ქართული ანბანის ისტორია: ასომთავრული, ნუსხური და მხედრული

ქართული ანბანის ისტორია აერთიანებს სამ დამწერლობას: ასომთავრულს, ნუსხურსა და მხედრულს. მათი ფორმები და დანიშნულება საუკუნეების განმავლობაში იცვლებოდა, მაგრამ სამივე სახეობა ქართული კულტურის ნაწილად რჩება. თანამედროვე ქართულში ყოველდღიურად მხედრულს ვიყენებთ.

რა არის ქართული ანბანი?

ქართული ანბანი ქართული ენის ჩასაწერად გამოყენებული დამწერლობის სისტემაა. მისი ისტორიული განვითარებისას ჩამოყალიბდა სამი გრაფიკული სახეობა: ასომთავრული, ნუსხური და მხედრული. ისინი სხვადასხვა ეპოქასა და გარემოში გამოიყენებოდა, თუმცა მათი ისტორია ერთმანეთის გაგრძელებაა. დღეს ყოველდღიურ ცხოვრებასა და განათლებაში მხედრული დომინირებს, ხოლო ასომთავრული და ნუსხური კულტურულ და საეკლესიო ტრადიციაში კვლავ გვხვდება.

ქართული დამწერლობის წარმოშობა

ქართული დამწერლობის წარმოშობის შესახებ სხვადასხვა სამეცნიერო მოსაზრება არსებობს. წერილობით წყაროებში შემონახული გადმოცემებისა და უძველესი წარწერების შედარება მკვლევრებს ეხმარება, განასხვაონ ტრადიციული ცნობები და დათარიღებული მტკიცებულებები. ამიტომ ერთი სახელის ან ზუსტი წლის უპირობოდ დასახელება რთულ კვლევით საკითხს ამარტივებს. ისტორიკოსები ყურადღებას აქცევენ ასოთა ფორმებს, წარწერის აღმოჩენის ადგილს, არქეოლოგიურ გარემოსა და მის თარიღს.

ასომთავრული: უძველესი სახეობა

ასომთავრული, რომელსაც მრგლოვანსაც უწოდებენ, ქართული დამწერლობის უძველესი სახეობაა. მისი ასოები მონუმენტურ წარწერებსა და ხელნაწერებში გვხვდება. ქართული ენციკლოპედიის მიხედვით, საქართველოს ტერიტორიაზე შემორჩენილი ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ზუსტად დათარიღებული ძეგლია ბოლნისის სიონის 493–494 წლების სამშენებლო წარწერა. ასომთავრული შემდგომ საუკუნეებშიც გამოიყენებოდა, მათ შორის წარწერებსა და ხელნაწერების სათაურებში. წყარო: ქართული ენციკლოპედია.

ნუსხური და ხელნაწერთა ტრადიცია

ნუსხური ასომთავრულისგან განვითარებული დამწერლობის სახეობაა. იგი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი იყო საეკლესიო ხელნაწერთა გადაწერის ტრადიციაში. ნუსხურისა და ასომთავრულის ერთობლივ გამოყენებას ხშირად ხუცურს უწოდებენ: ხელნაწერის ძირითადი ტექსტი შეიძლება ნუსხური ყოფილიყო, ხოლო სათაურები და გამორჩეული ასოები ასომთავრულით შესრულებულიყო. ისტორიულ ხელნაწერში ეს განსხვავება მკითხველს ტექსტის სტრუქტურის ამოცნობაშიც ეხმარება.

მხედრული: დღევანდელი დამწერლობა

მხედრული ქართული ენის თანამედროვე ყოველდღიური დამწერლობაა. მას ვხვდებით წიგნებში, სასკოლო სახელმძღვანელოებში, მედიაში, გზის ნიშნებსა და ელექტრონულ ტექსტებში. მის ასოებს განსხვავებული სიმაღლისა და მოხაზულობის ელემენტები აქვს. თანამედროვე ქართულ ანბანში 33 ასოა. წარსულის ტექსტებში შეიძლება შეგვხვდეს ასოებიც, რომლებიც თანამედროვე სალიტერატურო ანბანის ჩვეულებრივ შემადგენლობაში აღარ შედის, ამიტომ ძველი ტექსტის წაკითხვისას ეპოქის გათვალისწინება მნიშვნელოვანია.

