-SA 4.0.

დასკვნა

მაკროევოლუცია გვეხმარება გავიგოთ, როგორ ვითარდებოდა სიცოცხლის მრავალფეროვნება სახეობათა წარმოშობის, ევოლუციური ხაზების განშტოებისა და გადაშენების გზით. მისი კვლევის საფუძველია ნამარხთა ჩანაწერი, ორგანიზმების შედარებითი აგებულება, დნმ, გეოგრაფიული გავრცელება და ფილოგენეტიკური ანალიზი. მაკროევოლუცია და მიკროევოლუცია ერთმანეთს არ ეწინააღმდეგება: ისინი სიცოცხლის ცვლილების ურთიერთდაკავშირებულ ასპექტებს გვიჩვენებს, განსხვავებული მასშტაბებიდან. მთავარი დასკვნაა, რომ ცოცხალი სამყაროს ისტორია არ არის განვითარების ერთი სწორი ხაზი — ის მრავალტოტიანი, ცვლილებებითა და გადაშენებებით სავსე ევოლუციური ხეა.