როგორ უკავშირდება ერთმანეთს სამი სახეობა?

იუნესკოს აღწერის თანახმად, მრგლოვანიდან განვითარდა ნუსხური, შემდგომ კი მხედრული. ეს არ ნიშნავს, რომ ახალი სახეობის გამოჩენამ ძველი მაშინვე გააქრო. სხვადასხვა დამწერლობა გარკვეული დროით თანაარსებობდა და განსხვავებულ ფუნქციებს ასრულებდა. ასოთა მოხაზულობის შედარებისას მნიშვნელოვანია როგორც მსგავსება, ისე ცვლილება: ფორმები საუკუნეების განმავლობაში ხელნაწერის მასალასთან, წერის ჩვევებთან და ტექსტის დანიშნულებასთან ერთად იცვლებოდა.

იუნესკოს აღიარება

2016 წელს იუნესკომ ქართული ანბანის სამი სახეობის ცოცხალი კულტურა კაცობრიობის არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის წარმომადგენლობით ნუსხაში შეიტანა. აღიარების საგანია სამი დამწერლობის გამოყენებისა და გადაცემის ცოცხალი ტრადიცია. იუნესკოს განმარტებით, ასომთავრული და ნუსხური განსაკუთრებით საეკლესიო და ხელოვნების ტრადიციებში გვხვდება, ხოლო მხედრული განათლებასა და ყოველდღიურ კომუნიკაციაში გამოიყენება. წყარო: UNESCO.

სად გვხვდება ქართული დამწერლობა დღეს?

ქართულ წარწერებს ვხედავთ ეკლესიების კედლებზე, მუზეუმებში დაცულ ხელნაწერებზე, ძველ სიგელებზე, წიგნებსა და ყოველდღიურ ნიშნებზე. ხელოსნები ასოებს იყენებენ ქვაზე კვეთის, ნაქარგობისა და სხვა ტრადიციული ხელოვნების ნიმუშებში. ციფრულ სივრცეში მხედრულის გამოყენებას უზრუნველყოფს ქართული შრიფტები და სიმბოლოების კოდირების თანამედროვე სისტემები. ძველი ხელნაწერის დათვალიერებისას სასარგებლოა მისი შემქმნელის, დროისა და დანიშნულების აღწერის მოძიება.

როგორ ვისწავლოთ სამი დამწერლობის გარჩევა?

დასაწყისისთვის შეადარეთ ერთი და იმავე ასოს ფორმა სამ სხვადასხვა ანბანში, შემდეგ კი დააკვირდით, სად მდებარეობს იგი ტექსტში. ასომთავრული ხშირად გვხვდება მონუმენტურ სათაურებსა და წარწერებში; ნუსხური ხელნაწერების ტექსტებში; მხედრული კი თანამედროვე ყოველდღიურ ტექსტში. ეს მინიშნებები გამოსადეგია, მაგრამ ცალკეული ნიმუშის ზუსტი დათარიღება მხოლოდ ფორმით არ უნდა განვსაზღვროთ. მასალისა და ისტორიული კონტექსტის კვლევა სპეციალისტის ამოცანაა. ქართული განათლების ისტორიისთვის იხილეთ ივანე ჯავახიშვილი.

მემკვიდრეობის დაცვა

წარწერები და ხელნაწერები ისტორიის პირველწყაროა. მათი შენარჩუნება გულისხმობს როგორც ფიზიკურ დაცვას, ისე აღწერას, სამეცნიერო კვლევასა და ციფრულ ხელმისაწვდომობას. დაზიანებული წარწერის აღდგენა ან გაწმენდა სპეციალისტების ჩართულობას მოითხოვს. ეროვნული არქივის მასალები აჩვენებს, რომ სხვადასხვა ეპოქის ხელნაწერებს შეიძლება რამდენიმე ფენა ჰქონდეს და ერთ ნივთზე რამდენიმე დამწერლობის სახეობა შეინიშნებოდეს. ასეთი მაგალითები წარსულის წიგნიერებისა და გადამწერთა საქმიანობის კვლევას ეხმარება.

წარწერა, ხელნაწერი და წიგნი

ქართული ანბანის ისტორიის შესასწავლად მეცნიერები სხვადასხვა ტიპის მასალას ადარებენ. ქვის წარწერა შეიძლება შენობის აშენებას ან შემწირველს იხსენიებდეს, ხელნაწერი კი ტექსტის გადაწერისა და შენახვის ტრადიციას გვიჩვენებდეს. წიგნის აღწერისას ყურადღებას აქცევენ მის მასალას, წერით ფორმას, შემორჩენილ მინაწერებსა და დაცულობის მდგომარეობას. თითოეულ წყაროს თავისი შეზღუდვა აქვს: წარწერის თარიღი მისი შექმნის დროის შესახებ გვაწვდის ცნობას, მაგრამ არ ამტკიცებს, რომ მანამდე დამწერლობა არ არსებობდა.

რატომ არის დამწერლობის მრავალფეროვნება მნიშვნელოვანი?

ანბანის სახეობები მხოლოდ განსხვავებული ვიზუალური ნიშნები არ არის. ისინი საზოგადოებაში ცოდნის გადაცემას, წერილობით მეხსიერებასა და ხელოვნების ტრადიციებს უკავშირდება. ერთი და იმავე ტექსტის სხვადასხვა ფორმით გადაწერამ შეიძლება აჩვენოს, როგორ იცვლებოდა წიგნის დანიშნულება და მკითხველის გარემო. თანამედროვე მკითხველისთვის ამ ისტორიის გაცნობა ძველი ხელნაწერებისა და წარწერების უკეთ გაგების გზაა. ამასთან, სამივე სახეობის დღევანდელი სწავლება ხელს უწყობს ტრადიციის მომდევნო თაობებისთვის გადაცემას.

ტერმინები „ანბანი“, „დამწერლობა“ და „ენა“ ერთმანეთისგან გასარჩევია. ენა ადამიანებს აზრის გამოხატვის საშუალებას აძლევს, დამწერლობა კი ამ ენის წერილობით დაფიქსირების ხერხია. ასომთავრული, ნუსხური და მხედრული ქართული წერილობითი კულტურის სხვადასხვა გრაფიკული ფორმაა და არა სამი სხვადასხვა ენა. ამ განსხვავების ცოდნა ისტორიული მასალის წაკითხვასა და აღწერას ამარტივებს.

ხშირად დასმული კითხვები

რამდენი სახეობა აქვს ქართულ დამწერლობას?

ქართულ ანბანს სამი ისტორიული გრაფიკული სახეობა აქვს: ასომთავრული, ნუსხური და მხედრული.

რომელია ქართული დამწერლობის უძველესი სახეობა?

შემორჩენილ ნიმუშებს შორის უძველესი სახეობაა ასომთავრული, ანუ მრგლოვანი.

რამდენი ასოა თანამედროვე ქართულ ანბანში?

თანამედროვე ქართულ ანბანში 33 ასოა.

რომელი დამწერლობით ვწერთ დღეს?

თანამედროვე ყოველდღიურ ცხოვრებასა და განათლებაში ძირითადად მხედრული გამოიყენება.

რა არის ხუცური?

ხუცური სახელწოდება ასომთავრულისა და ნუსხურის საეკლესიო წერით ტრადიციასთან დაკავშირებულ გამოყენებას აღნიშნავს.

როდის აღიარა იუნესკომ ქართული ანბანის კულტურა?

იუნესკომ სამი სახეობის ცოცხალი კულტურა წარმომადგენლობით ნუსხაში 2016 წელს შეიტანა.

წყაროები

UNESCO: ქართული ანბანის სამი სახეობის ცოცხალი კულტურა; ქართული ენციკლოპედია: ასომთავრული.